To Ιράν στον Καύκασο: Μια ιστορία με διάρκεια

Την τελευταία 25ετία το Ιράν είναι ο μεγάλος αλλά απογοητευμένος παριστάμενος στο Νότιο Καύκασο, παρακολουθεί τα όσα διαδραματίζονται στα βόρεια, αλλά παίζει μικρό ρόλο σε αυτά. Τώρα, η συμφωνία-πλαίσιο που επιτεύχθηκε στις 2 Απριλίου ανοίγει την προοπτική μιας νέας προσέγγισης μεταξύ της Δύσης και της Τεχεράνης και οι Καυκάσιοι γείτονες του Ιράν ερωτούν: Πρόκειται να αλλάξει αυτό;

Το Ιράν έχει σύνορα τόσο με την Αρμενία, όσο και με το Αζερμπαϊτζάν. Έχει, μαζί με τη Ρωσία και την Τουρκία, τη θρασύτητα (για την οποία είναι απεχθές στην ίδια περιοχή) της πρώην αυτοκρατορικής δύναμης, ότι οι περιοχές αυτές, κατά κάποιον τρόπο, παραμένουν «δικές μας», ακόμη κι αν η αποικιοκρατία τερματίστηκε το 1828.

Αλλά, οι προβλέψεις πως με το τέλος της Σοβιετικής Ένωσης το Ιράν θα αναγορευόταν σε έναν σημαντικό παράγοντα στην περιοχή, δεν επαληθεύτηκαν. Η Αρμενία, το Αζερμπαϊτζάν και η Γεωργία έστρεψαν τα βλέμματά τους βόρεια και δυτικά και εντάχθηκαν σε υπό ρωσική ηγεσία οργανώσεις (την ΚΑΚ, CSTO) ή σε κάποιες πανευρωπαϊκές (ΟΑΣΕ, στο Συμβούλιο της Ευρώπης, στην Ανατολική Εταιρική Σχέση της ΕΕ). Οι Ιρανοί είναι “μικροί” business players, σε σύγκριση με τους Ρώσους και τους Τούρκους.

Η μία και μοναδική προσπάθεια της Τεχεράνης να μεσολαβήσει για την ειρήνη στη σύγκρουση του Ναγκόρνο Καραμπάχ κατέληξε σε φιάσκο τον Μάϊο του 1992, συμπίπτοντας με την Αρμενική επιχείρηση για την κατάληψη της πόλης Σούσα. Από τότε ουδένα ρόλο διαδραμάτισε στη διαδικασία διαμεσολάβησης μεταξύ των δύο γειτόνων του.

Αργότερα, το Ιράν έμεινε έξω από τα μεγάλα έργα για το Αζέρικο πετρέλαιο και φυσικό αέριο και είδε να χτίζεται στα βόρεια ο αγωγός Μπακού-Τιφλίδα-Τσεϊχάν.

Για την άκρως ιδεολογική ηγεσία της Ισλαμικής Δημοκρατίας, η περιοχή δεν ανήκε στο πυρήνα του στρατηγικού ενδιαφέροντος, σε σχέση με, ας πούμε, το Ιράκ ή τη Συρία. Πρόκειται για μια περιοχή όπου το Ιράν είναι ένας ορθολογικός παράγοντας στην εξωτερική πολιτική, που συναναστρέφεται  με όλες τις κυβερνήσεις, παρά τις ιδεολογικές διαφορές τους.

Όλα αυτά θα αλλάξουν αν αρθούν οι κυρώσεις και το Ιράν πάψει να είναι ένας διεθνής παρίας; Όχι πολύ σύντομα.

Η ισχυρότερη σχέση που διαθέτει το Ιράν είναι αυτή με την πιο αδύναμη χώρα της περιοχής, την Αρμενία. Πέρυσι, ο πρεσβευτής του Ιράν στην Αρμενία παραχώρησε μια συνέντευξη Τύπου όπου έδωσε πολλές υπερβολικές υποσχέσεις. Είπε ότι ένας αγωγός φυσικού αερίου από το Ιράν στην Αρμενία θα μπορούσε να επεκταθεί και στη Γεωργία και ότι το Ιράν δεν θα δεχόταν την παρουσία ειρηνευτικών δυνάμεων τρίτων χωρών στην ζώνη σύγκρουσης του Καραμπάχ.

Η έλλειψη συνέχειας που ακολούθησε υποδηλώνει ότι η ομιλία του πρέσβη ήταν περισσότερο νταηλίκι παρά πολιτική. Αλλά είναι λογικό να αναμένεται ότι μια Ιρανική αναθέρμανση θα οδηγούσε σε ενίσχυση των οικονομικών δεσμών μεταξύ των δύο χωρών. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να περιλαμβάνει το πράσινο φως για το σχέδιο μιας σιδηροδρομικής γραμμής μήκους 300 μιλίων, η οποία θα αποτελεί σύνδεσμο μεταξύ του Ιράν και της νότιας Αρμενίας και που θα μπορούσε να δώσει στην Αρμενία μιαν οικονομική ώθηση.

Στις σχέσεις με το Αζερμπαϊτζάν υπάρχει ισχυρή αμοιβαία καχυποψία. Για το Αζερμπαϊτζάν, το Ιράν αντιπροσωπεύει ένα Ισλαμικό κράτος, μια εν δυνάμει περιφερειακή απειλή και έναν γείτονα που θα μπορούσε να ξεσηκώσει τον πληθυσμό των Σιϊτών στο νότο της χώρας. Για την κυβέρνηση του Ιράν, το Αζερμπαϊτζάν είναι ένα ύποπτο κοσμικό κράτος και φίλος του Ισραήλ, που θα μπορούσε να κινητοποιήσει τον πολυάριθμο Αζερικής καταγωγής πληθυσμό στο βόρειο Ιράν.

Το καλύτερο που μπορεί να πει κάποιος για την συγκεκριμένη σχέση είναι ότι, αφού και οι δύο πλευρές είναι ικανές να βλάψουν η μία την άλλη, θα επιδείξουν αμοιβαία αυτοσυγκράτηση.

Οι Financial Times αναφέρουν ότι οι μεγάλες δυτικές εταιρείες πετρελαίου και φυσικού αερίου αισθάνονται ενθουσιασμένες για το τί πρόκειται να συμβεί αν η αγορά του Ιράν, το οποίο είναι τέταρτο παγκοσμίως σε αποθέματα πετρελαίου και δεύτερο σε αποθέματα φυσικού αερίου, ανοίξει και πάλι.

Αλλά, όπως η εφημερίδα επισημαίνει επίσης, αυτή θα μπορούσε να είναι μια οδυνηρά αργή διαδικασία. Το καθεστώς κυρώσεων είναι περίπλοκο και η ενεργειακή υποδομή βρίσκεται σε κακή κατάσταση. Σε ό,τι αφορά το φυσικό αέριο, το Ιράν είναι τόσο αναποτελεσματικό σε αυτόν τον τομέα, που σήμερα κάνει εισαγωγή από το Τουρκμενιστάν. Η εγχώρια αγορά θα καταναλώνει το μεγαλύτερο μέρος της νέας παραγωγής.

Τα μεγαλύτερα αποθέματα φυσικού αερίου του Ιράν βρίσκονται στην τεράστια υπεράκτια πηγή του Νότιου Παρς, την οποία μοιράζεται με το Κατάρ, οπότε, το μεγαλύτερο μέρος της νέας παραγωγής, λογικά, θα μεταφερθεί με υγραεριοφόρα πλοία στις ασιατικές αγορές. Σε μια συζήτηση στρογγυλής τραπέζης στην Ουάσιγκτον τον Φεβρουάριο, ο ειδικός σε θέματα ενέργειας, Edward Chow, απάντησε σε μια ερώτηση σχετικά με την προοπτική του εφοδιασμού της Ευρώπης με φυσικό αέριο από το Ιράν τονίζοντας, «Ο ιρανικός αγωγός φυσικού αερίου προς την Ευρώπη είναι μια φαντασίωση. Δεν έχει απολύτως κανένα οικονομικό νόημα».

Τίποτα από όλα αυτά δεν σημαίνει ότι ένα ιρανικό άνοιγμα δεν θα έχει επίδραση στον Καύκασο. Και μόνον η αντίληψη στην περιοχή ενός ανακάμπτοντος Ιράν θα είναι σημαντική από μόνη της. Αλλά θα είναι μια πολύ αργή διαδικασία. Το Ιράν έχει χάσει πολύ έδαφος κατά την τελευταία 25ετία.

(carnegie.ru, capital.gr)