Ο νέος μηχανισμός στήριξης των ΑΠΕ (CfDs) - Επιστροφή στο 2010 με παραμέτρους αγοράς;

Οι μεταρρυθμίσεις των αγορών ηλεκτρικής ενέργειας που ανακοίνωσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις 14 Μαρτίου 2023 είναι μάλλον περιορισμένης κλίμακας συγκριτικά με τις προσδοκίες που είχαν καλλιεργηθεί το φθινόπωρο. Η λογική που επικράτησε εν τέλει, είναι ότι ο σχεδιασμός των αγορών δεν χρειάζεται να ανατραπεί με βεβιασμένες κινήσεις, καθώς έχουν παράλληλα αντιμετωπιστεί, άλλες δομικές παράμετροι, που συνέβαλαν στην εκτίναξη των τιμών. 

Ειδικότερα, για τη διαμόρφωση μιας πιο συντηρητικής μεταρρυθμιστικής αντίληψης, καταλυτική ήταν η συγκυρία ενός ήπιου χειμώνα στην Ευρώπη, που απέτρεψε δυσμενή σενάρια, η θέσπιση και εφαρμογή δεσμεύσεων, όπως η υπόγεια αποθήκευση φυσικού αερίου σε επίπεδα ρεκόρ, αλλά και τα γρήγορα αντανακλαστικά των κρατών-μελών στις νέες γεωπολιτικές συνθήκες. Σημαντικές εξελίξεις περιλαμβάνουν την προσθήκη υποδομών LNG, τις νέες συμφωνίες προμήθειας αερίου, και τη σημαντική εξοικονόμηση στην κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου, ως απόρροια πολυάριθμων και ετερογενών παραγόντων (από τον περιορισμό της ζήτησης λόγω υψηλού κόστους έως τις δράσεις ενεργειακής απόδοσης, και από την επιτάχυνση της πράσινης μετάβασης έως τη στροφή σε πιο ρυπογόνα καύσιμα). 

Στο πλαίσιο μιας ήπιας προσαρμογής του σχεδιασμού των αγορών, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ότι διατηρείται η αρχή της οριακής τιμολόγησης (marginal pricing) στην χονδρεμπορική αγορά, αντί για πιο ρηξικέλευθες προτάσεις που εισηγούνται την κατάτμησή της. Είναι ενδεικτική η δήλωση του Γερμανού Υπουργού Οικονομικών και Κλιματικής Δράσης, ότι μια αναθεώρηση μεγάλης κλίμακας στον σχεδιασμό των ενεργειακών αγορών θα πρέπει να μετατεθεί για μετά τις Ευρωεκλογές. Επιπλέον, στις προτάσεις της Κομισιόν αποδίδεται ιδιαίτερη έμφαση στη συμπλήρωση των βραχυπρόθεσμων αγορών με ενίσχυση των μακροχρόνιων συμβάσεων, μέσω κινήτρων αλλά και κάποιων υποχρεωτικών μηχανισμών.

Εστιάζοντας στις ΑΠΕ, στο επίκεντρο του νέου ευρωπαϊκού πλαισίου είναι οι προβλέψιμες χρηματοροές για τους παραγωγούς, ώστε να επιτευχθεί ένας διττός στόχος. Να περιοριστεί η αβεβαιότητα για την υλοποίηση των επενδύσεων και να επέλθει κάποια σταθεροποίηση των τιμών, που θα θωρακίζει από τις ακραίες διακυμάνσεις όλους τους καταναλωτές, από τους βιομηχανικούς έως τους οικιακούς και εμπορικούς. Επιπλέον, λόγω των διαφορετικών προσεγγίσεων που εφάρμοσαν τα κράτη μέλη ως προς τα σχήματα «φορολόγησης» των υπερ-εσόδων, και των παρενεργειών που προκάλεσαν αυτές οι παρεμβάσεις στον τομέα των ΑΠΕ, διαφαίνεται ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιδιώκει να θέσει κάποιους ενιαίους κανόνες, που θα εξειδικευτούν σταδιακά.

Αξίζει να σημειωθεί ότι το τελικό κείμενο των προτάσεων διαφοροποιείται σε αρκετά σημεία από τα προσχέδια που προηγήθηκαν, ενώ αρκετοί αναλυτές έχουν επισημάνει την ανάγκη για έκδοση κοινών κατευθυντήριων γραμμών σε κρίσιμα σημεία. Στο πλαίσιο μιας προκαταρκτικής ανάλυσης, ας δούμε κάποια βασικά σημεία των προτάσεων της Κομισιόν που αφορούν τα CfDs.

1. Τα αμφίδρομα συμβόλαια επί της διαφοράς (two-way  Contracts for Differences) καθίστανται πλέον η υποχρεωτική «φόρμουλα» κρατικής στήριξης, για αιολικά, φωτοβολταϊκά, γεωθερμία, υδροηλεκτρικά χωρίς αντηλησιοταμίευση, και πυρηνικά. 
2. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι τα νέα σχήματα κρατικής στήριξης για τις ΑΠΕ, αλλά και για τεχνολογίες χαμηλού ανθρακικού αποτυπώματος, θα πρέπει να θέτουν όχι μόνο κατώτατο όριο στα έσοδα των παραγωγών, ώστε να διασφαλίσουν ένα εγγυημένο ελάχιστο επίπεδο αποζημίωσης, αλλά και ανώτατο όριο, ώστε να επιστρέφουν στους καταναλωτές υπερ-έσοδα.
3. Σε μη τεχνικούς όρους, σταθερή αποζημίωση των ΑΠΕ σημαίνει πως, όταν η «ταρίφα» είναι μεγαλύτερη από τις χονδρεμπορικές τιμές, η διαφορά θα συμπληρώνεται από την κρατική ενίσχυση, ενώ στην αντίθετη περίπτωση, η διαφορά θα παρακρατείται. Μάλιστα, στη δεύτερη περίπτωση, τα κράτη θα διανέμουν, υποχρεωτικά, τη διαφορά σε όλες τις κατηγορίες καταναλωτών (νοικοκυριά, ΜμΕ, βιομηχανίες). Η κατανομή θα γίνεται με βάση το μερίδιο κάθε κατηγορίας στην τελική κατανάλωση ενέργειας. 
4. Η προσέγγιση αυτή, της σταθερότητας εσόδων, περιορίζει τον χρηματοοικονομικό κίνδυνο και μειώνει σημαντικά το κεφαλαιουχικό κόστος των έργων ΑΠΕ. Δημιουργεί έτσι, σύμφωνα με την εκτίμηση της Κομισιόν, ώθηση για πρόσθετες επενδύσεις σε ΑΠΕ. Παράλληλα, προτείνονται παρεμβάσεις σε άλλα τμήματα του ενεργειακού τομέα (από τις υπηρεσίες ευελιξίας έως τις συμβάσεις προμήθειας), που θα στηρίξουν αυτή τη μετάβαση. 
5. Η νέα δομή στήριξης αφορά νέες επενδύσεις αλλά και επεκτάσεις υφιστάμενων καθώς και τη ριζική ανακαίνιση (repowering). Σε επίπεδο συλλογιστικής, ενέχει μάλιστα κάποιες ομοιότητες με τους μηχανισμούς ισχύος που βασίζονται σε reliability options, και έχουν στόχο την προστασία των καταναλωτών από υψηλές τιμές, παράλληλα με τη διασφάλιση της ενεργειακής επάρκειας.  
6. Η χώρα που εφαρμόζει κατεξοχήν CfDs για την κρατική στήριξη των ΑΠΕ από το 2014 είναι το Ηνωμένο Βασίλειο. Αξίζει επομένως, να επισημάνουμε κάποια χαρακτηριστικά που αναδείχθηκαν από την εφαρμογή τους. Έως σήμερα έχουν διεξαχθεί 5 κύκλοι δημοπρασιών, που διενεργούνται από μια κρατική εταιρεία (Low Carbon Contracts Company). Οι παραγωγοί λαμβάνουν μια «σταθερή» (flat indexed) τιμή για μια 15ετία, που καθορίζεται ως η διαφορά μεταξύ του strike price (που προκύπτει από δημοπρασία και αντανακλά το επενδυτικό κόστος) και μιας τιμής αναφοράς, που αντανακλά τη μέση τιμή χονδρεμπορικής. 
7. Στον υπολογισμό του strike price υπεισέρχεται πλήθος οικονομικών και τεχνικών παραμέτρων (ακόμη και η έκπτωση που μπορεί να παρέχεται μέσω PPA). Στον Πίνακα που παρατίθεται παρακάτω, παρουσιάζονται τα επίπεδα που έχουν καθοριστεί για διάφορες τεχνολογίες καθαρής ενέργειας σε ένα ευρύτατο φάσμα, από την αξιοποίηση αποβλήτων έως την κυματική ενέργεια.  Είναι αξιοσημείωτη η διασπορά των τιμών, από 44 έως 202 λίρες/ΜWh.
8. Η αποτίμηση του σχήματος στην Αγγλία, που διεξάγεται σε τακτική βάση, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι τα CfDs επέφεραν σημαντική μείωση του κόστους της πράσινης μετάβασης για τους Βρετανούς καταναλωτές, η οποία ανήλθε στα 3 δις λίρες, ήδη από τους 3 πρώτους κύκλους δημοπρασιών, και αναμένεται να υπερβεί τα 10 δις. Στον τελευταίο μάλιστα κύκλο, κατακυρώθηκαν 11 GW νέων έργων ΑΠΕ, σχεδόν διπλάσια ισχύς από τον προηγούμενο διαγωνισμό, με τα υπεράκτια αιολικά να σημειώνουν επίπεδα ρεκόρ, καθώς οι τιμές υποχώρησαν έως τις £37.35 / MWh. Σημειώνεται ότι οι στόχοι της Βρετανίας περιλαμβάνουν 50GW υπεράκτιων αιολικών έως το 2030 και 70GW φωτοβολταϊκών έως το 2035. 
9. Γενικότερα, σε κάθε στάδιο αξιολόγησης, εντοπίστηκαν αστοχίες ή σημεία για βελτίωση, που οδήγησαν σε τροποποιήσεις του πλαισίου των CfDs. Έτσι, τον Μάρτιο του 2021, η αποτίμηση του σχήματος υπογράμμισε την επιτυχία στην προσέλκυση επενδύσεων σε υπεράκτια αιολικά, με ισχυρή μείωση του κόστους στήριξης, αλλά και την αδυναμία να κατακυρωθεί έστω και ένα έργο κυματικής ή παλιρροιακής ενέργειας. Το γεγονός αυτό οδήγησε στη συνέχεια στον καθορισμό διακριτής κατηγορίας για μη εδραιωμένες τεχνολογίες.
10. Σχεδόν μια δεκαετία από την υιοθέτηση των CfDs, o σχεδιασμός του Βρετανικού σχήματος συνεχίζει να εξελίσσεται. Για παράδειγμα, στην επικείμενη δημοπρασία, τα υπεράκτια αιολικά διαχωρίζονται από μη εδραιωμένες τεχνολογίες, καθώς κρίθηκε ότι ο διαφορετικός βαθμός ωρίμανσης δεν μπορεί να δημιουργήσει ισότιμες συνθήκες ανταγωνισμού. Αντίστοιχα, στην διαβούλευση που διεξήχθη τον Φεβρουάριο του 2023, τέθηκαν επιμέρους ζητήματα για τα πλωτά αιολικά, την συντονισμένη ανάπτυξη υπεράκτιων δικτύων, αλλά και την αλληλεπίδραση μεταξύ μηχανισμών ισχύος και CfDs.
11. Πέραν του παραδείγματος της Βρετανίας, τα CfDs κυριαρχούν σταδιακά στα υπεράκτια αιολικά αλλά και το υδρογόνο (όπως τις δημοπρασίες στη Γερμανία). Είναι ενδεικτικό ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενέκρινε πρόσφατα στήριξη 2 δις ευρώ για off-shore αιολικά στη Γαλλία. 
12. Αξίζει επίσης, να διευκρινίσουμε ότι η ορολογία «PPAs» έχει επικρατήσει να συνδέεται με διμερείς, ιδιωτικές συμβάσεις. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν μπορούν να έχουν τη μορφή ενός CfD. Σε ένα virtual PPA, η λογική του CfD παραμένει εφαρμόσιμη. To strike price θα έχει συμφωνηθεί διμερώς, η υποκείμενη τιμή εκκαθάρισης θα είναι η MCP, και τη διαφορά θα την επιμερίζονται οι ιδιώτες αντισυμβαλλόμενοι. Ένα κομβικό σημείο ενδεχομένως, είναι ότι για τα CfDs χρειάζονται spot αγορές, ενώ τα PPAs μπορούν να λειτουργήσουν και χωρίς αναφορά σε αυτές. 
13. Ένα ζήτημα που δεν αναφέρεται στις προτάσεις αλλά έχει ιδιαίτερη σημασία είναι ο βαθμός προστασίας για τις ΑΠΕ που μπορεί να παράσχει ένα τέτοιο σχήμα, τόσο από αρνητικές τιμές όσο και από την υποχώρηση των μέσων τιμών χονδρεμπορικής αγοράς στο μέλλον, ιδίως όταν επέλθει η πολυαναμενόμενη ισορροπία στα θεμελιώδη μεγέθη του φυσικού αερίου (από το 2025) και όσο θα προστίθενται νέες ΑΠΕ (το γνωστό φαινόμενο του κανιβαλισμού των νέων επενδύσεων). 
14. Ωστόσο, τα CfDs έχουν τα όρια και τους περιορισμούς τους. Αν η αποθήκευση δεν προχωρήσει με τον απαιτούμενο ρυθμό, ελλοχεύει ο κίνδυνος, λόγω της σταθεροποίησης των εσόδων, οι παραγωγοί ΑΠΕ να μην έχουν σαφή εικόνα για την επίδραση της υπερβάλλουσας ενέργειας και των περικοπών στην ανάκτηση της επένδυσής τους. Μια άλλη σημαντική ιδιότητα των CfDs είναι ότι εξισορροπούν την επίδραση της καθετοποίησης, που είναι κυρίαρχη στα PPAs, επιτρέποντας μια πιο ισορροπημένη ανάπτυξη των ΑΠΕ.  

Συμπερασματικά, η Ευρώπη επιστρέφει στη σταθερότητα των τιμών για τις ΑΠΕ, που προσομοιάζει ίσως με τις συνθήκες που προσέφεραν οι εγγυημένες ταρίφες το 2010, αλλά με ένα νέο πρίσμα, εμπλουτισμένο με στοιχεία αγοράς και ανταγωνιστικών διαδικασιών. Το δόγμα «Markets fit for Renewables and Renewables fit for the Markets» εξελίσσεται ως προς τον τρόπο εφαρμογής αλλά και το επίπεδο ρεαλισμού του. 

Το βέβαιο είναι ότι τα CfDs εμπεριέχουν πλήθος λεπτομερειών στον προσδιορισμό κρίσιμων τιμών τους, που θα απασχολήσουν εκτενώς τα κράτη μέλη, τους επενδυτές, τους καταναλωτές και την Κομισιόν για πολύ ακόμη. Το παράδειγμα της Βρετανίας αναδεικνύει μια δυναμική εξέλιξη του πλαισίου τους, που ακολουθεί την ανάπτυξη της καινοτομίας, και προσφέρει πολύτιμα στοιχεία για την υλοποίηση στην Ευρώπη.  

Είναι αποκαλυπτικό ότι για να επιτύχει τους κλιματικούς της στόχους, η Ευρωπαϊκή Ένωση χρειάζεται να τετραπλασιάσει έως το 2030 την παραγωγή ενέργειας από φωτοβολταϊκά και υπεράκτια αιολικά, και παράλληλα, να τριπλασιάσει την παραγωγή από χερσαία αιολικά. Οι εντατικές διεργασίες διαλόγου επί των προτάσεων που μόλις παρουσιάστηκαν, θα κρίνουν αναμφίβολα, την πορεία της πράσινης μετάβασης και το κόστος της. 

Όπως προαναφέρθηκε, τα CfDs μπορούν να αντιμετωπίσουν ένα μόνο σκέλος των προκλήσεων. Η αποθήκευση, η ανάπτυξη των δικτύων και η ψηφιοποίησή τους, θα πρέπει να συντελούνται παράλληλα, και με τον απαιτούμενο ρυθμό. Διαφορετικά, τα αδιέξοδα θα αποκαλυφθούν με τον ίδιο «αιφνιδιαστικό» τρόπο που η Ευρώπη αντιλήφθηκε ότι η ενεργειακή της ασφάλεια είναι μετέωρη. 

Η Νεκταρία Καρακατσάνη είναι μαθηματικός, με εξειδίκευση στα οικονομικά τις ενέργειας. Το κείμενο εκφράζει προσωπικές σκέψεις. 

Παράρτημα: Πίνακας με τα διαφορετικά strike prices ανά τεχνολογία στον κύκλο δημοπρασιών του Μαρτίου 2023 στο Ηνωμένο Βασίλειο: