Πρέπει να είμαστε περήφανοι που το εμπορικό ισοζύγιο ηλεκτρισμού (σε χρήματα) έγινε θετικό το 2025 και 2026;

Ο συλλογισμός ότι το θετικό εμπορικό ισοζύγιο ηλεκτρισμού, δηλαδή εισπράξεις από εξαγωγές μεγαλύτερες από πληρωμές για τις εισαγωγές, είναι αυτόματα ωφέλιμο για την εθνική οικονομία είναι λάθος σύμφωνα με την οικονομική θεωρία. Πρόκειται για αφελή και παραπλανητικό αφήγημα. 

Δεν αρκεί να εξετάζει κανείς το ισοζύγιο πληρωμών στο εξωτερικό εμπόριο για να κρίνει κανείς αν είναι οικονομικά επωφελής η εμπορική συναλλαγή για την εγχώρια οικονομία. Στην οικονομική θεωρία, το κριτήριο που έχει σημασία είναι οι λεγόμενοι "όροι εμπορίου", «terms of trade» που ορίζονται ως ο λόγος της μέσης τιμής των εξαγωγών προς τη μέση τιμή των εισαγωγών επί 100. Στην οικονομική θεωρία, οι όροι εμπορίου αποτυπώνουν το αν μια χώρα ανταλλάσσει το προϊόν της με ευνοϊκούς ή δυσμενείς όρους. Όταν η μέση τιμή εξαγωγών είναι χαμηλότερη από τη μέση τιμή εισαγωγών, η χώρα δεν βρίσκεται κατ’ ανάγκη σε πλεονεκτική θέση, ακόμη κι αν εμφανίζει θετικό χρηματικό ισοζύγιο. Το ουσιώδες ερώτημα είναι αν η εγχώρια οικονομία αξιοποιεί αποτελεσματικά το προϊόν που παράγει ή αν αναγκάζεται να το διαθέτει στο εξωτερικό επειδή δεν διαθέτει τα μέσα να το απορροφήσει εσωτερικά.

Αν οι όροι εμπορίου είναι κάτω από 100, η χώρα εξάγει το προϊόν φθηνότερα από ό,τι το εισάγει, αλλά έτσι δεν ωφελείται, γιατί αν πράγματι το συγκεκριμένο προϊόν που εξάγεται ήταν φθηνότερο, θα ήταν προτιμότερο για την εθνική οικονομία να καταναλωθεί από τους εγχώριους καταναλωτές παρά από τους ξένους. Κάποιο δομικό πρόβλημα υπάρχει στην εθνική οικονομία, που αναγκάζεται να εξάγει το φθηνό προϊόν αντί να το καταναλώνει. 

Κλασικό παλιό παράδειγμα δομικού προβλήματος είναι όταν η εγχώρια οικονομία αναγκάζεται να εξάγει το φτηνό προϊόν και να έχει θετικό ισοζύγιο πληρωμών, γιατί έτσι αποκτά συνάλλαγμα, ενώ το εγχώριο νόμισμα είναι αδύναμο, και έτσι μπορεί να χρησιμοποιεί το συνάλλαγμα σε άλλες πιο ωφέλιμες χρήσεις για την οικονομία, όπως στην αγορά εισαγόμενου εξοπλισμού για επενδύσεις. Αυτό είναι το δομικό πρόβλημα των υπανάπτυκτων οικονομιών, οι οποίες δουλεύουν σκληρά και εξάγουν φτηνό προϊόν, ώστε να έχουν συνάλλαγμα για να εισάγουν ένα ακριβό προϊόν, μια συναλλαγή που επιτείνει την υπανάπτυξη και δρα προς όφελος των αναπτυγμένων χωρών, που είναι σε θέση να εξάγουν ακριβά προϊόντα. 

Αυτή είναι η έννοια των όρων εμπορίου, και γι' αυτό αποτελούν το βασικό κριτήριο για να κρίνει κανείς την ωφέλεια ή μη μιας εξωτερικής εμπορικής συναλλαγής. 

Επιστρέφοντας τώρα στο προϊόν του ηλεκτρισμού, η στατιστική ανάλυση των ετών 2025 και 2026 αποκαλύπτει ότι κατά κανόνα, ο λόγος της μέσης τιμής εξαγωγών προς τη μέση τιμή των εισαγωγών επί 100 είναι μικρότερος του 100. Το δομικό πρόβλημα που εξηγεί αυτούς τους δυσμενείς όρους εμπορίου είναι η αδυναμία του εγχώριου συστήματος να καταναλώσει εντός της χώρας τον φτηνό ηλεκτρισμό κατά τις ώρες της ηλιοφάνειας, αντί να τον εξάγει, γιατί δεν έχει τι να τον κάνει εγχώρια. Ως γνωστόν, αυτό οφείλεται σε έλλειψη επαρκούς αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας, και αυτό λοιπόν είναι το δομικό πρόβλημα που εξηγεί τους δυσμενείς όρους εμπορίου. Τους γείτονες που έχουν αποθήκες, τους συμφέρει να εισάγουν το φτηνό προϊόν, να το αποθηκεύουν και να το καταναλώνουν σε άλλη στιγμή, όταν το προϊόν είναι ακριβότερο, προς όφελος προφανώς της εθνικής τους οικονομίας. Όμως, εμείς που δεν έχουμε να αποθηκεύσουμε το φτηνό προϊόν, το στερούμε από τους δικούς μας καταναλωτές, προφανώς εις βάρος της εθνικής οικονομίας. 

Δεν πρέπει κατά συνέπεια να είμαστε περήφανοι για το ισοζύγιο συναλλαγών, αλλά θα έπρεπε να ήμασταν περήφανοι αν οι όροι εμπορίου ήταν πάνω από 100. Δηλαδή, το συμπέρασμα από την αριθμητική ανάλυση θα έπρεπε να προβληματίζει και να οδηγεί στην υπόδειξη της επιτακτικής ανάγκης επίλυσης του δομικού προβλήματος που είναι η έλλειψη αποθήκευσης, ώστε ο εγχώριος καταναλωτής να απολαμβάνει το φτηνό προϊόν και να μην το εξάγει για να το απολαύσουν ξένοι. 

Οι όροι εμπορίου ηλεκτρικής ενέργειας κατά μήνα και κατά ημέρα φαίνονται στους παρακάτω πίνακες και κατά μεγάλη πλειοψηφία είναι μικρότεροι από 100 !

- Παντελής Κάπρος, Ομότιμος Καθηγητής Ενεργειακής Οικονομίας στο ΕΜΠ