Γιατί να υστερούμε στα φωτοβολταϊκά;

H βιομηχανία των ανανεώσιμων τεχνολογιών είναι η νέα μεγάλη “μπίζνα” στον τομέα της ενέργειας. Δύο πρόσφατα παραδείγματα επικερδούς “μπίζνας” ανανεώσιμων τεχνολογιών στην Ελλάδα είναι το τεράστιας κλίμακας έργο φωτοβολταϊκών πλαισίων Helios και το προτεινόμενο έργο της κοινοπραξίας Ρόκα-Iberdrola, που ευελπιστεί να χωροθετήσει 75(!) ανεμογεννήτριες βιομηχανικού τύπου (2 MW) στη Χίο.

O κύκλος ζωής ενός φωτοβολταϊκoύ πλαισίου—δηλαδή η περίοδος από τη στιγμή που συλλέγεται η πρώτη ύλη για την κατασκευή του μέχρι και τον οριστικό του παροπλισμό—περιλαμβάνει “τυφλά σημεία,” τα οποία μπορεί να προκαλέσουν προβλήματα κοινωνικής δικαιοσύνης. Για παράδειγμα, οι διαδικασίες παρασκευής πολυπυριτίου, που αποτελούν κλειδί για την παραγωγή του μεγαλύτερου μέρους των φωτοβολταϊκών συστημάτων σήμερα, και που λαμβάνουν χώρα ως επί το πλείστον σε κινέζικα εργοστάσια, έχουν συνδεθεί με την απόρριψη αποβλήτων τετραχλωριούχου πυριτίου σε γεωργικές γαίες. Η κατάσταση αυτή εγείρει σοβαρά ηθικά και περιβαλλοντικά ζητήματα σχετικά με τη βιωσιμότητα του κύκλου ζωής των φωτοβολταϊκών, διότι το τετραχλωριούχο πυρίτιο είναι μια τοξίνη που προκαλεί δερματικά εγκαύματα, καρκίνο του πνεύμονα και καταστροφή των γεωργικών καλλιεργειών.

Επιπλέον, η λεγόμενη thin-film τεχνολογία φωτοβολταϊκών, η οποία είναι περισσότερο οικονομική και λιγότερο χρονοβόρος ως προς την κατασκευή της, βασίζεται σε τοξικά υλικά (κάδμιο) και σπάνιες γαίες (telluride). Η χρήση, επομένως, τοξικών και σπάνιων υλικών στην παραγωγή φωτοβολταϊκών είναι ένα παράδειγμα των επιπτώσεων που μπορεί να έχουν οι ανανεώσιμες τεχνολογίες αναφορικά με την κοινωνική δικαιοσύνη: επιπτώσεις στον άνθρωπο και το περιβάλλον από την εξόρυξη και επεξεργασία των πρώτων υλών, αναξιοπιστία των προμηθειών, και τοξικότητα που σχετίζεται με τα υλικά καθεαυτά. Mία άλλη παράμετρος κοινωνικής δικαιοσύνης στο πλαίσιο της επιθετικής διάδοσης των ΑΠΕ αφορά στη χωροθέτηση των αιολικών και ηλιακών τεχνολογιών.

Παραδείγματος χάρη, μια ανεξάρτητη συμβουλευτική ομάδα, που συγκροτήθηκε από τις μεγαλύτερες αμερικανικές και καναδικές βιομηχανικές ενώσεις αιολικής ενέργειας, πρόσφατα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι “δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι οι ευκρινείς ή μη ευκρινείς ήχοι που εκπέμπονται από τις ανεμογεννήτριες έχουν άμεσες δυσμενείς επιδράσεις στην ανθρώπινη φυσιολογία.” Ωστόσο, επιστήμονες—βασιζόμενοι σε εκτεταμένες επιτόπιες έρευνες με μέλη κοινοτήτων σε όλο τον κόσμο, τα οποία ισχυρίζονται ότι οι ΑΠΕ έχουν καταστρέψει τις ζωές τους—έχουν τεκμηριώσει τη συσχέτιση αρνητικών επιπτώσεων στην ανθρώπινη υγεία με τη λειτουργία ανεμογεννήτριων βιομηχανικής κλίμακας. Τέτοιου είδους επιπτώσεις ενισχύουν το αίσθημα κοινωνικής αποδυνάμωσης που οι εν λόγω κοινότητες αποδίδουν στην έλλειψη δημοκρατικού διαλόγου σχετικά με τη χωροθέτηση και το σχεδιασμό ανανεώσιμων τεχνολογιών στην επικράτειά τους. Επιπρόσθετα, τα έργα αιολικής και ηλιακής ενέργειας αποτελούν πιθανές αιτίες διατάραξης πολιτιστικών και αρχαιολογικών τοπίων. Οι αντιπαραθέσεις αναφορικά με την εγκατάσταση ή μη ανανεώσιμων τεχνολογιών είναι ουσιαστικά μάχες για το ποιος ελέγχει τις παραγωγικές ιδιότητες του (αγροτικού, τουριστικού, κτλ) τοπίου.
 
Παρόλο, λοιπόν, που η βιβλιογραφία δείχνει ότι η ανάπτυξη έργων ΑΠΕ θα πρέπει να εδράζεται στη συμμετοχή των τοπικών φορέων και κοινοτήτων, δεν υπάρχει επί του παρόντος ένα μοντέλο—στην Ελλάδα, ή οπουδήποτε αλλού στον κόσμο—για το πώς οι εμπλεκόμενοι φορείς θα μπορούσαν να συμβάλλουν στη διευκόλυνση και την αξιολόγηση της συμμετοχής των πολιτών στη διαμόρφωση της ατζέντας των ανανεώσιμων τεχνολογιών.  Η δομή ενός τέτοιου μοντέλου θα μπορούσε να βασιστεί στις ακόλουθες ερωτήσεις:

1. Για ποιο λόγο οι εργολάβοι μηχανικοί επικαλούνται τη συμμετοχή (ή μη συμμετοχή) της εκάστοτε κοινότητας στις διεργασίες έγκρισης/χωροθέτησης ενός έργου ανανεώσιμων τεχνολογιών;

2. Τι ακριβώς καθήκοντα ή παρεμβάσεις συνεπάγεται η συμμετοχή της κοινότητας στις διεργασίες έγκρισης/χωροθέτησης ενός έργου ανανεώσιμων τεχνολογιών;

3. Σε ποιο βαθμό θεσμοθετείται η συμμετοχή της κοινότητας στην αδειοδότηση και χωροθέτηση ενός έργου ΑΠΕ;

Η ανάπτυξη ηλιακών και αιολικών τεχνολογιών είναι πιθανό να θέσει παλιά προβλήματα (νεοφιλελευθερισμός, τεχνοκρατία, γραφειοκρατία) σε νέα πλαίσια. Με άλλα λόγια, η ηλιακή και αιολική ενέργεια θα αλλάξουν ελλάχιστα τη σχέση μας με το περιβάλλον όσο η ανάπτυξή τους συνεχίζει να υποστηρίζει και να υποστηρίζεται από πολυεθνικές εταιρείες, τεχνοκρατικές ιδεολογίες και γραφειοκρατικές πολιτικές δομές. Η μελλοντική εγκατάσταση ανανεώσιμων τεχνολογιών στην Ελλάδα θα είναι μόνο εν μέρει μια ιστορία με ανεμογεννήτριες και φωτοβολταϊκά πλαίσια. Στην πραγματικότητα, οφείλει να είναι μια ιστορία κοινωνικής δικαιοσύνης, βιώσιμων κοινοτήτων, και συμμετοχικών τεχνολογικών πολιτικών.

*Ο Νικόλας Σακελλαρίου είναι πτυχιούχος μηχανικός και υποψήφιος διδάκτορας στο Τμήμα Περιβαλλοντικής Επιστήμης, Πολιτικής και Διαχείρισης στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Μπέρκλεϋ των Ηνωμένων Πολιτειών.

(protagon.gr, 14/10/2012)