Πόσο έτοιμη είναι η Ευρώπη για τις ακραίες θερμοκρασίες; Σχέδια, προκλήσεις και κενά

Καθώς ένα ακόμη καλοκαίρι με θερμοκρασίες-ρεκόρ πλήττει την Ευρώπη, οι κυβερνήσεις σε ολόκληρη την ήπειρο βρίσκονται αντιμέτωπες με μια πραγματικότητα για την οποία οι επιστήμονες του κλίματος προειδοποιούν εδώ και χρόνια: η ακραία ζέστη δεν αποτελεί πλέον ένα εξαιρετικό φαινόμενο, αλλά τείνει να γίνει η νέα κανονικότητα.

Τις τελευταίες εβδομάδες, εικόνες από διάφορες ευρωπαϊκές χώρες ανέδειξαν τόσο τη σοβαρότητα της κρίσης όσο και τις αυτοσχέδιες λύσεις που συχνά απαιτούνται για την αντιμετώπισή της. Στο Βερολίνο, η αστυνομία χρησιμοποίησε αύρες για να δροσίσει πολίτες που βρίσκονταν σε δημόσιους χώρους. Στην Πράγα, η πυροσβεστική έριξε νερό σε ανθρώπους που υπέφεραν από τη ζέστη. Στο Παρίσι, οι κάτοικοι αναζήτησαν ανακούφιση βουτώντας στο κανάλι Σεν-Μαρτέν, ενώ στην Ισπανία οι δημόσιες βιβλιοθήκες μετατράπηκαν σε αυτοσχέδια κέντρα δροσιάς για όσους δεν διέθεταν κλιματισμό.

Η Ευρώπη θερμαίνεται

Οι έκτακτες αυτές παρεμβάσεις πραγματοποιήθηκαν λίγο πριν από ένα ακόμη ισχυρό κύμα καύσωνα, το οποίο έφερε και πάλι τις θερμοκρασίες κοντά στους 40°C στην Ισπανία και τη Γαλλία, αυξάνοντας τον κίνδυνο δασικών πυρκαγιών και εντείνοντας την πίεση προς τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να επιταχύνουν τα μέτρα προσαρμογής. Η Ευρώπη, που πλέον αναγνωρίζεται ως η ταχύτερα θερμαινόμενη ήπειρος στον κόσμο, αντιμετωπίζει μια επείγουσα πρόκληση: πώς θα προστατεύσει τους πολίτες της από ολοένα συχνότερα και πιο θανατηφόρα επεισόδια ακραίας ζέστης.

Οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι ο ρυθμός αύξησης της θερμοκρασίας στην Ευρώπη είναι υπερδιπλάσιος του παγκόσμιου μέσου όρου. Καθώς η μέση θερμοκρασία του πλανήτη πλησιάζει τους 1,4°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα, οι συνέπειες γίνονται ολοένα και πιο εμφανείς.

Θερμική καταπόνηση

Όπως επισημαίνει στους Financial Times, η Σαμάνθα Μπέργκες, αναπληρώτρια διευθύντρια της ευρωπαϊκής υπηρεσίας παρατήρησης της Γης Copernicus, οι Ευρωπαίοι βιώνουν πρωτοφανή επίπεδα θερμικής καταπόνησης εξαιτίας των συνεχιζόμενων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και της ταχύτερης θέρμανσης της ηπείρου.

Το ανθρώπινο κόστος είναι ήδη ιδιαίτερα βαρύ. Προκαταρκτικές εκτιμήσεις των γαλλικών αρχών δημόσιας υγείας δείχνουν ότι περίπου 2.025 επιπλέον θάνατοι σημειώθηκαν στη Γαλλία κατά τη διάρκεια του καύσωνα του Ιουνίου. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, οι πρώτες εκτιμήσεις κάνουν λόγο για περίπου 20.000 θανάτους που συνδέονται με την ακραία ζέστη την ίδια περίοδο, γεγονός που καθιστά τους καύσωνες μία από τις πλέον θανατηφόρες φυσικές απειλές για την ήπειρο.

Παρά τα ανησυχητικά αυτά στοιχεία, οι ειδικοί στη δημόσια υγεία υποστηρίζουν ότι η Ευρώπη εξακολουθεί να είναι ανεπαρκώς προετοιμασμένη.

Κενό πολιτικής

Ο περιφερειακός διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την Ευρώπη επισήμανε πρόσφατα ένα σημαντικό κενό πολιτικής, τονίζοντας ότι λιγότερες από τις μισές χώρες της ευρωπαϊκής περιφέρειας διαθέτουν ολοκληρωμένα εθνικά σχέδια δράσης για την προστασία της υγείας από την ακραία ζέστη. Τέτοια σχέδια περιλαμβάνουν συνήθως συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, εκστρατείες ενημέρωσης του κοινού, πρωτόκολλα έκτακτης ανάγκης για τις υπηρεσίες υγείας και μέτρα προστασίας των ευάλωτων ομάδων, όπως οι ηλικιωμένοι, τα παιδιά και οι εργαζόμενοι σε εξωτερικούς χώρους.

Κλιματική πολιτική

Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή έχει καταστεί ολοένα σημαντικότερος πυλώνας της κλιματικής πολιτικής, παράλληλα με τις προσπάθειες μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Όλα τα κράτη-μέλη έχουν υιοθετήσει εθνικές στρατηγικές προσαρμογής, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ετοιμάζει ένα ολοκληρωμένο Σχέδιο Ανθεκτικότητας στο Κλίμα, το οποίο αναμένεται να παρουσιαστεί αργότερα μέσα στη χρονιά.

Η νέα στρατηγική αποσκοπεί στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας σε πολλούς τομείς της οικονομίας, όπως η στέγαση, οι υποδομές, οι μεταφορές και ο αστικός σχεδιασμός. Μεταξύ των μέτρων που εξετάζονται περιλαμβάνονται η ενεργειακή ανακαίνιση των κτιρίων ώστε να προστατεύονται καλύτερα από τη ζέστη, ο ανασχεδιασμός των πόλεων με περισσότερους χώρους πρασίνου και η αναβάθμιση των μεταφορικών δικτύων ώστε να αντέχουν στις υψηλότερες θερμοκρασίες.

Οι δασικές πυρκαγιές

Η προετοιμασία για τις δασικές πυρκαγιές αποτελεί επίσης αυξανόμενη προτεραιότητα. Μετά την καταστροφική αντιπυρική περίοδο του 2025, όταν περισσότερα από 200.000 εκτάρια γης καταστράφηκαν από τις φλόγες, η Ευρωπαϊκή Ένωση αναπτύσσει τη μεγαλύτερη μέχρι σήμερα διασυνοριακή δύναμη πυρόσβεσης. Σχεδόν 800 πυροσβέστες θα βρίσκονται σε στρατηγικά σημεία των κρατών-μελών, ώστε να παρέχουν άμεση βοήθεια όπου εκδηλώνονται μεγάλες πυρκαγιές.

Ωστόσο, παρότι οι Βρυξέλλες μπορούν να συντονίζουν τη χρηματοδότηση και την παροχή έκτακτης βοήθειας, η ευθύνη για την προστασία των πολιτών από την ακραία ζέστη ανήκει κυρίως στις εθνικές, περιφερειακές και τοπικές αρχές. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα ένα ανομοιογενές πλέγμα μέτρων, που διαφέρει σημαντικά από χώρα σε χώρα αλλά ακόμη και από πόλη σε πόλη.

Χτισμένες για το… κρύο

Πολλές ευρωπαϊκές πόλεις σχεδιάστηκαν για να διατηρούν τη θερμότητα κατά τους ψυχρούς χειμώνες και όχι για να αποβάλλουν τη ζέστη κατά τα ολοένα θερμότερα καλοκαίρια. Οι πυκνοδομημένες περιοχές με άσφαλτο και τσιμέντο απορροφούν και συγκρατούν τη θερμότητα, δημιουργώντας τις λεγόμενες «αστικές θερμικές νησίδες», όπου οι θερμοκρασίες παραμένουν αρκετούς βαθμούς υψηλότερες από τις γύρω περιοχές ακόμη και κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Πόλεις όπως το Παρίσι, οι Βρυξέλλες και το Βερολίνο αντιμετωπίζουν ιδιαίτερες δυσκολίες, καθώς μεγάλο μέρος του κτιριακού τους αποθέματος κατασκευάστηκε πριν από τη θέσπιση σύγχρονων προδιαγραφών για τον φυσικό δροσισμό και τον επαρκή αερισμό. Τα παλαιότερα διαμερίσματα συχνά παγιδεύουν τη θερμότητα, καθιστώντας τις εσωτερικές θερμοκρασίες επικίνδυνες κατά τη διάρκεια παρατεταμένων καυσώνων.

Πρόσβαση στον κλιματισμό

Η πρόσβαση στον κλιματισμό παρουσιάζει επίσης σημαντικές διαφορές μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών. Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας, μόλις ένα στα πέντε ευρωπαϊκά νοικοκυριά διαθέτει κλιματιστικό. Οι αποκλίσεις είναι εντυπωσιακές: στη Γερμανία μόνο περίπου το 7% των κατοικιών διαθέτει κλιματισμό, ενώ στην Ελλάδα το αντίστοιχο ποσοστό προσεγγίζει το 80%, καθώς τα θερμά καλοκαίρια καθιστούν την ψύξη απαραίτητη εδώ και δεκαετίες.

Οι ανισότητες αυτές δεν περιορίζονται στις διαφορές μεταξύ των κρατών, αλλά εμφανίζονται και στο εσωτερικό των ίδιων των πόλεων. Στις Βρυξέλλες, οι αρμόδιες αρχές διαπιστώνουν ότι οι νυχτερινές θερμοκρασίες μπορεί να είναι έως και 9°C υψηλότερες στις πυκνοκατοικημένες και οικονομικά ασθενέστερες συνοικίες σε σύγκριση με τα πιο πράσινα και εύπορα νότια προάστια.

Οι κάτοικοι των μειονεκτικών περιοχών διαθέτουν λιγότερα πάρκα, μικρότερη δενδροκάλυψη και περιορισμένη πρόσβαση σε χώρους δροσιάς. Παράλληλα, είναι λιγότερο πιθανό να διαθέτουν κλιματισμό ή να μπορούν να αντεπεξέλθουν στο αυξημένο κόστος ηλεκτρικής ενέργειας κατά τις περιόδους ακραίας ζέστης.

Αντιμετωπίζοντας τις ανισότητες

Οι τοπικές αρχές αρχίζουν να αντιμετωπίζουν αυτές τις ανισότητες. Στις Βρυξέλλες έχουν ανακοινωθεί επιδοτήσεις για την ενεργειακή αναβάθμιση των κτιρίων και σχέδια για την επέκταση των δημόσιων υπαίθριων χώρων κολύμβησης. Παράλληλα, προχωρούν οι επί χρόνια καθυστερημένες παρεμβάσεις για τη μετατροπή τμημάτων του καναλιού της πόλης σε ασφαλείς χώρους κολύμβησης. Ωστόσο, πολλά από αυτά τα έργα δεν αναμένεται να ολοκληρωθούν πριν από το 2032, γεγονός που αναδεικνύει τον μεγάλο χρόνο που απαιτείται για την υλοποίηση έργων κλιματικής προσαρμογής.

Το κόστος

Το οικονομικό κόστος είναι τεράστιο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμά ότι η ενίσχυση της ανθεκτικότητας της Ευρώπης απέναντι στην κλιματική αλλαγή θα απαιτήσει επενδύσεις έως και 70 δισεκατομμυρίων ευρώ ετησίως μέχρι το 2050.

Κατά τη διάρκεια συνάντησης των αρμόδιων Ευρωπαίων υπουργών στο Λουξεμβούργο –η οποία πραγματοποιήθηκε, χαρακτηριστικά, σε κλιματιζόμενη αίθουσα εν μέσω του πρόσφατου καύσωνα– οι αξιωματούχοι συζήτησαν την ανάγκη να διαμορφωθεί ένα ισχυρό «οικονομικό επιχείρημα» υπέρ των επενδύσεων στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής αναγνωρίζουν ολοένα και περισσότερο ότι οι προληπτικές επενδύσεις δεν αποτελούν απλώς περιβαλλοντική δαπάνη, αλλά αναγκαία οικονομική πολιτική.

Σε αντίθεση με τη μείωση των εκπομπών, όπου το ευρωπαϊκό σύστημα εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών παρέχει οικονομικά κίνητρα για τη μείωση της ρύπανσης, δεν υπάρχει σήμερα αντίστοιχος μηχανισμός που να ενθαρρύνει κυβερνήσεις και επιχειρήσεις να επενδύσουν προληπτικά στην ανθεκτικότητα απέναντι στην ακραία ζέστη.

Οι ζημιές

Ωστόσο, το οικονομικό επιχείρημα γίνεται ολοένα πιο πειστικό. Οι ζημιές από την κλιματική αλλαγή –συμπεριλαμβανομένων των πλημμυρών, των ξηρασιών, των δασικών πυρκαγιών και της απώλειας οικονομικής δραστηριότητας– εκτιμάται ότι ανήλθαν σε περίπου 90 δισεκατομμύρια ευρώ στην Ευρώπη μόνο το 2025. Καθώς οι θερμοκρασίες συνεχίζουν να αυξάνονται, το κόστος αυτό αναμένεται να μεγαλώσει σημαντικά.

Η ολοένα συχνότερη εμφάνιση καυσώνων επιβάλλει μια θεμελιώδη αλλαγή στον τρόπο σκέψης της Ευρώπης. Αντί να αντιμετωπίζεται η ακραία ζέστη ως μια περιστασιακή έκτακτη ανάγκη, οι κυβερνήσεις καλούνται πλέον να σχεδιάσουν πολιτικές που θα τη θεωρούν επαναλαμβανόμενο χαρακτηριστικό της καθημερινής ζωής.

Αυτό σημαίνει ανασχεδιασμό των πόλεων με περισσότερα δέντρα και σκιερούς δημόσιους χώρους, επέκταση των κέντρων δροσιάς, εκσυγχρονισμό των κατοικιών, ενίσχυση των συστημάτων δημόσιας υγείας, προστασία των εργαζομένων και στοχευμένη στήριξη των πιο ευάλωτων κοινωνικών ομάδων.

Οι νέοι στόχοι

Η ευρωπαϊκή πολιτική για την κλιματική αλλαγή επικεντρώθηκε επί πολλά χρόνια κυρίως στη μείωση των εκπομπών, με στόχο τον περιορισμό της μελλοντικής υπερθέρμανσης του πλανήτη. Ο στόχος αυτός εξακολουθεί να είναι καθοριστικής σημασίας. Ωστόσο, όπως κατέδειξε το φετινό καλοκαίρι, η προσαρμογή στις επιπτώσεις της υπερθέρμανσης που ήδη βιώνουμε είναι πλέον εξίσου επιτακτική.