Η αναβίωση του αγωγού ITGI: Μύθος και πραγματικότητα

Ιστορικό

Η δυσχέρανση των διμερών σχέσεων Τουρκίας- Ρωσίας μετά την κατάρριψη ενός ρωσικού μαχητικού από την Τουρκία κοντά στα σύνορα με τη Συρία τον Νοέμβριο 2015 έχει δημιουργήσει έντονη αβεβαιότητα για το μέλλον του σχεδίου αγωγού φυσικού αερίου TURKISH STREAM. Ο τελευταίος είναι ένα μεγαλεπήβολο σχέδιο της Μόσχας για εξαγωγή ρωσικού φυσικού αερίου στην Ευρώπη μέσω Τουρκίας και Ελλάδας. Και καθώς η επόμενη κίνηση «στη σκακιέρα» ήταν στη ρωσική πλευρά, ήρθε αιφνιδιαστικά η ανακοίνωση της 25^ης Φεβρουαρίου 2016 από τη Ρώμη, όπου οι Διευθύνοντες Σύμβουλοι της GAZPROM, της ΔΕΠΑ και της ιταλικής EDISON υπέγραψαν το «Μνημόνιο Συναντίληψης σχετικά με τις προμήθειες φυσικού αερίου από τη Ρωσία μέσω της Μαύρης Θάλασσας προς την Ελλάδα και από την Ελλάδα προς την Ιταλία» προκειμένου να κατασκευαστεί ένας αγωγός φυσικού αερίου, που θα υλοποιήσει τη νότια οδό του ρωσικού φυσικού αερίου στην Ευρώπη. Για το σκοπό αυτό, τα τρία μέρη θα εκμεταλλευτούν τις εργασίες που έχουν ήδη γίνει από τη ΔΕΠΑ και την EDISON για το έργο POSEIDON, ο οποίος είναι ο υποθαλάσσιος αγωγός Ελλάδας- Ιταλίας (INTERCONNECTOR GREECE ITALY- IGI).

Ανάλυση

Ο αγωγός φυσικού αερίου ITGI προτάθηκε για πρώτη φορά από τη ΔΕΠΑ και την ιταλική EDISON στις αρχές της δεκαετίας 2000, ως μία όδευση για τη μεταφορά φυσικού αερίου από το κοίτασμα SHAH DENIZ του Αζερμπαϊτζάν προς την Ιταλία μέσω Τουρκίας και Ελλάδας. Το σχέδιο εγκαταλείφθηκε το 2012, όταν η κοινοπραξία του κοιτάσματος επέλεξε τον αγωγό ΤΑΡ για το σκοπό αυτό. Ένα τμήμα του παλαιού σχεδίου του ITGI έχει αναβιώσει φέτος και αναπτύσσεται από κοινού από τη ΔΕΠΑ, την EDISON και τη ρωσική GAZPROM, το οποίο περιλαμβάνει τον υποθαλάσσιο στην Αδριατική αγωγό προς Ιταλία και το χερσαίο τμήμα στη Βόρεια και Δυτική Ελλάδα. Το έργο αποτελείται, ουσιαστικά, από δύο μεγάλα τμήματα: τον χερσαίο αγωγό μήκους 590 χλμ. επί ελληνικού εδάφους από την Κομοτηνή ως την Ηγουμενίτσα και τον υποθαλάσσιο αγωγό μήκους 207 χλμ. από την Ηγουμενίτσα στο λιμάνι Otranto της Ιταλίας. Το τελευταίο αναπτύσσεται από την κοινοπραξία POSEIDON, στην οποία μετέχουν εξ ημισείας η ελληνική ΔΕΠΑ και η ιταλική EDISON.

Σημειώνεται ότι ο υποθαλάσσιος αγωγός POSEIDON έχει συμπεριληφθεί από την Ε.Ε. στη λίστα με τα έργα κοινού ενδιαφέροντος (PCIs- Projects of Common Interest), σύμφωνα με τον Κανονισμό 347 της Ε.Ε. (Δεκέμβριος 2013), όπως και από ελληνικής πλευράς στη λίστα των έργων fast track. Οι μελέτες σκοπιμότητας του έργου έχουν συγχρηματοδοτηθεί από τα ταμεία ΤΕΝ-Ε και EUROPEAN ENERGY PROGRAM FOR RECOVERY (EEPR). Επίσης, ο POSEIDON έχει λάβει όλες τις απαραίτητες αδειοδοτήσεις για κατασκευή και λειτουργία, καθώς επίσης και 25ετή εξαίρεση για τα τρίτα μέρη.

Η κοινοπραξία του ITGI τώρα προτείνει το διπλασιασμό της μεταφορικής του ικανότητας, ήτοι στα 20 δις κ.μ./ έτος προς την Ιταλία. Το «αγκάθι» ωστόσο του όλου έργου βρίσκεται στην όδευση από τη Μαύρη Θάλασσα. Στα τέλη 2014, η Ρωσία εγκατέλειψε το σχέδιο SOUTH STREAM, το οποίο στόχευε να μεταφέρει φυσικό αέριο υποθαλασσίως της Μαύρης Θάλασσας προς τη Βουλγαρία και από εκεί στις υπόλοιπες χώρες της ΝΑ Ευρώπης. Λίγο αργότερα, η Ρωσία επανήλθε με άλλη πρόταση: τον TURKISH STREAM, η όδευση του οποίου θα πήγαινε υποθαλασσίως της Μαύρης Θάλασσας προς την Τουρκία. Ωστόσο, εξαιτίας της δυσχέρανσης των διμερών σχέσεων Τουρκίας- Ρωσίας λόγω της ρωσικής εμπλοκής στη Συρία, και αυτό το σχέδιο «πάγωσε» από πέρσι. Ως εκ τούτου, έχει αναπτυχθεί στα διεθνή ΜΜΕ αρκετή φημολογία ότι εκτός από την Τουρκία, ο TURKISH STREAM θα μπορούσε να κατευθυνθεί και προς τη Βουλγαρία. Σχετικά δημοσιεύματα έχουν εμφανιστεί και στα βουλγαρικά ΜΜΕ περί αναβίωσης του TURKISH STREAM μέσω Βουλγαρίας και στη συνέχεια με κατεύθυνση προς Ελλάδα και Ιταλία.

Ωστόσο, αρκετά σοβαρά θέματα παραμένουν ανοικτά. Κατ’ αρχήν, τα οικονομικά προβλήματα της GAZPROM εξαιτίας της πτώσης της διεθνούς τιμής του πετρελαίου σε συνάρτηση με τις παρατεινόμενες οικονομικές κυρώσεις της Ε.Ε. κατά της Ρωσίας λόγω της επέμβασης στην Ουκρανία, αποτελούν σοβαρά οικονομικά προσκόμματα για να μπορέσει η εταιρεία να επενδύσει σε ένα τόσο μεγάλο έργο. Επιπλέον, δεν θα πρέπει να παραβλέπουμε το συνακόλουθο γεγονός ότι εδώ και αρκετούς μήνες στη Ρωσία δεν υφίσταται ουσιαστική έρευνα και εξόρυξη νέων κοιτασμάτων. Παρά τις φιλοδοξίες της Μόσχας, τα μεγάλα κοιτάσματα της Σιβηρίας παραμένουν ακόμη κλειστά.

Σύμφωνα με πηγές, η αναβίωση του αγωγού ITGI δεν απαιτεί την παράδοση νέων, επιπρόσθετων ποσοτήτων φυσικού αερίου. Τα ανωτέρω 20 δις κ.μ./ έτος αφορούν σε ποσότητες ήδη συμβολαιοποιημένες, αλλά όχι παραδομένες μεταξύ της GAZPROM και Ευρωπαϊκών ενεργειακών εταιρειών. Η σοβούσα οικονομική κρίση στην Ελλάδα αλλά και στις όμορες χώρες, σε συνάρτηση με τις καλές καιρικές συνθήκες και τον ήπιο χειμώνα φέτος έχουν μειώσει τη ζήτηση, ιδιαίτερα στη ΝΑ Ευρώπη.

Βάσει των ανωτέρω, φαίνεται ότι ο ITGI δεν αφορά επιπρόσθετο ρωσικό φυσικό αέριο για την ευρωπαϊκή αγορά, αλλά αναφέρεται σε υπάρχοντα διμερή συμβόλαια προμήθειας φυσικού αερίου, τερματίζοντας έτσι έναν πιθανό «εκφοβισμό» από πλευράς Ε.Ε. ότι με τον αγωγό αυτό θα υπάρξουν ακόμα μεγαλύτερες ποσότητες ρωσικού φυσικού αερίου στην Ευρώπη. Από τα 20 δις κ.μ./ έτος, 10- 12 δις κ.μ./ έτος θα απευθυνθούν στην ιταλική αγορά και τα υπόλοιπα θα διανεμηθούν σε Ελλάδα και/ ή Τουρκία.

Η φιλοσοφία πίσω από την αναβίωση του ITGI βασίζεται στην επιθυμία της Ρωσίας να παρακάμψει την Ουκρανία και να δημιουργήσει μία νότια οδό, όχι ουκρανική, για το ρωσικό φυσικό αέριο προς την Ευρώπη μέσω της Μαύρης Θάλασσας. Η λεπτομέρεια που μένει να αποσαφηνιστεί από τα εμπλεκόμενα μέρη είναι αν η νότια οδός θα διαπερνά την Τουρκία ή τη Βουλγαρία.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα, στην παρούσα φάση διεξάγεται η μελέτη σκοπιμότητας για την όδευση του αγωγού. Το υποθαλάσσιο τμήμα είναι πιο ώριμο και έτοιμο για την τελική επενδυτική απόφαση (Final Investment Decision- FID), δεδομένου ότι στη Μαύρη Θάλασσα λειτουργεί από χρόνια ο υποθαλάσσιος αγωγός Ρωσίας- Τουρκίας BLUE STREAM. Ως εκ τούτου, το μεγαλύτερο κομμάτι του κατασκευαστικού έργου είναι ήδη τελειωμένο. Επιπλέον εργασίες θα απαιτηθούν για τη σύνδεση προς την Ελλάδα. Κατ’ αρχήν, θα πρέπει να ληφθεί η τελική απόφαση αν ο αγωγός θα περάσει από Βουλγαρία ή από Τουρκία. Η ρωσική πλευρά είναι ξεκάθαρο ότι προτιμά τη διέλευση μέσω Τουρκίας, γιατί η τελευταία δεν είναι κράτος- μέλος της Ε.Ε., όπως η Βουλγαρία, και άρα δε δεσμεύεται από τις διατάξεις του 3^ου Ενεργειακού Πακέτου, με συνέπεια να γίνεται πιο εύκολο για τη Ρωσία να μεταφέρει και να παραδίδει στα ελληνό- τουρκικά σύνορα όση ποσότητα φυσικού αερίου επιθυμεί. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, οι κανονισμοί και οι ποσοστώσεις της Ε.Ε. θα ξεκινούν να ισχύουν από την είσοδο στην Ελλάδα του ρωσικού φυσικού αερίου. Με βάση όλα τα ανωτέρω, εκτιμάται ότι θα χρειαστούν περί τα δύο χρόνια για την τελική επενδυτική απόφαση για το χερσαίο τμήμα του αγωγού.

Συμπεράσματα

Οφείλουμε να υπογραμμίσουμε ότι το Μνημόνιο Συναντίληψης είναι ένα δημόσιο έγγραφο, το οποίο υπεγράφη μεταξύ των τριών εταιρειών και όχι μεταξύ κυβερνητικών εκπροσώπων ή υπουργείων των κυβερνήσεων Ελλάδας, Ιταλίας και Ρωσίας. Κατά συνέπεια, δεν είναι μία διακρατική συμφωνία, ούτε έχει τυπική νομική ισχύ. Πρόκειται για ένα αρχικό κείμενο προθέσεων, του οποίου πρέπει να επακολουθήσουν διμερείς και τριμερείς διαπραγματεύσεις, που θα οδηγήσουν στην υπογραφή της Διακρατικής Συμφωνίας και της τελικής επενδυτικής απόφασης. Επιπλέον, ο ITGI είναι ένας αγωγός ο οποίος με βάση τις καλύτερες προβλέψεις θα μπορέσει να τεθεί σε λειτουργία μετά από χρόνια, αφού οι κύριες πολιτικές και επενδυτικές αποφάσεις δεν έχουν ακόμη ληφθεί. Λαμβάνοντας βέβαια υπόψη ότι δεν αφορά νέες επιπρόσθετες ποσότητες φυσικού αερίου αλλά τις ήδη συμβολαιοποιημένες, δεν αναμένεται να συναντήσει την έντονη αντίθεση της Ε.Ε. την οποία συνάντησε ο SOUTH STREAM. Και βέβαια πρόκειται για πολύ μικρότερο έργο, το οποίο δεν απειλεί το στόχο της Ε.Ε. για διαφοροποίηση των μελλοντικών πηγών ενέργειας.

Το βασικό έργο, που υπηρετεί τον σκοπό αυτό της διαφοροποίησης είναι ο ΤΑΡ, η έναρξη κατασκευής του οποίου εγκαινιάστηκε στη Θεσσαλονίκη στις 17 Μαΐου. Ο ΤΑΡ θα φέρει 10- 20 δις κ.μ./ έτος φυσικού αερίου του Αζερμπαϊτζάν στην Ευρώπη μέσω Ελλάδας, Αλβανίας και Ιταλίας και με τον διασυνδετήριο αγωγό IGB- INTEROCONNECTOR GREECE BULGARIA στη Βουλγαρία. ΤΑΡ και IGB είναι και οι δύο σημαντικά μέρη του Νοτίου Διαδρόμου της Ε.Ε., ο οποίος στοχεύει στη διαμετακόμιση μεγάλων ποσοτήτων φυσικού αερίου αρχικά από το Αζερμπαϊτζάν και ίσως αργότερα από το Τουρκμενιστάν, εφόσον επιτευχθεί η απαραίτητη ομοφωνία για το νομικό καθεστώς της Κασπίας και τα παράκτια Κράτη συμφωνήσουν στην κατασκευή υποθαλάσσιων αγωγών στο βυθό της Κασπίας.

Κείμενο Πολιτικής (Policy Brief) Νο 27, Μάιος 2016, δημοσιευμένο στο Κέντρο Ενέργειας και Περιβάλλοντος της Κασπίας, Διπλωματική Ακαδημία του Υπουργείου Εξωτερικών του Αζερμπαϊτζάν (www.ccee.ada.edu.az)