Πώς θα περικόπτεται το φυσικό αέριο - H πλατφόρμα «SoS» για τη Γερμανική βιομηχανία

Την 1η Οκτωβρίου 2021, η Γερμανία δημιούργησε ένα εθνικό χρηματιστήριο φυσικού αερίου, με την επωνυμία THE (Trading Hub Europe), συνενώνοντας τους κόμβους εμπορίας (gas trading hubs) που δραστηριοποιούνταν σε δύο διακριτές γεωγραφικές ζώνες της χώρας. Στόχος της συγχώνευσης ήταν να ενισχυθεί η ρευστότητα των συναλλαγών (spot και προθεσμιακών), να περιοριστούν κόστη και να απλοποιηθούν γραφειοκρατικές διαδικασίες.

Καταλυτική παράμετρος για τη συγχώνευση ήταν η επικείμενη λειτουργία του Nord Stream 2, που θα διπλασίαζε τη δυναμικότητα του Nord Stream στα 110 bcm. Tο νέο χρηματιστήριο θα αποτελούσε αρχικά τον 3ο σε θέση κόμβο αερίου στην Ευρώπη, εμφανίζοντας ετήσιο όγκο συναλλαγών της τάξης των 3.000 TWh, ακολουθώντας το Oλλανδικό (TTF) και το Αγγλικό (NBP) χρηματιστήριο, που κυμαινόταν στις 50.000 TWh και 7.000 TWh αντίστοιχα. Στη συνέχεια, με την ώθηση των ποσοτήτων του Nord Stream 2, το γερμανικό χρηματιστήριο αναμενόταν να μετεξελιχθεί δυναμικά, αναπτύσσοντας, ισχυρές διασυνοριακές συνεργασίες, όπως είχε ανακοινώσει εξ’ αρχής.

Σε αντιδιαστολή με αυτόν τον φιλόδοξο σχεδιασμό, συνιστά τραγική σύμπτωση ότι ακριβώς ένα χρόνο μετά την ίδρυσή του, δηλαδή την 1η Οκτωβρίου 2022, το χρηματιστήριο THE αναμένεται να θέσει σε λειτουργία την πλατφόρμα ασφάλειας εφοδιασμού (Security of Supply Platform ή SoS), για να αντιμετωπίσει καταστάσεις έλλειψης φυσικού αερίου, εστιάζοντας στη βιομηχανία που αντιστοιχεί περίπου στο 30% της συνολικής κατανάλωσης των 96 bcm κατά το 2021. Πρόκειται για μια ανατρεπτική εξέλιξη, που συνάδει με το γενικότερο κλίμα άρσης βεβαιοτήτων σε μια περίοδο τεκτονικών γεωπολιτικών ανακατατάξεων.

Η πλατφόρμα έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον και άλλων χωρών της Βόρειας και Κεντρικής Ευρώπης. Είναι επίσης ενδεικτικό ότι οι χώρες αυτές, πέρα από τα μέτρα εξοικονόμησης ενέργειας που υλοποιούν, επανεξετάζουν ακόμη και τον βαθμό προστασίας των επιμέρους κατηγοριών προστατευόμενων καταναλωτών τους (οικιακών, κρίσιμων υποδομών, μικρών εμπορικών και βιομηχανικών), προκειμένου να ανακατευθύνουν, αν χρειαστεί, ποσότητες αερίου από δραστηριότητες μη ζωτικής σημασίας σε νευραλγικές βιομηχανίες (όπως τομείς τροφίμων, φαρμάκων και μετάλλων).

Η συλλογιστική της πλατφόρμας SoS

Αμέσως μετά τη Ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, ξεκίνησε στη Γερμανία μια εκτενής διαβούλευση με φορείς της αγοράς για τη διαδικασία των περικοπών φυσικού αερίου. Στο πλαίσιο αυτό, τον Απρίλιο κατανεμήθηκε ένα αναλυτικό ερωτηματολόγιο για την αποτύπωση των δυνατοτήτων περικοπών της Γερμανικής βιομηχανίας και των τεχνικών περιορισμών της. Στη βάση αυτή, αναπτύχθηκε από το χρηματιστήριο η πλατφόρμα ασφάλειας εφοδιασμού, σε συνεργασία με το Υπουργείο Οικονομικών και την αρμόδια Ρυθμιστική Αρχή Δικτύων (BNetzA).

Η πλατφόρμα χαρακτηρίστηκε ως ένα "πιλοτήριο" για την καταχώρηση κρίσιμων δεδομένων και την υποβολή επιπέδων μείωσης της κατανάλωσης αερίου καθώς και των αντίστοιχων τιμών αποζημίωσης, σε περίπτωση που η περικοπή δεν είναι υποχρεωτική αλλά συντελείται σε εθελοντική βάση, με όρους αγοράς. Η αυτοματοποιημένη επίλυση που προκύπτει, με βάση τα επίπεδα και τα κόστη περικοπής καθώς και προαποφασισμένα κριτήρια για την ιεράρχηση καταναλωτών και κατανομή των ποσοτήτων, θα λειτουργεί ως εισήγηση για τις εθνικές αρχές, χωρίς να είναι απαραίτητα δεσμευτική.

Έτσι, θα μπορούν να αξιολογούνται περαιτέρω τα σύνθετα δεδομένα του πραγματικού χρόνου. Είναι αποκαλυπτικό ότι πάνω από 100 στελέχη της γερμανικής δημόσιας διοίκησης εμβαθύνουν στο πολυπαραμετρικό αυτό ζήτημα, ώστε οι εντολές διακοπής να επιφέρουν την ελάχιστη επίδραση στην ενεργειακή ασφάλεια, τις κοινωνικές δομές και σημαντικές εφοδιαστικές αλυσίδες.

Ειδικότερα, η πλατφόρμα θα επιτρέπει την υποβολή προσφορών από καταναλωτές αερίου και την αποδοχή τους, με αυτόματο τρόπο, προκειμένου να υπάρξει, με κανόνες αγοράς ή με διοικητικά μέτρα υποχρεωτικού χαρακτήρα, αποτελεσματική διαχείριση του ελλείμματος αερίου που μπορεί να ανακύψει. Οι περιπτώσεις που ενεργοποιείται αφορούν: α) έλλειμμα αερίου σε εθνικό επίπεδο και β) παροχή αλληλεγγύης σε γειτονικές χώρες, είτε με όρους αγοράς (δηλαδή σε εθελοντική βάση) είτε με εφαρμογή διοικητικών μέτρων (non-market-based), ανάλογα με τις συμβάσεις αλληλεγγύης που θα έχουν συναφθεί με άλλες χώρες. ΄

Τεχνικές λεπτομέρειες

Όλοι οι μη προστατευόμενοι καταναλωτές αερίου (δηλαδή όσοι διαθέτουν τεχνική δυναμικότητα σύνδεσης άνω των 10 MWh/h) θα υποχρεούνται, δια νόμου, να δηλώσουν επίπεδα δυνητικής μείωσης της κατανάλωσής τους. Παράλληλα, θα υποβάλλουν τεχνοοικονομικά χαρακτηριστικά, όπως τις ποσότητες φυσικού αερίου που διαθέτουν (π.χ. τυχόν πλεόνασμα, σε περίπτωση περικοπής των παραγγελιών τους), το κόστος περικοπής της λειτουργίας τους σε διάφορα επίπεδα, και τον κοινωνικό αντίκτυπο που απορρέει από την περικοπή. Για τους μικρότερους, μη προστατευόμενους καταναλωτές (κάτω των 10 MWh/h), θα υπάρξει ειδικός μηχανισμός διαχείρισης, πέραν της πλατφόρμας.

Παράλληλα, οι διαχειριστές ομάδων εξισορρόπησης φυσικού αερίου (balancing group managers) θα δηλώνουν τις ποσότητες αερίου που έχουν στη διάθεσή τους για την εξυπηρέτηση προστατευόμενων καταναλωτών. Όπως είναι αυτονόητο, όλα τα στοιχεία θα επικαιροποιούνται από τους συμμετέχοντες.

Επισημαίνεται ότι η Ρυθμιστική Αρχή Δικτύων έχει οριστεί ως ο αρμόδιος Ομοσπονδιακός Φορέας για την Κατανομή Φορτίου (Federal Load Distributor) στις έκτακτες αυτές συνθήκες. Η γενική συλλογιστική είναι ότι από την αυτόματη επίλυση θα προκύπτει μια ποσότητα φυσικού αερίου, η οποία θα διατίθεται με εφαρμογή προαποφασισμένων κριτηρίων στις κατηγορίες που την έχουν περισσότερο ανάγκη, και ανάλογα με τις συνθήκες κρίσης. Για παράδειγμα, σε προστατευόμενους καταναλωτές και σημαντικές βιομηχανίες σε περίπτωση εθνικού ελλείμματος ή σε γειτονικές χώρες που έχουν εξαντλήσει όλα τα δικά τους μέσα και αιτηθεί αλληλεγγύη, καταβάλλοντας την αντίστοιχη αποζημίωση. Στην 2η περίπτωση, οι ποσότητες διατίθενται από τον Ρυθμιστή στην χώρα-εταίρο στο σχήμα αλληλεγγύης, η οποία αναλαμβάνει τις απαραίτητες ενέργειες (όπως δέσμευση και δήλωση δυναμικότητας) για τη μεταφορά του αερίου στην επικράτειά της.

H πλατφόρμα μπορεί, θεωρητικά, να λειτουργεί παράλληλα με την spot αγορά φυσικού αερίου, αλλά θεωρείται απίθανο να υπάρχουν αξιοσημείωτες ποσότητες διαθέσιμες στις τρείς περιπτώσεις κρίσης κατά τις οποίες ενεργοποιείται.

Η διαφοροποίηση της βιομηχανίας

Συνολικά, πρόκειται για μια εξαιρετικά σύνθετη άσκηση, καθώς αφορά 2.500 βιομηχανίες, με τεράστια διαφοροποίηση των χαρακτηριστικών τους. Κάποιες διαθέτουν τη δυνατότητα εύκολης αντικατάστασης καυσίμου με πετρέλαιο ή παράγωγά του (όπως τα διυλιστήρια), και έχουν ήδη προβεί σε σχετικές κινήσεις, για οικονομικούς λόγους, ή και πρόσθετες επενδύσεις σε αυτή την κατεύθυνση. Η πλειοψηφία των επιχειρήσεων επενδύει, ούτως ή άλλως, στην εξοικονόμηση και την πράσινη ενέργεια. Κάποια εργοστάσια δηλώνουν ότι διαθέτουν τεχνικές αντοχές για σημαντικές περικοπές, ενώ άλλα εμφανίζουν μηδενική ευελιξία, καθώς θα προκαλούνταν ανεπανόρθωτες ζημιές στον εξοπλισμό τους ή σε κρίσιμες εφοδιαστικές αλυσίδες, διασυνοριακής εμβέλειας.

Ενδεικτικά, η Mercendez-Benz ανακοίνωσε τον Αύγουστο ότι είναι εφικτό να περιορίσει την κατανάλωση αερίου κατά 50% (ιδίως μέσω ΑΠΕ, δράσεων εξοικονόμησης, και μετάπτωση σε πετρέλαιο), και έχει ήδη πετύχει μείωση 10%. Το κεντρικό εργοστάσιο της BASF, της μεγαλύτερης χημικής βιομηχανίας παγκοσμίως, η κατανάλωση του οποίου ισούται με την κατανάλωση ολόκληρης της Δανίας, έχει επεξεργαστεί ένα σχέδιο περιορισμού παραγωγής, που ελπίζει να γίνει αποδεκτό σε συνθήκες κρίσης. Εργοστάσια υαλουργίας, χάλυβα και αλουμινίου, μεταξύ άλλων τομέων, αντιμετωπίζουν θερμοκρασίες διεργασιών 1000-1600 βαθμών και σύνθετες διατάξεις εξοπλισμού, που καθιστούν σχεδόν αδύνατη τη διακοπή λειτουργία τους, πέραν της συμμετοχής σε σχήματα βραχυπρόθεσμης διακοψιμότητας.

Μια πρόσθετη παράμετρος που έχει επισημανθεί από την Γερμανική βιομηχανία είναι η ένταση του διεθνούς ανταγωνισμού. Για κάποιους τομείς με ισχυρή εξαγωγική δραστηριότητα, αν ένα εργοστάσιο κληθεί για παράδειγμα, να ακυρώσει τις μισές παραγγελίες του για κάποιες εβδομάδες, είναι αμφίβολο αν οι πελάτες του έχουν την ευχέρεια της αναμονής ή αν απευθυνθούν σε προμηθευτές τρίτων χωρών, που δεν υπόκεινται στις ίδιες αβεβαιότητες ούτε και κόστη, με αμφίβολα επίσης, περιβαλλοντικά πρωτόκολλα.

Αναγκαία η εξοικονόμηση αερίου αλλά και ηλεκτρικής ενέργειας

Όπως αναδεικνύουν οι πανευρωπαϊκές προσομοιώσεις, σε περίπτωση πλήρους και μακροχρόνιας διακοπής των ροών ρωσικού αερίου, θα απαιτούνταν εξοικονόμηση στην κατανάλωση αερίου 15% πανευρωπαϊκά, ένας ήπιος χειμώνας, και 12 bcm LNG πέραν των εισαγωγών ρεκόρ που σημειώθηκαν φέτος, προκειμένου να επιτευχθεί ένας διττός, κρίσιμος στόχος: α) αποθεματοποίηση στο τέλος του 2023 στα επίπεδα του 2021, και β) περιορισμός των περικοπών, σε ευάλωτες χώρες των σεναρίων όπως η Γερμανία, σε επίπεδα κάτω του 20% σε περιόδους αιχμής.

Γίνεται φανερό ότι η εξοικονόμηση αερίου καθίσταται κρίσιμη, ιδίως καθώς η διάρκεια των διαταραχών παραμένει άγνωστη, ενώ η Ευρώπη δεν θα είναι σε θέση να ισχυροποιηθεί ουσιωδώς, αξιοποιώντας τις διεθνείς upstream επενδύσεις στο φυσικό αέριο, πριν το 2025. Ο νέος ευρωπαϊκός κανονισμός, που τέθηκε σε εφαρμογή τον Αύγουστο, εισάγει σημαντικές προβλέψεις για τον συντονισμό της μείωσης κατανάλωσης αερίου κατά 15% στο οκτάμηνο Αύγουστος 2022 - Μάρτιος 2023, με κάποιες αναγκαίες προσαρμογές για τις ιδιαιτερότητες των χωρών, και άμεση μετάπτωση από τον εθελοντικό στον δεσμευτικό χαρακτήρα της μείωσης εφόσον προκηρυχθεί κατάσταση πανευρωπαϊκής επιφυλακής (EU alert).

Καθώς η ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη θα υφίσταται ανοδικές πιέσεις (π.χ. λόγω στροφής στα κλιματιστικά για θέρμανση, προώθηση ηλεκτροκίνησης και αντλιών θερμότητας, και εξηλεκτρισμού τομέων), η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξετάζει συντονισμένα μέτρα και για την μείωση της κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας, ιδίως στις αιχμές. Εναλλακτικές προσεγγίσεις περιλαμβάνουν τη διενέργεια δημοπρασιών που θα αποζημιώνουν κατηγορίες μεγάλων καταναλωτών και aggregators για τη συνεισφορά τους στη μείωση της ζήτησης, αλλά και εύληπτους μηχανισμούς κινήτρων για τους οικιακούς καταναλωτές, ανεξάρτητα από το αν διαθέτουν ή όχι, έξυπνους μετρητές.

Η συγκροτημένη προσέγγιση της Ελλάδας

Αξίζει να τονιστεί ότι η χώρα μας βρίσκεται στις πρώτες θέσεις πανευρωπαϊκά όσον αφορά την ανθεκτικότητά της σε δυσμενή σενάρια, ενώ έχει προβεί σε συντονισμένη δέσμη ενεργειών για να ισχυροποιήσει τη διαφοροποίηση των πηγών της, την ανάπτυξη των υποδομών, και το πλέγμα προστασίας όλων των καταναλωτών. Ειδικά για τη βιομηχανία, βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη η κατάρτιση από τη ΡΑΕ του καταλόγου Σημαντικών Βιομηχανιών, βάσει της Δράσης Δ8 του Σχεδίου Προληπτικής Δράσης.

Σε επίπεδο ηλεκτροπαραγωγής, η πράσινη ενέργεια σημειώνει εντυπωσιακή άνοδο (+40% το τελευταίο τρίμηνο, βάσει δηλώσεων στις αγορές του χρηματιστηρίου ενέργειας), ενώ σημαντική είναι και η συνεισφορά της λιγνιτικής παραγωγής (+67%), συγκριτικά με την αντίστοιχη περίοδο πέρυσι. Οι δράσεις εξοικονόμησης ηλεκτρικής ενέργειας που βρίσκονται σε στάδιο υλοποίησης αναμένεται να έχουν, σύντομα, θετικό αποτύπωμα άνω της 1 TWh.

Ο δημόσιος τομέας καλείται, όπως οφείλει, να αποτελέσει υπόδειγμα, μέσα από ένα φάσμα κινήτρων και ορθολογικών πρακτικών. Επιπλέον, μικρές, συνειδητές αλλαγές στις συνήθειες μας μπορούν να επιφέρουν, αθροιστικά, σημαντικά αποτελέσματα και να αποτρέψουν τη διατάραξη αλυσίδων αξίας που είναι κρίσιμες για την καθημερινότητά μας αλλά και την παραγωγική βάση.

Είναι επίσης αξιοσημείωτο ότι η Ελλάδα βρίσκεται στην 1η θέση πανευρωπαϊκά για τις επιδοτήσεις που διαθέτει για τη στήριξη των καταναλωτών. Επιπρόσθετα, η χώρα μας υπέβαλε προτάσεις για πανευρωπαϊκούς μηχανισμούς διαχείρισης της κρίσης από τον Σεπτέμβριο του 2021, για ρυθμιστικές παρεμβάσεις στις παράδοξες διακυμάνσεις του TTF από τον Μάρτιο του 2022, και τροποποιήσεις στο σχεδιασμό των αγορών ηλεκτρικής ενέργειας, από τον Ιούλιο του 2022.

Αν οι ελληνικές προτάσεις είχαν υιοθετηθεί εγκαίρως, τα δεδομένα σήμερα θα ήταν εντελώς διαφορετικά για την Ευρώπη. Όπως όμως έχει διαπιστώσει ο Πλούταρχος «Από όσα πρέπει να γίνουν, τα μισά συμβαίνουν στο λάθος χρόνο και τα υπόλοιπα δεν πραγματοποιούνται ποτέ». Ας ελπίσουμε τα ευρωπαϊκά αντανακλαστικά να ενεργοποιηθούν στην κατεύθυνση που απαιτείται, έστω και με χρονοκαθυστέρηση.

*Η Νεκταρία Καρακατσάνη είναι μαθηματικός με εξειδίκευση στα οικονομικά της ενέργειας. Το κείμενο εκφράζει προσωπικές σκέψεις.