Τεχνοοικονομική μελέτη για τις επιπτώσεις του περιορισμού των ροών αργού πετρελαίου από τον Περσικό κόλπο

Το Στενό του Ορμούζ αποτελεί έναν από τους κρισιμότερους θαλάσσιους κόμβους του παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος. Η πιθανότητα περιορισμού ή διακοπής της διέλευσης αργού πετρελαίου (crude) και διυλισμένων προϊόντων (refined products) από το σημείο αυτό ενισχύει την αβεβαιότητα, μεταβάλλει άμεσα τις προσδοκίες της αγοράς και μπορεί να οδηγήσει σε ισχυρές διακυμάνσεις στις τιμές της ενέργειας. Για να μειωθεί η αβεβαιότητα και να αξιολογηθούν ορθότερα οι επιπτώσεις μιας τέτοιας διαταραχής, δεν αρκεί να γνωρίζουμε μόνο πόσο πετρέλαιο παράγεται. Χρειάζεται επίσης να κατανοήσουμε ότι δεν είναι όλα τα αργά πετρέλαια (crude oil) ίδια: η πυκνότητα και η περιεκτικότητα σε θείο επηρεάζουν τόσο το είδος των προϊόντων που μπορεί να παραχθούν κατά τη διύλιση όσο και το κόστος αυτής της επεξεργασίας.

Δεν είναι ρεαλιστικό να θεωρηθεί ότι, ακόμη και σε ένα ακραίο σενάριο, θα μηδενιστεί αυτομάτως το σύνολο των εξαγωγών από τον Κόλπο. Το Ιράν, ακόμη και υπό συνθήκες έντασης, έχει κατά περιόδους διατηρήσει σημαντικό μέρος των εξαγωγών αργού του. Επιπλέον, το Ομάν διαθέτει άμεση πρόσβαση στην Αραβική Θάλασσα και συνεπώς είναι λιγότερο εκτεθειμένο σε περιορισμούς στο Στενό του Ορμούζ. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα διαθέτουν πρόσβαση στον Κόλπο του Ομάν μέσω του λιμένα Fujairah και του αγωγού Habshan–Fujairah, ο οποίος επιτρέπει μερική παράκαμψη του στενού. Η Σαουδική Αραβία διαθέτει επίσης τον αγωγό East–West που καταλήγει στο Yambu στην Ερυθρά Θάλασσα, ο οποίος λειτουργεί ως κρίσιμη βαλβίδα αποσυμπίεσης.

Σενάριο καθολικού αποκλεισμού

Στο δυσμενέστερο σενάριο εξετάζεται ένας καθολικός αποκλεισμός του στενού, ο οποίος θα μπορούσε θεωρητικά να προκύψει μέσω ναρκοθέτησης ή άλλης μορφής στρατιωτικής παρεμπόδισης. Σε ένα τέτοιο σενάριο, η έξοδος πλοίων δια των στενών του Ορμούζ καθίσταται αδύνατη καθολικά και η μετακίνηση γίνεται μόνο μέσω των διαθέσιμων αγωγών. Πρόκειται για σενάριο υψηλής έντασης, το οποίο θα είχε πολύ σοβαρές επιπτώσεις και για το ίδιο το Ιράν, καθώς η οικονομία του εξαρτάται σημαντικά από τις εξαγωγές πετρελαίου. Τότε η προσφορά αργού θα μπορούσε να προσεγγιστεί ως εξής:
 

Αυτό σημαίνει πως σε ένα τέτοιο σενάριο η παγκόσμια προσφορά αργού θα μειωθεί κατά 11 mb/d ενώ μπορούμε να υποθέσουμε πως και η πλειοψηφία των παραγώγων πετρελαίου που παράγονται στον κόλπο και προορίζονται προς την παγκόσμια αγορά θα παραμείνουν στον κόλπο μειώνοντας την διαθεσιμότητα κατά επιπλέον 3 mb/d παραγώγων πετρελαίου. Σε αυτό το σενάριο, η παγκόσμια προσφορά πετρελοειδών θα συρρικνωθεί κατά περίπου 13%. Συνεπώς η παγκόσμια διαθεσιμότητα θα μειωθεί κατά 11-16% για τα αεροπορικά καύσιμα, κατά 11-16% για τη βενζίνη , 8-14% για το ντίζελ και 6-15% για τα ναυτικά καύσιμα. 

Επιπτώσεις μιας κρίσης στην προσφορά crude

Η Ευρώπη αναμένεται να δεχθεί μικρότερο άμεσο φυσικό πλήγμα στο crude σε σχέση με την Ασία, επειδή μόνο μικρό μέρος των ροών crude μέσω Ορμούζ καταλήγει απευθείας εκεί. Θα μπορούσε όμως να δεχθεί σημαντικό δευτερογενές πλήγμα μέσω των refined products: όσο μειώνεται το ασιατικό και μεσανατολικό export surplus, τόσο δυσκολότερη και ακριβότερη γίνεται η κάλυψη ελλειμμάτων σε diesel και jet fuel. Η Αφρική και άλλες product-importing αγορές θα ήταν επίσης εκτεθειμένες για τον ίδιο λόγο. Αντιθέτως, οι ΗΠΑ φαίνεται να έχουν μικρότερη άμεση φυσική εξάρτηση από τις ροές του Ορμούζ και να επηρεάζονται περισσότερο μέσω των διεθνών τιμών παρά μέσω καθαρού physical shortage. Από την άλλη μεριά,  η Ασία δεν επηρεάζεται μόνο επειδή καταναλώνει πολύ πετρέλαιο, αλλά και επειδή μετατρέπει το crude του Κόλπου σε προϊόντα για την ίδια και για τον υπόλοιπο κόσμο.

Επίσης, οι τιμές για τα διάφορα παράγωγα πετρελαίου, στην περίπτωση καθολικού αποκλεισμού, προβλέπεται να αυξηθούν σύμφωνα με τον παρακάτω πίνακα.
 

Προφανώς, το παραπάνω εύρος της μεταβολής των τιμών είναι πολύ μεγάλο. Σε μικρές διαταραχές, η αγορά μπορεί να απορροφήσει μέρος του σοκ μέσω περιορισμένων προσαρμογών στην κατανάλωση. Όμως όσο μεγαλύτερη γίνεται η μείωση της προσφοράς, τόσο πιο έντονα εμφανίζονται τα όρια υποκατάστασης και προσαρμογής της ζήτησης και συνεπώς η αύξηση της τιμή αναγκαστικά θα κατευθυνθεί προς το ψηλότερο εύρος.

Ντίζελ και βενζίνη (τιμές)

Η εξέλιξη των spot τιμών βενζίνης στη Νέα Υόρκη δείχνει σαφή μετάβαση από σχετική σταθερότητα σε ανοδική δυναμική μέσα σε λίγες εβδομάδες. Μετά από ήπια υποχώρηση στα μέσα Φεβρουαρίου και μια σύντομη φάση σταθεροποίησης κοντά στα 2 δολάρια/γαλόνι, οι τιμές επιταχύνονται αισθητά από τις αρχές Μαρτίου, φθάνοντας σε επίπεδα άνω των 3 δολαρίων προς τα τέλη του μήνα. Η κίνηση αυτή δεν έχει τα χαρακτηριστικά απλής βραχυχρόνιας διακύμανσης, αλλά περισσότερο αγοράς που «σφίγγει», εξέλιξη συμβατή με περιορισμό προσφοράς ή και με ενίσχυση των προσδοκιών για tighter balances. Η μικρή διόρθωση που ακολουθεί δεν αντιστρέφει την τάση· αντιθέτως, η νέα άνοδος προς τις αρχές Απριλίου υποδηλώνει ότι η αγορά ουσιαστικά επανατιμολογεί σε υψηλότερα επίπεδα με μικρά περιθώρια μείωσης των τιμών.
 

Παρόμοια εικόνα παρουσιάζει και η αγορά στον Κόλπο των ΗΠΑ, αν και με ελαφρώς μεγαλύτερη μεταβλητότητα και χαμηλότερη αφετηρία. Η διαφοροποίηση αυτή αντανακλά, τουλάχιστον εν μέρει, τον ρόλο της περιοχής ως σημαντικού κόμβου διύλισης και εξαγωγών. Μετά τη μειωτική τάση του Φεβρουαρίου, οι τιμές κινούνται ανοδικά με σχετικά σταθερό ρυθμό από τις αρχές Μαρτίου, υπερβαίνοντας τα 3 δολάρια ανά γαλόνι και παραμένοντας περίπου σε αυτά τα επίπεδα. Η δυναμική αυτή είναι συνεπής με την υπόθεση ότι η άνοδος δεν αποτελεί αποκλειστικά τοπικό φαινόμενο, αλλά εκδήλωση ευρύτερης σύσφιγξης στην αγορά βενζίνης, με τον Κόλπο των ΗΠΑ να λειτουργεί ως σημαντικός κόμβος μετάδοσης των πιέσεων στις διεθνείς ροές.

Στην Ευρώπη, οι λιανικές τιμές του diesel και της αμόλυβδης φαίνεται επίσης να έχουν αυξηθεί σημαντικά, αλλά η ποσοστιαία άνοδός τους εμφανίζεται συγκριτικά ηπιότερη από ό,τι σε ορισμένες αγορές των ΗΠΑ ή της Ασίας. Η διαφορά αυτή δεν σημαίνει ότι η Ευρώπη έμεινε ανεπηρέαστη. Αντιθέτως, σε επίπεδο λιανικής η αύξηση των τιμών τείνει να εμφανίζεται πιο συγκρατημένη για λόγους που σχετίζονται με τη δομή τιμολόγησης και τη δημόσια πολιτική.

Πρώτον, στην Ευρώπη η φορολογία αποτελεί μεγαλύτερο μέρος της τελικής τιμής στην αντλία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσιεύει χωριστά τις τιμές με και χωρίς φόρους, καθώς και τη συνεισφορά του VAT και των excise duties. Όταν το crude ακριβαίνει, αυξάνεται κυρίως το μεταβλητό μέρος της τιμής, ενώ το σημαντικό σταθερό φορολογικό σκέλος περιορίζει την ποσοστιαία μεταβολή της τελικής λιανικής τιμής. Ως αποτέλεσμα, η ίδια άνοδος στην τιμή του crude τείνει να αποτυπώνεται σε μικρότερη ποσοστιαία μεταβολή στην αντλία σε σχέση με τις ΗΠΑ.

Δεύτερον, στην Ευρώπη έχει ήδη παρατηρηθεί προσπάθεια απορρόφησης μέρους του σοκ μέσω πολιτικών παρεμβάσεων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει προτείνει μεγαλύτερη ευελιξία στους κανόνες κρατικών ενισχύσεων, ώστε τα κράτη-μέλη να μπορούν να στηρίξουν κλάδους που πλήττονται από τις τιμές καυσίμων, ενώ χώρες όπως η Γερμανία και η Ιρλανδία έχουν ανακοινώσει μειώσεις φόρων ή πακέτα ελάφρυνσης. Ενδεικτικά, η Γερμανία ανακοίνωσε προσωρινή μείωση περίπου €0,17 ανά λίτρο σε βενζίνη και diesel, ενώ η Ιρλανδία μείωση περίπου 10 σεντ ανά λίτρο.

Πληθωρισμός στην Ευρώπη

Η πορεία του μηνιαίου ενεργειακού πληθωρισμού κατά μέσο όρο στα 27 κράτη μέλη της ΕΕ, κατά την περίοδο Απριλίου 2025 – Φεβρουαρίου 2026, χαρακτηρίζεται από υψηλή μεταβλητότητα και διαδοχικές εναλλαγές. Η εικόνα αυτή υποδηλώνει ότι οι ενεργειακές τιμές δεν ακολουθούν γραμμική τάση, αλλά παρουσιάζουν έντονη ευαισθησία σε βραχυχρόνια σοκ. Η μεταβλητότητα αυτή συνδέεται με τη δομή της αγοράς πετρελαίου που αναλύθηκε προηγουμένως, όπου σχετικά μικρές μεταβολές στην προσφορά crude μπορούν να οδηγήσουν σε δυσανάλογες μεταβολές στις τιμές τελικών προϊόντων.

Η λιανική αγορά καυσίμων στην Ευρώπη μπορεί βραχυχρόνια να εμφανίζεται πιο συγκρατημένη από ό,τι σε άλλες περιοχές, λόγω μεγαλύτερου φορολογικού βάρους και κρατικών παρεμβάσεων. Ωστόσο, η φαινομενικά ηπιότερη ποσοστιαία αύξηση στην αντλία δεν συνεπάγεται απουσία πίεσης στο σύστημα. Σε συνθήκες παρατεταμένης κρίσης, η δυνατότητα απορρόφησης του σοκ μέσω φορολογικών ή δημοσιονομικών μέτρων ενδέχεται να εξασθενήσει, καθιστώντας περισσότερο ορατές τις πραγματικές πιέσεις στο κόστος καυσίμων, στις μεταφορές και τελικά στον πληθωρισμό.  

Σε δευτερογενές επίπεδο, μια τέτοια κρίση θα μπορούσε να δημιουργήσει βραχυχρόνια οφέλη για ορισμένους εξαγωγείς εκτός Κόλπου. Η Ρωσία, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, έχει επωφεληθεί από υψηλότερες διεθνείς τιμές και από ενίσχυση της ζήτησης στην Ασία, ιδίως εφόσον ασιακά διυλιστήρια και εισαγωγείς αναζητούν υποκατάστατες ροές crude. «Η ολοκληρωμένη τεχνοοικονομική μελέτη παρουσιάζεται στο ιστότοπο του Δικτύου Ενεργειακής Πολιτικής ΚΟΙΝΣΕΠ»

_______________

Σπυρίδων Μπρούζας, Ειδικός Συνεργάτης Δικτύου Ενεργειακής Πολιτικής ΚΟΙΝΣΕΠ

PhD Candidate

Department of Marine Technology,

Norwegian University of Science and Technology (NTNU)

Dipl. Naval Arch. & Marine Eng. NTUA

MSc Naval Arch. & Marine Eng. NTUA

Int. Welding Eng. (IWE), IIW

Eur. Welding Eng. (EWE), EWF

 

Πέτρος Νικολάου, Μέλος Δικτύου Ενεργειακής Πολιτικής ΚΟΙΝΣΕΠ  

PhD Candidate

Department of Regional and Economic Development,

Agricultural University of Athens (AUA)

BSc in Economics – University of Patras

MSc in Law and Economics of Energy Markets – Athens University of Economics and Business

MBA – University of East London