Νέοι ενεργειακοί εταίροι για την Ευρώπη μετά τη γεωπολιτική στροφή - Οι προκλήσεις, τα διλήμματα και οι ισορροπίες με απολυταρχικά καθεστώτα

Με πάρα πολλούς τρόπους, η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία ανάγκασε τους Ευρωπαίους να αναθεωρήσουν τη γεωστρατηγική τους – με την ενεργειακή πολιτική να κυριαρχεί.

Από τον Φεβρουάριο του 2022, έχουν αναζητήσει εναλλακτικούς προμηθευτές ενέργειας για να καλύψουν το κενό που αφήνει η Ρωσία. Αλλά οι Ευρωπαίοι πρέπει να φροντίσουν να συνεχίσουν αυτή τη διαδικασία διαφοροποίησης παράλληλα με μια πιο στρατηγική προσέγγιση σε ό,τι αφορά την ενέργεια.

Από τον Ιανουάριο του 2022, το Energy Deals Tracker του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Εξωτερικών Σχέσεων (ECFR) καταγράφει τις σημαντικές ενεργειακές συμφωνίες που έχουν διαπραγματευτεί η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη μέλη της με εταίρους σε όλο τον κόσμο.

Οι τρεις στρατηγικές προκλήσεις

Σύμφωνα με τα έως τώρα αποτελέσματα, τρεις είναι οι βασικές στρατηγικές προκλήσεις για την ενεργειακή πολιτική του μπλοκ.

Η ανάγκη για τη δημιουργία πιο διαφοροποιημένων και ανθεκτικών ενεργειακών σχέσεων, η ενίσχυση των εταιρικών σχέσεων με τους κοντινούς γείτονες και ο συνδυασμός αυτών με τις προτεραιότητες της ΕΕ για το κλίμα.

·Όσον αφορά τη διαφοροποίηση, τα κράτη μέλη κατάφεραν να επεκτείνουν γρήγορα τις επιλογές τους, αν και αυτό τους έφερε αντιμέτωπους με δυσάρεστα διλήμματα σχετικά με το πότε και πώς να συνεργαστούν με απολυταρχικά καθεστώτα.

·Όσον αφορά την οικοδόμηση ισχυρότερων σχέσεων με τους «γείτονες», οι Ευρωπαίοι έχουν εντείνει τη συνεργασία τους με τα κράτη της Βόρειας Αφρικής, αν και μένουν πολλά ακόμη να γίνουν από αυτή την άποψη.

·Και σχετικά με τον συνδυασμό  της ενεργειακής ασφάλειας με τη δράση για το κλίμα, το Energy Deal Tracker  του ECFR αποκάλυψε τον σπάνιο συντονισμό μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ και έναν σχετικά μικρό αριθμό συμφωνιών που έχουν δώσει προτεραιότητα στην καθαρή ενέργεια. Υπάρχουν προσπάθειες για να διορθωθεί αυτό, αλλά πρέπει ακόμα να δείξουν αποτελέσματα.

Μαθαίνοντας να δουλεύεις με απολυταρχικά καθεστώτα

Το Energy Deals Tracker καταγράφει την αυξανόμενη εξάρτηση της ΕΕ από στενούς συμμάχους, όπως η Νορβηγία και οι Ηνωμένες Πολιτείες. Ωστόσο, λαμβάνοντας υπόψη και μόνο την ενεργειακή ζήτηση της ΕΕ, δεν μπορεί να αντέξει οικονομικά να αγοράζει ενέργεια μόνο από χώρες με ισχυρές επιδόσεις όσον αφορά τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Πράγματι, από τις 122 συμφωνίες που εντοπίστηκαν στο πρόγραμμα παρακολούθησης, οι 37 αφορούν χώρες που θεωρούνται ευρέως «μη ελεύθερες». 

Η πρόκληση για τους Ευρωπαίους είναι, επομένως, να κατανοήσουν πότε μπορούν να επενδύσουν σε ενεργειακές συνεργασίες με αυταρχικές χώρες –όπως το Κατάρ, η Σαουδική Αραβία ή το Αζερμπαϊτζάν– και πώς να το κάνουν αυτό χωρίς να εγκαταλείψουν την υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Σύμφωνα με το ECFR, ένας τρόπος είναι η διαφοροποίηση των εταίρων. Από αυτή την άποψη, είναι ενθαρρυντικό το γεγονός ότι  η ΕΕ «δεν βάζει πλέον όλα τα αυγά της σε ένα καλάθι». Ένας άλλος τρόπος είναι η οικοδόμηση περισσότερων αλληλοεξαρτώμενων εταιρικών σχέσεων, παρέχοντας στην Ευρώπη αρκετά περιθώρια ώστε να μπορεί να υπερασπίζεται τα ανθρώπινα δικαιώματα. Τέλος, αυτές οι εταιρικές σχέσεις θα πρέπει να βασίζονται όχι μόνο σε οικονομικά αλλά και κοινά συμφέροντα εξωτερικής πολιτικής.

Η γειτνίαση στην παροχή ενέργειας

Δεύτερον, η ΕΕ δεν μπορεί να ξεφύγει από τη γεωγραφία της. Πρέπει επομένως να κατανοήσει τη βασική σημασία που έχει μια συγκεκριμένη περιοχή – η Βόρεια Αφρική – για τα ευρύτερα γεωπολιτικά της συμφέροντα.

Το Μαρόκο, η Αλγερία, η Τυνησία, η Λιβύη και η Αίγυπτος διαδραματίζουν, σε διαφορετικό βαθμό, ήδη κρίσιμο ρόλο προμηθεύοντας τις χώρες της ΕΕ με πετρέλαιο και φυσικό αέριο καθώς και βοηθώντας τις να διαχειριστούν τη μετανάστευση. Το tracker επιβεβαιώνει ότι 17 από τις 122 συμφωνίες αφορούν χώρες της Βόρειας Αφρικής. Ωστόσο, μεγάλο μέρος της Ευρώπης πρέπει να απομακρυνθεί από τη συνήθεια να ταυτίζει τη Βόρεια Αφρική μόνο με την προμήθεια ορυκτών καυσίμων και τη μετανάστευση.

Στο μέλλον, αυτά τα κράτη ενδέχεται επίσης να γίνουν σημαντικοί πάροχοι καθαρής ενέργειας και ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη. Αυτό απαιτεί την οικοδόμηση σταθερών εταιρικών σχέσεων – και έτσι να πειστούν οι χώρες της Βόρειας Αφρικής ότι είναι προς το συμφέρον τους να ενισχύσουν τους δεσμούς τους με την Ευρώπη και όχι, για παράδειγμα, με την Κίνα.

Η ΕΕ πρέπει να κοιτάξει πέρα από την ενεργειακή συνεργασία και να προσφέρει πιο ολοκληρωμένες εταιρικές σχέσεις με τους γείτονές της.

Χτίζοντας  «πραγματικά φιλίες»

Τέλος, ο κόσμος δίνει ιδιαίτερη προσοχή στο τι σημαίνουν οι νέες ενεργειακές συμφωνίες της ΕΕ για την κλιματική ατζέντα του μπλοκ. Μεταξύ των 122 συμφωνιών που προσδιορίζονται στον «ιχνηλάτη» της ECFR, οι 61 είναι αφιερωμένες στο φυσικό αέριο – αλλά μόνο οι 17 από αυτές περιλαμβάνουν ένα στοιχείο καθαρής ενέργειας. Χωρίς να δοθεί επαρκής προτεραιότητα στο καθαρό μέλλον στις νέες ενεργειακές συμφωνίες της ΕΕ, οι Ευρωπαίοι κινδυνεύουν να δεσμευτούν να εισάγουν βρώμικα καύσιμα ασύμβατα με τις πράσινες φιλοδοξίες τους.

Στη προσπάθεια να συνδυαστεί η ενεργειακή ασφάλεια με τους κλιματικούς στόχους, η ΕΕ αντιμετωπίζει δύσκολα ερωτήματα, όπως εάν αξίζει να επενδύσει κανείς στον διπλασιασμό της χωρητικότητας ενός αγωγού που φέρνει φυσικό αέριο από το Αζερμπαϊτζάν, αν χρειάζεται να σχεδιάσει τόσα πολλά τερματικά LNG ή εάν θα έπρεπε πραγματικά να ποντάρει σε μεγάλο βαθμό στην τεχνολογία υδρογόνου.

Ωστόσο, η ΕΕ θα πρέπει να επιδιώξει συνεργασίες που εξυπηρετούν και τους δύο στόχους – για παράδειγμα, χαράσσοντας τομείς συνεργασίας για το κλίμα με τα κράτη του Κόλπου και με άλλους ενεργειακούς εταίρους . Άλλωστε, οι εταίροι της Ευρώπης συχνά τρέφουν τις δικές τους φιλοδοξίες για το κλίμα και θα μπορούσαν να γίνουν όχι μόνο οι «φίλοι από ανάγκη» της Ευρώπης, προμηθεύοντάς την με ορυκτά καύσιμα – αλλά και οι «πραγματικοί φίλοι», με παρόμοιους στόχους που σχετίζονται με το κλίμα . Αυτό θα παρείχε έδαφος για σταθερές και αμοιβαίες πράσινες εταιρικές σχέσεις.

Συντονισμός

Για να συμβεί αυτό, μία από τις κύριες προκλήσεις (την οποία η ΕΕ αρχίζει να αντιμετωπίζει, για παράδειγμα, μέσω κοινών αγορών φυσικού αερίου) είναι αυτή του συντονισμού. Οι δύο στόχοι των κλιματικών στόχων και της ενεργειακής ασφάλειας θα μπορούσαν να συνδυαστούν στην ιδέα της «βιώσιμης ενεργειακής ασφάλειας» σε ευρωπαϊκό επίπεδο.