H ουκρανοποίηση της Τουρκίας

Στο περιθώριο του 23ου Παγκοσμίου Συνεδρίου Ενέργειας στην Κωνσταντινούπολη, τη Δευτέρα που μας πέρασε, οι δυο «άσπονδοι» φίλοι Πούτιν και Ερντογάν προχώρησαν σε μια προκαταρκτική συμφωνία για κατασκευή του αγωγού Turkish Stream, επιτάχυνση της κατασκευής του πυρηνικού σταθμού στο Άκιουγιου, τη δρομολόγηση νέων προσπαθειών για ανάπτυξη της συνεργασίας στον τομέα της αμυντικής βιομηχανίας και της αεροδιαστημικής αλλά και την άρση των ρωσικών εμπορικών κυρώσεων για μια σειρά τουρκικών προϊόντων.

Οι συμφωνίες αυτές πραγματοποιούνται ένα σχεδόν χρόνο μετά την κατάρριψη του ρωσικού SU-24 από την τουρκική αεροπορία τον Νοέμβριο του 2015, γεγονός που οδήγησε στην κλιμάκωση της έντασης και τη διακοπή των μεταξύ τους διπλωματικών σχέσεων. Μπορεί οι γεωπολιτικοί σχεδιασμοί των δυο χωρών, ειδικά στη Συρία, να μην ταυτίζονται πλήρως, εντούτοις, οι όποιες αντιπαραθέσεις τέθηκαν στην παρούσα φάση στο περιθώριο χάριν των οικονομικών και ενεργειακών συμφερόντων. Ο αντίκτυπος της ενεργειακής συμφωνίας του Turkish Stream για την Κύπρο δεν είναι άμεσος, όμως μπορεί να φανεί χρήσιμος στην εξαγωγή κάποιων συμπερασμάτων για τον τρόπο με τον οποίο χαράσσονται και λειτουργούν οι διεθνείς σχέσεις.

Παράκαμψη της Ουκρανίας

Σε περίπτωση που ο Turkish Stream υλοποιηθεί, ο ενεργειακός χάρτης της περιοχής θα διαφοροποιηθεί, αφού η Ρωσία θα καταφέρει τελικά να παρακάμψει την «προβληματική» Ουκρανία, μεταφέροντας το φυσικό της αέριο στην ευρωπαϊκή αγορά μέσω του τουρκικού εδάφους. Ο Turkish Stream, την κατασκευή και λειτουργία του οποίου ανέλαβε ο ρωσικός κρατικός γίγαντας της Gazprom, και διεκδικεί η ΒΡ, προτάθηκε από τον Πρόεδρο Πούτιν πριν από δύο χρόνια, ως αντικαταστάτης για τον εγκαταλελειμμένο αγωγό South Stream, στον οποίο συμμετείχε η Ρωσία και αρκετές χώρες της Ε.Ε. Η έναρξη λειτουργίας του εν λόγω αγωγού τοποθετείται στις 30 Δεκεμβρίου 2019, προθεσμία που είναι εξέχουσας σημασίας για τη Μόσχα, αφού η Gazprom έχει ορίσει το 2019 ως το τελευταίο έτος παράδοσης φυσικού αερίου στην Ουκρανία.

Αμφίβολος ο Greek Stream

Σύμφωνα με δηλώσεις του καθηγητή Τσακίρη, «ο Turkish Stream επιτρέπει την άμεση διασύνδεση Ρωσίας-Τουρκίας όπως υπάρχει με έναν ήδη υφιστάμενο παράλληλο αγωγό, τον Blue Stream, ούτως ώστε το 100% του ρωσικού αερίου που πηγαίνει στην Τουρκία να μην περνάει μέσω Ουκρανίας». Πάντως, όσον αφορά τη δεύτερη διασύνδεση του Turkish Stream, που θα περνάει μέσω Ελλάδας (Δυτική Θράκη), και πιθανώς να μετονομαστεί σε Greek Stream, o Δρ Τσακίρης εξέφρασε την εκτίμηση πως είναι εξαιρετικά αμφίβολο αν θα μπορέσει τελικά να υλοποιηθεί, λόγω του ότι εξακολουθούν να υπάρχουν πολλά προβλήματα σε επίπεδο ευρωπαϊκού δικαίου, ανταγωνισμού και γεωπολιτικών σχέσεων.

Εξάρτηση από Μόσχα

Η ενεργειακή συνεργασία Μόσχας-Άγκυρας μοιάζει αρχικά ως μια κατάσταση win-win, αφού εξυπηρετεί από τη μια τα ρωσικά οικονομικά συμφέροντα μέσω της συνέχισης παροχής φυσικού αερίου στην Ευρώπη, ενώ από την άλλη η Τουρκία κάνει ακόμη ένα βήμα στην επιθυμία της να μετατραπεί σε ενεργειακό κόμβο. Η ανάληψη του ρόλου της Ουκρανίας από την Τουρκία σε πρώτη φάση μοιάζει ικανοποιητική για τον Ερντογάν, που αναζητεί απεγνωσμένα συμμάχους.

Εντούτοις, οι ήδη ισχυρές σχέσεις ενεργειακής εξάρτησης με τη Ρωσία μακροπρόθεσμα θα ενισχυθούν με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την ίδια αλλά και την Ε.Ε. που αναζητεί ήδη εναλλακτικούς διαδρόμους τροφοδοσίας. Εδώ και καιρό είναι γνωστός ο πόθος της Τουρκίας για μεταφορά του φυσικού αερίου από το ισραηλινό οικόπεδο Λεβιάθαν προς την Τουρκία μέσω της Κυπριακής ΑΟΖ.

Εξάλλου ο ίδιος ο Ερντογάν δήλωσε από το βήμα του Ενεργειακού Συνεδρίου της Κωνσταντινούπολης πως η Τουρκία παρέχει την πιο βιώσιμη οδό για τη διανομή του φυσικού αερίου της Ανατολικής Μεσογείου προς την Ευρώπη. Εντούτοις, σε πρόσφατη συνέντευξή του στην τουρκική εφημερίδα «Χουριέτ», ο Ρώσος Υπουργός Ενέργειας Αλεξάντερ Νόβακ έστειλε το μήνυμα πως η Ρωσία είναι έτοιμη να συναγωνιστεί με τυχόν άλλους προμηθευτές στην τουρκική αγορά, συμπεριλαμβανομένου και του Ισραήλ.

Αντίποινα σε ΗΠΑ-Ε.Ε.

Το ξέσπασμα φιλίας μεταξύ Ρωσίας και Τουρκίας θα πρέπει να εξεταστεί μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο των τεταμένων σχέσεων που υπάρχουν μεταξύ των δυο και της Δύσης (Ε.Ε. και ΗΠΑ). Συγκεκριμένα, οι σχέσεις της Άγκυρας με τις ΗΠΑ και τα ευρωπαϊκά κράτη βρίσκονται στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων χρόνων. Ο Ερντογάν πιστεύει αφενός πως οι ΗΠΑ έδειξαν ανοχή και υποστήριξαν έμμεσα την απόπειρα πραξικοπήματος εναντίον του τον Ιούλιο και, αφετέρου, νιώθει προδομένος από τους Ευρωπαίους για τα εμπόδια που θέτουν στην ενταξιακή πορεία της χώρας του.

Η εν λόγω συμφωνία ενδέχεται να ενισχύσει τους δεσμούς μεταξύ Μόσχας και Άγκυρας σε μια περίοδο αυξανόμενης δυσπιστίας μεταξύ Τουρκίας-Δύσης μετά και τον απόηχο της απόπειρας πραξικοπήματος που βύθισε τη χώρα σε αναταραχή πριν από τρεις μήνες. Επιπλέον, από τον Ιούλιο η Τουρκία καταφέρθηκε εναντίον της άρνησης της Ουάσιγκτον να εκδώσει άμεσα τον ισλαμιστή κληρικό Φετουλάχ Γκιουλέν, τον οποίο θεωρεί ως εγκέφαλο του πραξικοπήματος, ενώ ο Ερντογάν έχει δεχθεί σκληρή κριτική από τους Δυτικούς για το εύρος και τις μεθόδους καταστολής μεταπραξικοπηματικά.

Η συνάντηση Πούτιν - Ερντογάν στην Κωνσταντινούπολη ήταν η τρίτη μέσα σε τρεις μήνες, κάτι που ενισχύει τους φόβους της Δύσης ότι η Μόσχα εκμεταλλεύεται προς όφελός της τις εντάσεις μεταξύ των ΗΠΑ και της Τουρκίας, μέλους του ΝΑΤΟ και υποψήφιας για ένταξη χώρας στην Ε.Ε. Αν και η επικεφαλής του τμήματος εξωτερικών σχέσεων της τουρκικής Προεδρίας, Αϊσέ Σόζεν Ουσλουέρ απέρριψε το ενδεχόμενο η Άγκυρα να εγκαταλείψει τον δυτικό άξονα συμμαχίας, εντούτοις σε δηλώσεις της στους Financial Times επεσήμανε: «Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Τουρκία δεν θα διαφοροποιήσει τις επιλογές της εξωτερικής της πολιτικής».

Πίσω από τη συμφωνία

Παρά την όποια ύφεση παρατηρείται στις σχέσεις τους, Πούτιν και Ερντογάν παραμένουν βαθιά διχασμένοι στο Συριακό. Αν και η Τουρκία έχει χαμηλώσει του τόνους στο προηγούμενο αίτημά της για την άμεση αποχώρηση του Προέδρου Μπασάρ Αλ-Άσαντ, παραμένει βασικός υποστηρικτής των «επαναστατικών» δυνάμεων που μάχονται τις συριακές ένοπλες δυνάμεις και τους υποστηρικτές τους, ενώ η Ρωσία είναι ένας από τους πιο πιστούς συμμάχους της Σύριου Προέδρου.

Σύμφωνα με ανάλυση του Stratfor, η Τουρκία έχει και άλλα συμφέροντα να συζητήσει με τη Ρωσία. «Ακόμη κι αν οι Ερντογάν-Πούτιν συζήτησαν μόνο για λίγο την ανθρωπιστική βοήθεια στο Χαλέπι, η Συρία αποτελούσε τη βασική κινητήρια δύναμη πίσω από τις προσπάθειες της Τουρκίας για επιτάχυνση των ενεργειακών διαπραγματεύσεων», αναφέρει η ανάλυση, σημειώνοντας πως οι τουρκικές δυνάμεις στο βόρειο τμήμα της Συρίας επεκτείνουν σταθερά τις επιχειρήσεις τους και κινούνται νότια προς την πόλη της al-Bab, ούτως ώστε να την καταλάβουν πριν αυτή πέσει στα χέρια των Κούρδων του ΥPG ή των δυνάμεων του Άσαντ που υποστηρίζονται από τη ρωσική αεροπορία.

«Καθώς η Τουρκία πλησιάζει τον συριακό στρατό, θα πρέπει να είναι προσεκτική για να μετριάσει τις συγκρούσεις στο πεδίο της μάχης, μια εργασία που γίνεται πιο περίπλοκη με την υποβάθμιση των αμερικανο-ρωσικών σχέσεων μετά και την κατάρρευση της προσπάθειας της κατάπαυσης του πυρός», συνεχίζει το Stratfor, προσθέτοντας πως όταν ΗΠΑ-Ρωσία προχωρούσαν στην εμβάθυνση της συνεργασίας τους στη Συρία, η Τουρκία μπορούσε να αξιοποιήσει την κατανόησή τους για να επεκτείνει τις δραστηριότητές της. «Χωρίς αυτήν τη διαβεβαίωση, η Τουρκία πρέπει τώρα να εντείνει τις προσπάθειές της να διατηρήσει μια σχέση συνεργασίας με τη Μόσχα. Αυτό εξηγεί τη βιασύνη για να ολοκληρώσει τις συμφωνίες ενέργειας με τη Ρωσία», καταλήγει η ανάλυση.

(Του Μάριου Πουλλάδου, Σημερινή)