Αποκρυπτογραφώντας τη στρατηγική της Gazprom για τους αγωγούς στην Ευρώπη

Παρά την αβέβαιη συμφωνία της 13ης Μαρτίου ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και την Gazprom για την απελευθέρωση των αγορών φυσικού αερίου της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, είναι ακόμα νωρίς για να διακηρύξουμε το τέλος της κυριαρχίας του ρωσικού γίγαντα στην περιοχή. Σε δηλώσεις της, η Gazprom υπόσχεται να απομακρύνει τις ρήτρες προορισμών στα μακροπρόθεσμα συμβόλαια, που απαγορεύουν την επαναπώληση του εισαγόμενου αερίου, να αναδιαπραγματευτεί τα τιμολόγια ώστε να αντανακλούν τις φυσικές αγορές της Δυτικής Ευρώπης και να δώσει τέλος στην άρνησή της να επιτρέψει εικονικές μεταφορές αερίου κατά μήκος του δικτύου αγωγών που ελέγχει. Όμως, η συμπεριφορά της Gazprom θα εξαρτηθεί από την πολιτική βούληση των πελατών της να την προκαλέσουν άμεσα, τη στιγμή που παρατηρείται απώλεια μεριδίου στην Ευρώπη εν μέσω ενισχυμένου ανταγωνισμού, ρευστότητας και πηγών προμήθειας.

Εν αναμονή του μελλοντικού ανταγωνισμού, της νέας δυναμικής στην ευρωπαϊκή αγορά, της περιορισμένης επιτυχίας στη στροφή της Gazprom προς την Κίνα, αλλά και της απομείωσης των μακροπρόθεσμων συμβολαίων, η Gazprom αντέδρασε με μια στρατηγική εξασφάλισης της Ευρώπης και του μελλοντικού της μεριδίου, μέσω της προώθησης των αγωγών Nord Stream 2 και Turkish Stream. Με τον τρόπο αυτό, ο ρωσικός γίγαντας υλοποιεί μια διπλή στρατηγική με στόχο να δώσει τέλος στη μεταφορά αερίου μέσω της Ουκρανίας. Αυτό θα απομάκρυνε τον κίνδυνο που προκαλείται από τις πολιτικές έριδες Ρωσίας-Ουκρανίας. Τι θα μπορούσε να είναι αρνητικό στο όλο θέμα, θα μπορούσατε να ρωτήσετε. Η στρατηγική της Gazprom είναι πιο βαθιά από ότι φαίνεται.

Η μακροπρόθεσμη στρατηγική της Gazprom

Μέσω του Nord Stream 2, η Gazprom σκοπεύει να παγιώσει το μερίδιό της στην Ευρώπη, εν μέσω ανταγωνισμού από το LNG και μιας περιορισμένης ζήτησης εξαιτίας της ενεργειακής αποδοτικότητας και της ανάπτυξης των ΑΠΕ. Η Gazprom θα επιχειρήσει να «κλειδώσει» τους πελάτες της στη Γερμανία, την Ιταλία και την Κεντρική Ευρώπη με άλλο ένα δεκαετές συμβόλαιο, όπου οι τιμές μπορεί να μη βασίζονται πλέον στο πετρέλαιο, αλλά οι όγκοι θα είναι πιθανώς υψηλότεροι. Πρόκειται για έναν καλό τρόπο αντιστάθμισης της απώλειας εσόδων.

Η επέκταση στην Τουρκία έχει εμπορικό νόημα, αν κατασκευστεί έστω μια γραμμή του Turkish Stream. Αλλά τίθεται το ερώτημα γιατί η Gazprom δεν το έκανε αυτό νωρίτερα αντί να προωθεί τον αντι-εμπορικό South Stream επί σειρά ετών. Παρά τη ρητορική του Βλαντιμίρ Πούτιν ότι φταίνε οι Βρυξέλλες, η Μόσχα γνώριζε καλά ότι ο South Stream δεν θα περνούσε ποτέ την ευρωπαϊκή ρυθμιστική δοκιμασία. Τότε γιατί συνέχισαν; Μια εξήγηση είναι ότι η Gazprom δεν σκόπευε ποτέ να υλοποιήσει τον South Stream και η πραγματική της επιδίωξη ήταν να αποθαρρύνει τις κυβερνήσεις της ΝΑ Ευρώπης από το να στηρίξουν το Νότιο Διάδρομο. Στο σκοπό της αυτό, η Gazprom ήταν επιτυχής. Τα περισσότερα έργα αποθήκευσης, LNG και διασυνδέσεων στην περιοχή πάγωσαν, ενώ η αγορά παραμένει σχεδόν εντελώς κλειστή αφού μόλις το 5% του αερίου στην περιοχή εμπορεύεται στη φυσική αγορά. Μόλις έγινε σαφές ότι η E.E. δεν θα επέτρεπε τον South Stream, η Gazprom στράφηκε και πάλι στην Τουρκία.

 
Αξίζει να σημειώσουμε ότι τόσο ο Nord Stream, όσο και ο Turkish Stream συμπληρώνουν ένα ευρύτερο σχέδιο υποδομών αγωγών το οποίο έχει ήδη αφιερώσει πλουσιοπάροχα συμβόλαια EPC αξίας πολλών δισεκατομμυρίων σε ολιγάρχες με στενές σχέσεις με το Κρεμλίνο. Η δυναμικότητα του Νοτίου Διαδρόμου της Ρωσίας από τον σταθμό συμπίεσης Ποτσίνκι ως τον Ρουσκάγια στη Μαύρη Θάλασσα θα είναι 63 δις. κ.μ. ετησίως μόλις ολοκληρωθεί το 2017 και θα στοιχίσει 4-17 δις. δολάρια. Η συνολική επένδυση στο εγχώριο ρωσικό δίκτυο αγωγών ώστε να προχωρήσουν οι Nord Stream και Turkish Stream θα φτάσει τα 70 δις. δολάρια. Τα κόστη αυτά δεν δικαιολογούνται εκτός αν η Gazprom ολοκληρώσει νέες συνδέσεις στην Ευρώπη.

Τέλος, η Gazprom προωθεί τους Nord Stream 2 και Turkish Stream καθώς θα ενίσχυαν τον έλεγχό της στην πιο βασική της αγορά. Η φιλοδοξία της Ρωσίας για μεταφορά αερίου προς την Κίνα παραμένει ένα όνειρο προς το παρόν. Αν και υπέγραψαν μια εν πολλοίς πολιτική συμφωνία, το Πεκίνο δεν έχει δεσμευτεί και πιέζει τη Ρωσία να δεχτεί μια τιμή εξαγωγής χαμηλότερη από αυτή που συζήτησαν. Οι Κινέζοι κατάλαβαν καλά ότι εκείνη τη στιγμή οι Ρώσοι τους είχαν ανάγκη περισσότερο από ότι εκείνοι τους Ρώσους. Στο κάτω-κάτω, η Κίνα διαθέτει πολλές εναλλακτικές. Ως το 2020 σκοπεύει να αγοράζει 65 δις. κ.μ. ετησίως από το Τουρκμενιστάν, ενώ οι εξαγωγείς LNG παλεύουν για ένα μερίδιο στην κινεζική αγορά εδώ και χρόνια.

Αποδεχόμενοι την αλλαγή στην ευρωπαϊκή αγορά αερίου

Παρά το γεγονός ότι το 92% όλων των τιμών αερίου στη Δυτική και Βορειοδυτική Ευρώπη καθορίζονται σήμερα με βάση τη φυσική αγορά, αλλά και ότι το αντίστοιχο μερίδιο είναι 50% στην Κεντρική Ευρώπη, οι αλλαγές στην ευρωπαϊκη αγορά αερίου δεν έχουν αλλάξει ακόμα δομικά τη ρωσική πολιτική για το αέριο στην Ευρώπη. Η Gazprom κατάλαβε, πάντως, ότι δεν μπορεί πλέον να επιμένει στην παραδοσιακή τιμολόγηση και τους όρους των συμβολαίων. Για να επιβιώσει χρειάζεται να προσαρμοστεί στους ευρωπαϊκούς κανονισμούς και τις απαιτήσεις μιας αγοράς όπου κυριαρχούν οι αγοραστές. Στα πλαίσια αυτά, ο Nord Stream 2 και ο Turkish Stream θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως οι τελευταίοι σπασμοί μιας κεντροποιημένης ενεργειακής πολιτικής με βάση την προσφορά, για την εξασφάλιση μεριδίου αγοράς. Επίσης, συνιστούν μια προετοιμασία για έναν βίαιο αγώνα για όλο και λιγότερους πελάτες, οι οποίοι διαθέτουν πλέον περισσότερες επιλογές νέων προμηθευτών που μπαίνουν στην αγορά.

Οι προσπάθειες της Ευρ. Επιτροπής να ενσωματώσει την ευρωπαϊκή αγορά και να διαφοροποιήσει τον εφοδιασμό από τα χέρια ενός μόνο προμηθευτή στην Κεντρικη Ευρώπη άρχισαν να αποφέρουν καρπούς. Παρόλα αυτά, ελοχεύουν κίνδυνοι και θα ήταν αφελές να πιστέψει κανείς ότι η Gazprom δεν θα προσπαθήσει να αποτρέψει την απελευθέρωση. Οι προσπάθειες της Gazprom να κυριαρχήσει τιμολογιακά απέναντι σε άλλους μελλοντικούς προμηθευτές φανερώνει μια νευρικότητα που μπορεί να χρησιμοποιηθεί από την Ε.Ε. για να ενισχύσει τις προσπάθειές της για τη προώθηση έργων που θα ενώσουν την αγορά. Αυτή η στρατηγική σε συνδυασμό με το άνοιγμα των αγορών θα αύξανε τη διαπραγματευτική ισχύ των χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης απέναντι στη Ρωσία, θα μείωνε τις τιμές και το πιο σημαντικό, θα περιόριζε τη δυνατότητα της Ρωσίας να χρησιμοποιήσει τη δεσπόζουσα θέση της στην αγορά αερίου για να επηρεάσει τις εγχώριες πολιτικές των κρατών-μελών της Ε.Ε.

- Ο Μάρτιν Βλαντίμιρωφ είναι αναλυτής του Center for the Study of Democracy στη Σόφια. Ο Σίμπρεν ντε Γιόνγκ είναι αναλυτής στο Hague Centre for Strategic Studies.

(atlanticcouncil.org)