ΟΜΕΚ: Τα σενάρια για τον «ΟΠΕΚ» των κρίσιμων στοιχείων – Προκλήσεις και κίνδυνοι

Καθώς ο κόσμος μετακινείται από ένα ενεργειακό σύστημα που βασίζεται σε ορυκτά καύσιμα σε ένα που τροφοδοτείται από ηλεκτρική ενέργεια και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η παγκόσμια ζήτηση για υλικά όπως ο χαλκός, το κοβάλτιο, το νικέλιο και το λίθιο μεταμορφώνει την τύχη των χωρών που τα παράγουν.

Αυτή η στροφή μετατρέπει ορισμένες μικρότερες και ιστορικά φτωχότερες χώρες σε υπερδυνάμεις εμπορευμάτων. Και οι κυβερνήσεις τους έχουν τώρα πρόθεση να ξαναγράψουν τους κανόνες εξόρυξης αλλά και τις συμφωνίες που έχουν με ξένες εταιρείες.

Αρκετές είναι αυτές που επιδιώκουν μεγαλύτερη υπεραξία από τον πλούτο της γης τους, ξεκινώντας παράλληλα έργα ώστε να μπορούν να επεξεργάζονται τα εμπορεύματα αυτά στο εσωτερικό. Ορισμένοι προσπαθούν επίσης να ελέγξουν την προσφορά, εθνικοποιώντας τις πηγές, εισάγοντας ελέγχους στις εξαγωγές, ακόμη και προτείνοντας  τη δημιουργία καρτέλ.

Σε λίγα χέρια

Εξάλλου, τα περισσότερα κρίσιμα ορυκτά προέρχονται από λίγες μόνο χώρες: η Κίνα ελέγχει σχεδόν όλα τα βαρέα υλικά σπάνιων γαιών (συμπεριλαμβανομένου του 91% του μαγνησίου και του 76% του μετάλλου πυριτίου), η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό (ΛΔΚ) αντιπροσωπεύει πάνω από το 60% της παγκόσμιας αγοράς κοβαλτίου και η Νότια Αφρική ελέγχει το 71% της παγκόσμιας προσφοράς πλατίνας.

Αυτά τα μέταλλα και τα κρίσιμα ορυκτά είναι ζωτικής σημασίας για την πράσινη μετάβαση, επειδή χρησιμοποιούνται σε οτιδήποτε, από ηλεκτρικά οχήματα έως ανεμογεννήτριες.

Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας εκτιμά ότι η παγκόσμια αγορά κρίσιμων ορυκτών έχει ήδη διπλασιαστεί τα τελευταία πέντε χρόνια και (τουλάχιστον) θα διπλασιαστεί ξανά έως το 2040, λόγω της αυξανόμενης ζήτησης για ηλεκτρικά οχήματα, αποθήκευση μπαταριών, παραγωγή ενέργειας χαμηλών εκπομπών και δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας.

Η ΛΔΚ, η Χιλή, το Περού, η Κίνα, η Ρωσία, η Νότια Αφρική και ακόμη και η Αυστραλία θα επωφεληθούν από την αυξανόμενη ζήτηση για κρίσιμες πρώτες ύλες.

Το καρτέλ των σπάνιων μετάλλων

Και δεν είναι λίγοι εκείνοι οι αναλυτές που εκτιμούν ότι οι πλούσιες σε ορυκτά θα μπορούσαν να ακολουθήσουν το μοντέλο του ΟΠΕΚ και να προσπαθήσουν να σχηματίσουν έναν Οργανισμό Χωρών Εξαγωγής Μετάλλων, έναν ΟΜΕΚ δηλαδή.

Τελευταία επίσης γίνεται επίσης λόγος για επέκταση του άτυπου ομίλου Brics (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα και Νότια Αφρική) ώστε να συμπεριλάβει άλλες αναδυόμενες αγορές, ιδίως παραγωγούς εμπορευμάτων.

Σε αυτό το σενάριο, ένα καρτέλ μετάλλων θα μπορούσε να εκτείνεται στον παγκόσμιο Νότο, ενώνοντας ορισμένες χώρες στη νοτιοανατολική Ασία (Βιετνάμ, Μαλαισία, Ινδονησία, Λάος και Σρι Λάνκα), ορισμένες στην Αφρική (Νιγηρία, Κένυα και Αγκόλα) και ορισμένες στη Λατινική Αμερική ( Βολιβία και Αργεντινή).

ΟΜΕΚ όπως ο ΟΠΕΚ

Ως εκ τούτου εάν οι πλούσιες σε ορυκτά χώρες ενώσουν τις δυνάμεις τους, θα μπορούσαν να κλονίσουν τις παγκόσμιες αγορές με τρεις τρόπους, ξεκινώντας από τη χειραγώγηση των τιμών. Όπως ο ΟΠΕΚ, ένας ΟΜΕΚ θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει ποσοστώσεις παραγωγής ή εξαγωγών για να ανεβάσει τις τιμές, κάτι που με τη σειρά του θα έκανε πιο ακριβές τις τεχνολογίες καθαρής ενέργειας, επιβραδύνοντας ενδεχομένως την πράσινη μετάβαση.

Επιπλέον, ένα νέο καρτέλ θα μπορούσε να επιδιώξει στρατηγικές διακοπές εφοδιασμού για να αποκτήσει γεωπολιτική μόχλευση σε χώρες που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από αυτά τα μέταλλα.

Και θα μπορούσε να συνάψει συμφωνίες αποκλειστικού εμπορίου με στρατηγικά επιλεγμένους εταίρους, συγκεντρώνοντας περαιτέρω την ισχύ της στην αγορά και κλίνοντας την παγκόσμια προσφορά όπως κρίνει σκόπιμο.

Όλοι αυτοί οι κίνδυνοι υποδηλώνουν ότι οι χώρες που θεωρούνται «μη φιλικές» από το καρτέλ θα μπορούσαν να έχουν πρόβλημα να εξασφαλίσουν τους πόρους που χρειάζονται. 

Ήδη πολλές κυβερνήσεις έχουν εισαγάγει νέους περιορισμούς στις εξαγωγές σε κρίσιμες πρώτες ύλες, ειδικά αλουμίνιο, κοβάλτιο και ήλιο.

Τέτοια μέτρα έχουν υπερπενταπλασιαστεί την τελευταία δεκαετία, ιδίως στην Κίνα, την Ινδία, το Πακιστάν, την Αργεντινή και τη Ρωσία, καθώς και στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Απειλή

Αυτή η εξέλιξη αποτελεί ιδιαίτερη απειλή για χώρες που εξαρτώνται από τις εισαγωγές, όπως η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα και τα μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η ΕΕ, για παράδειγμα, εξαρτάται πλήρως από το εισαγόμενο αντιμόνιο και βορικό – που είναι απαραίτητα για αποθήκευση ενέργειας μεγάλης κλίμακας και ανεμογεννήτριες, αντίστοιχα – και περισσότερο από 80% εξαρτάται από τις εισαγωγές έξι άλλων πρώτων υλών.

Στο στάδιο της διύλισης, εξαρτάται 100% από τις εισαγωγές για έξι βασικά υλικά και κατά 80% για άλλα επτά.

Επίσης, βασίζεται κυρίως σε έναν μόνο προμηθευτή για ορισμένα ορυκτά, όπως η Κίνα για το μαγνήσιο, το γερμάνιο και τα στοιχεία σπανίων γαιών και η Τουρκία για τα βορικά.

Συνεπώς, η ΕΕ θα μπορούσε να αντιμετωπίσει κρίσιμες ελλείψεις εάν διαταραχθούν οι αλυσίδες εφοδιασμού για οικονομικούς ή γεωπολιτικούς λόγους.

Ένας άλλος κίνδυνος έγκειται στη συγκέντρωση κορυφαίων εταιρειών της εφοδιαστικής αλυσίδας. Παρόλο που το κοβάλτιο βρίσκεται κυρίως στη ΛΔΚ, ο έλεγχος της προμήθειας προϊόντων κοβαλτίου έχει μετατοπιστεί από την κυβέρνηση της ΛΔΚ και τις ρωσικές εταιρείες σε κινεζικές και νοτιοαφρικανικές εταιρείες.

Ομοίως, μόνο μία εταιρεία με έδρα την ΕΕ κατατάσσεται μεταξύ των 10 κορυφαίων παραγωγών χαλκού και έξι εταιρείες από τέσσερις χώρες (ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο, Ελβετία και Καναδάς) αντιπροσωπεύουν περίπου το ένα τρίτο της παγκόσμιας παραγωγής χαλκού.