Η Ευρώπη χάνει την πυρηνική ενέργεια τη στιγμή που χρειάζεται επειγόντως ενέργεια

Καθώς εκτυλισσόταν η καταστροφή στη Φουκουσίμα το 2011, η τότε καγκελάριος Άνγκελα Μέρκελ έλαβε μια δραματική απόφαση που χαροποίησε το αντιπυρηνικό κίνημα στη χώρα της: Όλοι οι αντιδραστήρες θα αποσύρονταν.

Αυτό που δεν θα μπορούσε να προβλεφθεί είναι ότι η Ευρώπη θα βρισκόταν σε μια από τις χειρότερες ενεργειακές κρίσεις της ιστορίας της. Μια δεκαετία αργότερα, η μεγαλύτερη οικονομία της ηπείρου έχει διακόψει ήδη τη λειτουργία των περισσότερων πυρηνικών σταθμών της. Οι υπόλοιποι θα αποσυρθούν στα τέλη του 2022, δηλαδή τη χειρότερη δυνατή στιγμή.

Η χονδρεμπορική τιμή ρεύματος είναι τετραπλάσια από ότι ήταν στις αρχές της πανδημίας. Οι κυβερνήσεις αναγκάζονται να λάβουν επείγοντα μέτρα για να στηρίξουν τους οικιακούς και βιομηχανικούς καταναλωτές που είναι αντιμέτωποι με μεγάλους λογαριασμούς που θα μπορούσαν να αυξηθούν ακόμα πιο πολύ αν η ένταση στην Ουκρανία κλιμακωθεί. Η έλλειψη ανέδειξε όχι μόνο τα προβλήματα εφοδιασμού της Ευρώπης, αλλά και τις πολιτιστικές και πολιτικές διαιρέσεις σχετικά με την πυρηνική ενέργεια, όπως και την αποτυχία διαμόρφωσης ενός συλλογικού οράματος.

Άλλες περιοχές του πλανήτη συνεχίζουν ακάθεκτες. Η Κίνα αναπτύσσει γρήγορα τα πυρηνικα για να βελτιώσει την ποιότητα του αέρα. Ο στόλος αντιδραστήρων της προβλέπεται να ξεπεράσει τον αντίστοιχο των ΗΠΑ, που είναι και ο μεγαλύτερος, ήδη από τα μέσα αυτής της δεκαετίας. Η Ρωσία κατασκευάζει νέες μονάδες στο εσωτερικό και έχει άλλους 20 αντιδραστήρες υπόσ χεδιασμό στο εξωτερικό, σύμφωνα με τον World Nuclear Association.

"Δε νομίζω ότι θα έχουμε ομοφωνία στην Ευρώπη σχετικά με τη συνέχιση των υφιστάμενων πυρηνικών, πόσο μάλλον για τη δημιουργία νέων", δηλώνει ο Πίτερ Όσμπαλντον, ερευνητής της Wood Mackenzie στη Βρετανία. "Υπάρχει τέτοια πόλωση που θα χρειαζόταν μια κρατική ενεργειακή πολιτική για μια μεγάλη περίοδο ώστε να στηριχθούν νέες επενδύσεις".

Η Γαλλία, μεγαλύτερη παραγωγός πυρηνικής ενέργειας στην Ευρώπη, υπόσχεται μια ατομική αναγέννηση, τη στιγμή που η παραγωγή της γίνεται λιγότερο αξιόπιστη. Η Βρετανία σχεδιάζει να αντικαταστήσει τις παλιές μονάδες της προς αναζήτηση καθαρών και πιο αξιόπιστων ενεργειακών πηγών. Η Ολλανδία θέλει να προσθέσει πυρηνική ισχύ και η Πολωνία επίσης σχεδιάζει να μπει στο πυρηνικό κλαμπ, ενώ η Φινλανδία ξεκινά αυτό το μήνα τον πρώτο της νέο σταθμό εδώ και τέσσερις δεκαετίες.

Εντωμεταξύ, το Βέλγιο και η Ισπανία ακολουθούν το παράδειγμα της Γερμανίας και εγκαταλείπουν τα πυρηνικά, αν και με διαφορετικά χρονοδιαγράμματα. Η Αυστρία τα απέρριψε με δημοψήφισμα το 1978.

Η πυρηνική ενέργεια θεωρείται από τους υπέρμαχούς της ως αναγκαία για την επίτευξη των κλιματικών στόχων. Μόλις κατασκευαστούν, οι αντιδραστήρες παρέχουν καθαρό ηλεκτρισμό συνεχώς, σε αντίθεση με τις στοχαστικές ΑΠΕ. Οι μονάδες αυτές, όμως, χρειάζονται μια δεκαετία ή παραπάνω για να υλοποιηθούν και υπάρχει ο κίνδυνος να ξεπεράσουν τον προϋπολογισμό και το χρονοδιάγραμμά τους. Η μονάδα Ολκιλουότο-3 της Φινλανδίας θα λειτουργήσει μετά από 12 χρόνια καθυστέρηση και δισ. ευρώ υπερκοστολογήσεων.

Επίσης, υπάρχουν τα απόβλητα που παραμένουν επικίνδυνα για 100.000 χρόνια. Για τους λόγους αυτούς, τα κράτη-μέλη της Ε.Ε. διαφωνούν ακόμα για το αν η πυρηνική ενέργεια είναι αειφόρος.

Η κοινή γνώμη είναι επίσης διαιρεμένη. Μια δημοσκόπηση της YouGov το Δεκέμβριο αποκάλυψε ότι οι Δανοί, οι Γερμανοί και οι Ιταλοί είναι πιο σκεπτικοί σε σχέση με τους Γάλλους, τους Βρετανούς και τους Ισπανούς.

"Όλα έχουν να κάνουν με την πολιτική", δηλώνει ο Βινς Ζαμπιέλσκι, εταίρος στην αμερικανική firm Pillsbury Winthrop Shaw Pittman, που ήταν πυρηνικός μηχανικός επί 15 χρόνια. "Κάθε τι πολιτικό αυξομειώνεται, αλλά όταν τα φώτα σβήνουν τότε ο κόσμος έχει άλλη άποψη".

Πράγματι, υπάρχει ο κίνδυνος διακοπών ρεύματος αυτό το χειμώνα. Τα προβλήματα προμήθειας που ταλαιπωρούν την Ευρώπη ανέβασαν τις τιμές αερίου και ηλεκτρισμού στα ύψη ενώ ο πληθωρισμός ενισχύθηκε. Υπάρχει επίσης αυξημένη ένταση με τη Ρωσία για μια πιθανή επέμβαση στην Ουκρανία που θα μπορούσε να διαταράξει τις προμήθειες αερίου. Όλα αυτά ενισχύουν την άποψη ότι η Ευρώπη πρέπει να περιορίσει την εξάρτησή της από τις ξένες πηγές αερίου.

Η Ευρώπη θα πρέπει να επενδύσει 500 δις. ευρώ στην πυρηνική ενέργεια τα επόμενα 30 χρόνια για να καλύψει τις αυξανόμενες ανάγκες σε ηλεκτρισμό και να επιτύχει τον κλιματικό της στόχο, σύμφωνα με τον Τιερί Μπρετόν, επίτροπο εσωτερικής αγοράς της Ε.Ε. Τα σχόλιά του έγιναν αφότου η Ένωση αποκάλυψε τον περασμένο μήνα το σχέδιό της να επιτρέψει σε συγκεκριμένα έργα αερίου και πυρηνικής ενέργειας να χαρακτηριστούν ως βιώσιμες επενδύσεις.

"Η πυρηνική ενέργεια είναι μια πολύ μακροπρόθεσμη επένδυση και οι επενδυτές χρειάζονται κάποια εγγύηση ότι θα έχουν κέρδη", δηλώνει η Ελίνα Μπρούτσιν του International Institute for Applied Systems Analysis. Προκειμένου να επιβιώσει σε απελευθερωμένες οικονομίες, όπως η Ε.Ε., η τεχνολογία θα χρειαστεί μέτρα στήριξης για να προστατευτούν οι επενδυτές, τονίζει.

Αυτό μοιάζει ήδη δύσκολο. Ομάδα ειδικών διεμήνυσε στην Κομισιόν τους κινδύνους αύξησης των ρύπων λόγω της νέας ταξονομίας και της απώλειας της φήμης της ως υπέρμαχος των περιβαλλοντικών χρηματοδοτήσεων.

Η Αυστρία έχει απειλήσει να προσφύγει κατά της Κομισιόν για την προσπάθεια χαρακτηρισμού των πυρηνικών ως πράσινα. Πορηγούμενως επιχείρησε μια νομική κίνηση όταν η Βρετανία ήταν μέλος της Ε.Ε., ώστε να σταματήσει την κατασκευή του σταθμού Χίνκλεϊ Πόιντ της EDF στα δυτικά της Αγγλίας. Επίσης ξεκίνησε νομική δράση ενάντια σε ρωσικά έργα στη γειτονική Ουγγαρία.

Η Γερμανία, που δεν πέτυχε τους στόχους της για τις εκπομπές τα τελευταία δύο χρόνια, δέχεται κριτική από περιβαλλοντικές οργανώσεις και κλιματικούς επιστήμονες επειδή έκλεισε μια πηγή καθαρής ενέργειας στη χειρότερη δυνατή στιγμή. Οι τελευταίοι τρεις αντιδραστήρες της θα κλείσουν φέτος. Παρόλα αυτά, η κίνηση δεν θα ανατρεπόταν με τους Πράσινους στη νέα κυβέρνηση.

Η συνεισφορά των ΑΠΕ στη Γερμανία σχεδόν τριπλασιάστηκε από τη Φουκουσίμα μέχρι σήμερα και έφτασε πέρυσι το 42%. Ήταν μειωμένη από το 45% ένα χρόνο νωρίτερα και σημαίνει ότι η νέα κυβέρνηση θα πρέπει να εγκαταστήσει 3 γιγαβάτ ΑΠΕ - όσο παράγουν οι τρεις αντιδραστήρες - κάθε χρόνο αυτή τη δεκαετία για να πετύχει το στόχο του 80%.

"Άλλες χώρες δεν έχουν αυτό το ισχυρό πολιτικό υπόβαθρο τριών δεκαετιών με αντι-πυρηνικές διαδηλώσεεις", δηλώνει ο Μανουέλ Κόχλερ, διευθυντής της Aurora Energy Research, μια εταιρεία που αναλύει τις ενεργειακές αγορές.

Στο επίκεντρο του θέματος είναι ότι οι χώρες με ιστορικό πυρηνικών όπλων είναι πιο πιθανό να χρησιμοποιήσουν το καύσιμο για ηλεκτροπαραγωγή. Επίσης, διαθέτουν ένα βιομηχανικό κλάδο και ειδικευμένους εργαζόμενους.

Στη Βρετανία, ο υπουργός ενέργειας, Κουάσι Κουαρτένγκ, δήλωσε ότι η διεθνής κρίση φυσικού αερίου υπογραμμίζει την ανάγκη για περισσότερη καθαρή ενέργεια στη χώρα. Ως το 2024, πέντε από τις οκτώ πυρηνικές μονάδες της Βρετανίας θα αποσυρθούν λόγω ηλικίας. Το Χίνκλεϊ Πόιντ θα ολοκληρωθεί το 2026 και η κυβέρνηση θα λάβει την τελική απόφαση για έναν ακόμη σταθμό πριν τις εκλογές του 2024.

Μια λύση είναι η κατασκευή μικρών τμηματικών αντιδραστήρων, ή SMR, που είναι πιο γρήγοροι στην κατασκευή και οικονομικότεροι. Οι ΗΠΑ βρίσκονται στο επίκεντρο των προσπαθειών για ανάπτυξη μικρών πυρηνικών μονάδων, ενώ αντίστοιχα σχέδια υπάρχουν στη Βρετανία και τη Γαλλία. Παρόλα αυτά, αντιμετωπίζουν καθυστερήσεις. Τα σχέδια για SMR υπάρχουν εδώ και δεακετίες, αλλά αντιμετωπίζουν τα ίδια προβληματικά οικονομικά, όπως και κανονισμούς ασφαλείας όπως οι μεγάλοι σταθμοί.

Το πρόβλημα, όπως πάντα, είναι ο χρόνος. "Κάθε επενδυτική απόφαση που λαμβάνεται τώρα θα αποφέρει καρπούς στη δεκαετία του 2030", δηλώνει ο Όσμπαλντστον, διευθυντής της Wood Mackenzie. "Τα πυρηνικά δεν είναι η απάντηση στη σημερινή ενεργειακή κρίση".

(των Ρέιτσελ Μόρισον, Τζόναθαν Τιρόν, Φρανσουα ντε Μποπι, Bloomberg)