Η ενεργειακή ζήτηση, η εξοικονόμηση και το παράδοξο του Τζέβονς

Πολλοί είναι οι ειδικοί του ενεργειακού τομέα που εδώ και χρόνια τονίζουν ότι το καλύτερο "watt" είναι το "negawatt", δηλαδή η εξοικονόμηση ενέργειας.

Η ίδια η Ε.Ε. παραδέχεται ότι ο συγκεκριμένος στόχος της εξοικονόμησης ενέργειας είναι μάλλον ο δυσκολότερος να επιτευχθεί σε σύγκριση με τους άλλους δύο (ΑΠΕ και ρύποι) τη στιγμή που πολλά κράτη-μέλη υπολείπονται στο συγκεκριμένο τομέα. Η σημασία της εξοικονόμησης για το όλο εγχείρημα της ενεργειακής μετάβασης προς μια οικονομία χαμηλών ή μηδενικών ρύπων είναι προφανής, καθώς σε διαφορετική περίπτωση οι ΑΠΕ απλά θα καλύπτουν ουσιαστικά την αύξηση της ζήτησης για ενέργεια, όπως άλλωστε προέβλεψε με άξονα το 2040 ο ΙΕΑ στην ετήσια έκθεσή του το 2017.

Υπάρχει, όμως, ένας αθέατος "νόμος του Μέρφι" που αφορά την εξοικονόμηση ενέργειας και θα πρέπει να ληφθεί υπόψη σοβαρά. Ονομάζεται "το παράδοξο του Τζέβονς" και παίρνει το όνομά του από τον Βρετανό οικονομολόγο Ουίλιαμ Τζέβονς που το 1865 διαπίστωσε ότι η τεχνολογική βελτίωση και η αύξηση της αποδοτικότητας στην κατανάλωση άνθρακα δεν οδήγησε σε περιορισμό της συνολικής του κατανάλωσης στη χώρα αυτή, αλλά αντιθέτως την αύξησε.

Ο λόγος, σύμφωνα με τον Τζέβονς, είναι ότι οι βελτιώσεις στη μικροσκοπική κλίμακα οδηγούν σε αυξήσεις της κατανάλωσης στη μακροσκοπική κλίμακα, δηλαδή στην πράξη ακυρώνονται.

Το κλασσικό παράδειγμα του πως λειτουργεί ο νόμος του Τζέβονς είναι το εξής: Τον 18ο αιώνα, ο Σκωτσέζος εφευρέτης και χημικός Τζέιμς Βατ εφηύρε μια νέα, πιο αποδοτική ατμομηχανή με βελτιωμένη κατανάλωση άνθρακα. Αυτό, όμως, οδήγησε σε άνοδο της συνολικής ζήτησης άνθρακα, καθώς η νέα μηχανή μπορούσε πλέον να χρησιμοποιείται σε περισσότερες οικονομικές δραστηριότητες από ότι προηγουμένως. Με άλλα λόγια, η βελτιωμένη απόδοση συνιστούσε παράλληλα και μεγαλύτερη ελκυστικότητα και "ξεκλειδώθηκαν" χρήσεις που προηγουμένως ήταν ασύμφορες.

Ένα άλλο παράδειγμα από τον 20ο αιώνα είναι οι κινητήρες εσωτερικής καύσης των αυτοκινήτων. Με αφορμή τις πετρελαϊκές κρίσεις, οι κυβερνήσεις στη Δύση εισήγαγαν αυστηρότερα πλαίσια σχετικά με την κατανάλωση των οχημάτων και οι αυτοκινητοβιομηχανίες τα εφήρμοσαν προσφέροντας οχήματα που καίνε λιγότερο καύσιμο. Παρόλα αυτά, παρατηρήθηκε ότι το αποτέλεσμα ήταν πως οι οδηγοί απλά διένυαν περισσότερα χιλιόμετρα με τα νέα τους αυτοκίνητα, άρα το τελικό αποτέλεσμα δεν επέφερε εξοικονόμηση ενέργειας.

Με αφορμή τα παραπάνω, υπάρχουν αρκετοί οικονομολόγοι της ενέργειας που θεωρούν ότι ο μόνος τρόπος να έχεις εξοικονόμηση στην πράξη είναι αν επιβάλεις μέτρα που επηρεάζουν απευθείας την τιμή, όπως είναι για παράδειγμα ο φόρος άνθρακα.

Τέλος, αξίζει να παραθέσουμε και ένα εδάφιο από την πρόσφατη ετήσια έκθεση της ΒΡ για τον ενεργειακό τομέα που λέει τα εξής:

"Παρά την πτώση κατά ένα τρίτο της ενεργειακής έντασης στον παγκόσμιο τομέα ηλεκτρισμού, η ραγδαία αύξηση της κατανάλωσης σημαίνει ότι ο κλάδος θα παραμείνει πρώτος στην αύξηση των εκπομπών CO2 ως το 2040 με το μερίδιό του να φτάνει το 40%".

Μήπως κάπου εδώ μέσα κρύβεται το παράδοξο του Τζέβονς; Για παράδειγμα, οι πιο αποδοτικές ενεργειακές τεχνολογίες επιτρέπουν σε όλο και περισσότερες αναπτυσσόμενες χώρες να τις χρησιμοποιήσουν και ούτω καθεξής. Άρα, λοιπόν, ίσως χρειάζεται να αναθεωρηθούν ορισμένες παραδοχές σχετικά με την εξοικονόμηση, διαφορετικά η διάσημη "αποσύνδεση της οικονομικής ανάπτυξης από τις εκπομπές ρύπων" ίσως πάει περίπατο...