Ενεργειακή δημοκρατία στην πράξη – Πως θα υποστηριχθεί ο ρόλος των μικρών και μεσαίων επενδυτών

Η ενεργειακή μετάβαση προς μια οικονομία χαμηλών εκπομπών άνθρακα αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις και ευκαιρίες του 21^ου αιώνα. Η ανάγκη αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής, η ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας και η μείωση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα οδηγούν τις κοινωνίες σε ένα νέο ενεργειακό μοντέλο. Στο πλαίσιο αυτό, η έννοια της ενεργειακής δημοκρατίας αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς προωθεί τη συμμετοχή των πολιτών όχι μόνο ως καταναλωτών αλλά και ως παραγωγών, επενδυτών και συνδιαμορφωτών του ενεργειακού συστήματος.

Η ενεργειακή δημοκρατία βασίζεται στην ιδέα ότι η παραγωγή και η διαχείριση της ενέργειας δεν πρέπει να αποτελεί αποκλειστικό πεδίο μεγάλων επιχειρήσεων ή κρατικών φορέων. Αντίθετα, οι πολίτες, οι τοπικές κοινότητες και οι μικρομεσαίοι επενδυτές μπορούν να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο στην παραγωγή καθαρής ενέργειας και στη λήψη αποφάσεων που αφορούν το ενεργειακό μέλλον. Μέσα από ενεργειακές κοινότητες, συνεταιριστικά σχήματα και συμμετοχικές επενδύσεις σε έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και σταθμών αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας, δημιουργούνται νέες δυνατότητες οικονομικής και κοινωνικής συμμετοχής.

Η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, όπως η ηλιακή και η αιολική ενέργεια, προσφέρει σημαντικές ευκαιρίες στους μικρομεσαίους πολίτες και επενδυτές. Η μείωση του κόστους των φωτοβολταϊκών συστημάτων και των τεχνολογιών αποθήκευσης καθιστά πλέον εφικτή την εγκατάσταση μικρών μονάδων παραγωγής ενέργειας σε κατοικίες, επιχειρήσεις και αγροτικές εκμεταλλεύσεις. Με αυτόν τον τρόπο, οι πολίτες μπορούν να παράγουν μέρος ή το σύνολο της ενέργειας που καταναλώνουν, μειώνοντας το ενεργειακό τους κόστος και συμβάλλοντας ενεργά στη μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα.

Παράλληλα, η συμμετοχή μικρομεσαίων επενδυτών σε έργα καθαρής ενέργειας δημιουργεί νέες πηγές εισοδήματος και ενισχύει την τοπική ανάπτυξη. Αντί τα οικονομικά οφέλη να συγκεντρώνονται σε λίγους μεγάλους φορείς, διαχέονται στις τοπικές κοινωνίες, δημιουργώντας θέσεις εργασίας, ενισχύοντας την κοινωνική συνοχή και αυξάνοντας την αποδοχή των έργων ανανεώσιμης ενέργειας. Η συμμετοχική χρηματοδότηση και τα μοντέλα συλλογικής ιδιοκτησίας επιτρέπουν ακόμη και σε πολίτες με περιορισμένο κεφάλαιο να επενδύσουν σε ενεργειακά έργα και να επωφεληθούν από την απόδοσή τους.

Η ενεργειακή δημοκρατία δεν αφορά μόνο την οικονομική συμμετοχή αλλά και τη δίκαιη κατανομή των ωφελειών και των ευκαιριών της ενεργειακής μετάβασης. Για να επιτευχθεί μια πραγματικά βιώσιμη μετάβαση, απαιτείται η δημιουργία κατάλληλων θεσμικών πλαισίων, η πρόσβαση σε χρηματοδοτικά εργαλεία και η ενίσχυση της ενημέρωσης και της εκπαίδευσης των πολιτών.

Στην Ελλάδα κατά τα τελευταία οκτώ (8) έτη εμπεδώθηκε η ενεργειακή δημοκρατία στην ανάπτυξη των ΑΠΕ. Ωστόσο:

1. Κατά τους τελευταίους 12 μήνες οι επενδυτές ΑΠΕ, κυρίως Φ/Β σταθμών με Συμβάσεις Λειτουργικής Ενίσχυσης Διαφορικής Προσαύξησης με τον ΔΑΠΕΕΠ, αντιμετωπίζουν:

(α) σημαντικό αριθμό μηδενικών και αρνητικών τιμών εκκαθάρισης της Αγοράς Επόμενης Ημέρας, για τις οποίες όχι μόνο δεν αμείβονται αλλά μηδενίζουν την παραγωγή τους για να μην πληρώσουν με τις αρνητικές τιμές τον ΦοΣΕ που τους εκπροσωπεί, καθώς και 

(β) ισχυρές περικοπές παραγωγής σε πραγματικό χρόνο λόγω της υπερβάλλουσας παραγωγής και της έλλειψης αποθήκευσης. 

Αυτή η κατάσταση έχει οδηγήσει σε συνθήκες που οι μικρομεσαίοι παραγωγοί / επενδυτές αδυνατούν σε πολλές περιπτώσεις να καλύψουν τα τοκοχρεολύσια των δανείων τους.

2. Μία λύση που θα ωφελήσει τόσο τις τιμές εκκαθάρισης της Αγοράς Επόμενης Ημέρας ώστε να μην είναι αρνητικές αλλά και θα οδηγήσει στη μείωση των περικοπών παραγωγής είναι η ανάπτυξη της αποθήκευσης. Πολλοί μικροπαραγωγοί / μικροεπενδυτές προσπάθησαν να αναπτύξουν Σταθμούς Αποθήκευσης Ηλεκτρικής Ενέργειας (ΣΑΗΕ) stand-alone ή πίσω από τον μετρητή του Φ/Β σταθμού, και οι αιτήσεις τους είναι σε διαδικασία αξιολόγησης από το ΥΠΕΝ ή από τον οικείο Διαχειριστή (ΑΔΜΗΕ ή ΔΕΔΔΗΕ). Ωστόσο, όταν προκύψουν οι Όροι Σύνδεσης κατά τους επόμενους μήνες, το επόμενο βήμα θα είναι να εξασφαλίσουν χρηματοδότηση από χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Αυτή είναι μία σημαντική πρόκληση για έναν μικρομεσαίο επενδυτή, ώστε να μπορέσει να προχωρήσει στην κατασκευή ενός ΣΑΗΕ και να εμπεδωθεί ακόμη περισσότερο η έννοια της ενεργειακής δημοκρατίας και στη δραστηριότητα της αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας.

Περαιτέρω, ένα επόμενο βήμα προς την κατεύθυνση της ενεργειακής δημοκρατίας είναι η ενσωμάτωση μεγάλου αριθμού Έξυπνων Μετρητών με τηλεποπτεία και τηλεχειρισμό σε μικρές παροχές σε τελικούς καταναλωτές, η αδειοδότηση εγκατάστασης και χρήσης μονάδων αποθήκευσης πίσω από τον μετρητή της κατανάλωσης, και η δυνατότητα των ΦοΣΕ ΣΑΗΕ να διαχειρίζονται αυτές τις μονάδες για την ελαχιστοποίηση του κόστους προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας των τελικών καταναλωτών. Και γράφω ότι η διαχείριση αυτών των διανεμημένων πηγών πρέπει να γίνεται από ΦοΣΕ ΣΑΗΕ και όχι από τους Προμηθευτές για τον εξής λόγο: Οι Προμηθευτές έχουν κίνητρο αύξησης της ενεργειακής κατανάλωσης και της οικονομικής επιβάρυνσης των πελατών τους, καθότι έτσι αυξάνεται το έσοδο και το κέρδος τους. Αντίθετα, οι ΦοΣΕ ΣΑΗΕ (τουλάχιστον σε άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης) χρεώνουν τον κάτοχο του ΣΑΗΕ για την υπηρεσία τους ως ποσοστό του μικτού κέρδους της μονάδας αποθήκευσης, επομένως έχουν κίνητρο τη μεγιστοποίηση του κέρδους της μονάδας αποθήκευσης για τον τελικό καταναλωτή (ώστε να μεγιστοποιήσουν και το δικό τους κέρδος), άρα την ελαχιστοποίηση του κόστους προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας του καταναλωτή. Η δυνατότητα των μικρών καταναλωτών να εγκαθιστούν μικρές μονάδες αποθήκευσης πίσω από τον μετρητή κατανάλωσης στις παροχές τους, και η δυνατότητα των ΦοΣΕ ΣΑΗΕ να μεγιστοποιούν το κέρδος για αυτούς τους καταναλωτές, είναι μία ακόμη μορφή ενεργειακής δημοκρατίας που πρέπει να αναπτυχθεί τα επόμενα έτη.

Επίσης, μέσω μεγάλης διείσδυσης των Έξυπνων Μετρητών θα δοθεί η δυνατότητα παροχής υπηρεσιών Απόκρισης Ζήτησης (ΑΖ) και σε μικρούς καταναλωτές, ώστε να διαχειρίζονται μέσω ΦοΣΕΑΖ τις ενεργειακές καταναλώσεις τους (implicit demand response) και να δίνουν συλλογικά μέσω χαρτοφυλακίων υπηρεσίες εξισορρόπησης στο σύστημα (explicit demand response). Και αυτή η δυνατότητα των μικρών καταναλωτών συντείνει στην εμπέδωση της ενεργειακής δημοκρατίας.

Τέλος, πρέπει να δοθεί δυνατότητα δημιουργίας και διαχείρισης χαρτοφυλακίων Φορτιστών Ηλεκτρικών Οχημάτων (ΦΗΟ) με εσωτερικές μονάδες αποθήκευσης στους φορτιστές, οι οποίες θα διαχειρίζονται σε πραγματικό χρόνο από ΦοΣΕΦΗΟ για την παροχή υπηρεσιών έμμεσης Απόκρισης Ζήτησης και υπηρεσιών εξισορρόπησης σε πραγματικό χρόνο στο σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας. Και αυτή η δράση θα έχει οικονομικό όφελος σε μικρομεσαίους επενδυτές που είτε έχουν παρέχει χώρο για την εγκατάσταση ΦΗΟ είτε έχουν εγκαταστήσει έναν δημόσιο ΦΗΟ, και επομένως συντείνει μαζί με τις προηγούμενες δράσεις στο ζητούμενο της ενεργειακής δημοκρατίας.

Οι παραπάνω δράσεις είναι απαραίτητες όχι μόνο για τεχνικούς λόγους (αύξηση ευελιξίας συστήματος, παροχή υπηρεσιών στο σύστημα σε πραγματικό χρόνο, στήριξη τάσης, έλεγχος συχνότητας – ενεργού ισχύος, διαχείριση συνωστισμού, κ.α.), αλλά και για λόγους ενεργούς συμμετοχής των μικρομεσαίων πολιτών / επενδυτών στην ενεργειακή μετάβαση προς μία οικονομία με μικρότερο ανθρακικό αποτύπωμα. Οι τεχνικές λύσεις υπάρχουν, πρέπει όμως να μετουσιωθούν σε πολιτικές / ρυθμιστικές αποφάσεις. Οι εξελίξεις είναι μπροστά μας!

-----------------------------------

Ο κ. Παντελής Μπίσκας είναι Καθηγητής Τμήματος Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών ΑΠΘ

Το άρθρο περιλαμβάνεται στον υπό έκδοση τόμο GREEK ENERGY 2026 που ετοίμασε για 15^η συνεχή χρονιά η ομάδα του energypress