Πόσα είναι τα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου και πώς μπορούν να τιθασεύσουν το σοκ τιμών από τον πόλεμο στο Ιράν; Τα σχέδια του  ΙΕΑ

Καθώς η κλιμακούμενη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή διαταράσσει τις εξαγωγές πετρελαίου από έναν από τους πιο κρίσιμους ενεργειακούς διαδρόμους του κόσμου, οι κυβερνήσεις στρέφουν την προσοχή τους σε ένα ισχυρό αλλά περιορισμένο εργαλείο που έχει σχεδιαστεί για περιόδους κρίσης: τα έκτακτα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου. Τα αποθέματα αυτά—που δημιουργήθηκαν επί δεκαετίες ως απάντηση σε προηγούμενα ενεργειακά σοκ—προορίζονται να λειτουργούν ως «μαξιλάρι» για την παγκόσμια οικονομία απέναντι σε αιφνίδιες διαταραχές της προσφοράς και εκρηκτικές αυξήσεις τιμών.

Τώρα, καθώς οι αγορές αντιδρούν στον πόλεμο με το Ιράν και στους κινδύνους για τις μεταφορές πετρελαίου από τον Κόλπο, το βασικό ερώτημα για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής είναι αν πρέπει να αξιοποιηθούν αυτά τα αποθέματα — και κατά πόσο μπορούν πραγματικά να καλύψουν το κενό.

Ένα δίχτυ ασφαλείας που γεννήθηκε από την κρίση

Τα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου δημιουργήθηκαν κυρίως ως απάντηση στις ενεργειακές κρίσεις της δεκαετίας του 1970, όταν τα εμπάργκο πετρελαίου και οι γεωπολιτικές εντάσεις αποκάλυψαν την ευαλωτότητα των χωρών που εξαρτώνται από εισαγωγές ενέργειας. Οι κυβερνήσεις συνειδητοποίησαν ότι η διατήρηση έκτακτων αποθεμάτων θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ασπίδα απέναντι σε αιφνίδιες ελλείψεις και να δώσει χρόνο στις αγορές να προσαρμοστούν.

Σήμερα, οι 32 χώρες-μέλη του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (IEA) διαθέτουν συλλογικά τουλάχιστον 1,2 δισεκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου σε δημόσια έκτακτα αποθέματα. Τα αποθέματα αυτά μπορούν να απελευθερωθούν σε περιόδους μεγάλων διαταραχών της προσφοράς, συχνά μέσω συντονισμένης διεθνούς δράσης.

Η ιστορία των παρεμβάσεων

Μέχρι σήμερα IEA, έχει συντονίσει πέντε τέτοιες απελευθερώσεις αποθεμάτων: πριν από τον Πόλεμο του Κόλπου το 1991, μετά τους τυφώνες Κατρίνα και Ρίτα το 2005, μετά την έναρξη του εμφυλίου πολέμου στη Λιβύη το 2011 και δύο φορές το 2022 εξαιτίας των διαταραχών που συνδέονταν με τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Κάθε παρέμβαση είχε στόχο να σταθεροποιήσει τις αγορές, αυξάνοντας την προσφορά και στέλνοντας το μήνυμα στους traders ότι οι κυβερνήσεις ήταν έτοιμες να δράσουν.

Τα αμερικανικά αποθέματα

Οι Ηνωμένες Πολιτείες διατηρούν το πιο γνωστό από τα στρατηγικά αποθέματα: το Strategic Petroleum Reserve (SPR). Δημιουργήθηκε το 1975 και αποθηκεύεται σε τεράστιες υπόγειες κοιλότητες αλατιού κατά μήκος του Κόλπου του Μεξικού. Τέσσερις αυστηρά φυλασσόμενες εγκαταστάσεις μπορούν να φιλοξενήσουν συνολικά πάνω από 700 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου.

Ωστόσο, το απόθεμα σήμερα δεν βρίσκεται κοντά στη μέγιστη χωρητικότητά του. 

Σύμφωνα με στοιχεία του αμερικανικού Υπουργείου Ενέργειας, διαθέτει περίπου 415 εκατομμύρια βαρέλια, δηλαδή περίπου το 60% της χωρητικότητας. Η μείωση αυτή οφείλεται κυρίως στη μαζική απελευθέρωση που διέταξε ο τότε πρόεδρος Τζο Μπάιντεν μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022, όταν οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους προσπάθησαν να περιορίσουν την εκτόξευση των τιμών των καυσίμων.

Παρά το χαμηλότερο επίπεδο, το απόθεμα παραμένει ένα σημαντικό στρατηγικό εργαλείο. Θεωρητικά, το SPR μπορεί να απελευθερώνει έως 4,4 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα, αν και αναλυτές εκτιμούν ότι ο πραγματικός ρυθμός μπορεί να είναι πιο κοντά στα 1,4 έως 2,1 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως λόγω επιχειρησιακών περιορισμών.

Ένα παγκόσμιο σύστημα αποθεμάτων

Οι ΗΠΑ δεν είναι η μόνη χώρα με στρατηγικά αποθέματα. Οι χώρες-μέλη του IEA υποχρεούνται να διατηρούν αποθέματα που αντιστοιχούν τουλάχιστον σε 90 ημέρες καθαρών εισαγωγών πετρελαίου.

Στην πράξη, τα επίπεδα αποθεμάτων διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των χωρών.

Ορισμένες χώρες διατηρούν ιδιαίτερα μεγάλα «μαξιλάρια». Η Δανία διαθέτει αποθέματα που αντιστοιχούν σε 345 ημέρες εισαγωγών, ενώ η Ολλανδία φτάνει τις 413 ημέρες. Η Φινλανδία διαθέτει περίπου 292 ημέρες, ενώ η Ιαπωνία—μία από τις μεγαλύτερες εισαγωγείς ενέργειας στον κόσμο—κρατά αποθέματα που αντιστοιχούν σε 206 ημέρες.

Άλλες χώρες διαθέτουν μικρότερα αποθέματα. Η Ισπανία και η Τουρκία βρίσκονται κάτω από τις 100 ημέρες, ενώ η Ελλάδα διατηρεί περίπου 144 ημέρες αποθεμάτων.

Τα αποθέματα αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν τόσο δημόσια αποθέματα που ανήκουν στις κυβερνήσεις όσο και υποχρεωτικά αποθέματα που διατηρούν εταιρείες πετρελαίου.

Το αυξανόμενο στρατηγικό απόθεμα της Κίνας

Εκτός του συστήματος του IEA, η Κίνα έχει δημιουργήσει τα τελευταία χρόνια ένα τεράστιο στρατηγικό απόθεμα πετρελαίου.

Εκτιμήσεις του Κέντρου για την Παγκόσμια Ενεργειακή Πολιτική του Πανεπιστημίου Κολούμπια δείχνουν ότι η χώρα διαθέτει περίπου 1,4 δισεκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου σε στρατηγικές αποθήκες, ποσότητα που ενδέχεται να ξεπερνά το σύνολο των έκτακτων αποθεμάτων των χωρών του IEA.

Ως ο μεγαλύτερος εισαγωγέας πετρελαίου στον κόσμο, η Κίνα έχει ισχυρό κίνητρο να διατηρεί ένα μεγάλο «μαξιλάρι» απέναντι σε διαταραχές της προσφοράς, ιδιαίτερα από τη Μέση Ανατολή, από όπου προέρχεται μεγάλο μέρος των εισαγωγών της.

Συζητήσεις για αξιοποίηση των αποθεμάτων

Καθώς οι εξαγωγές από τον Περσικό Κόλπο απειλούνται από τη σύγκρουση, οι υπουργοί Οικονομικών των χωρών της G7 άρχισαν να συζητούν το ενδεχόμενο απελευθέρωσης στρατηγικών αποθεμάτων. Σε ανακοίνωσή τους στις 9 Μαρτίου δήλωσαν ότι είναι έτοιμοι να χρησιμοποιήσουν τα αποθέματα αν χρειαστεί, αν και δεν έχει ληφθεί ακόμη απόφαση.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ωστόσο, η ιδέα παραμένει πολιτικά και στρατηγικά ευαίσθητη.

Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ μέχρι στιγμής εμφανίζεται απρόθυμος να εγκρίνει απελευθέρωση πετρελαίου από το SPR. Ο ίδιος και ο υπουργός Ενέργειας Κρις Ράιτ έχουν υποστηρίξει ότι οι υψηλές τιμές ενέργειας είναι προσωρινές και ότι η παγκόσμια αγορά διαθέτει επαρκή προσφορά.

«Δεν υπάρχει έλλειψη», δήλωσε πρόσφατα ο Ράιτ, επισημαίνοντας την ισχυρή παραγωγή πετρελαίου στις ΗΠΑ.

Πώς λειτουργούν τα αποθέματα 

Ακόμη κι αν οι κυβερνήσεις αποφασίσουν να απελευθερώσουν πετρέλαιο από τα αποθέματα, η επίδραση ενδέχεται να είναι περιορισμένη.

Αναλυτές εκτιμούν ότι η τρέχουσα σύγκρουση αφαιρεί 11 έως 16 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου την ημέρα από την παγκόσμια προσφορά, σύμφωνα με εκτιμήσεις της Citigroup. Ο όγκος αυτός υπερβαίνει κατά πολύ τη μέγιστη δυνατή απελευθέρωση από τα στρατηγικά αποθέματα.

Ακόμη και αν οι ΗΠΑ απελευθερώσουν πετρέλαιο με τον θεωρητικό μέγιστο ρυθμό και αν και άλλες χώρες του IEA συμβάλουν με δικά τους αποθέματα, η συνολική ποσότητα πιθανότατα θα καλύψει μόνο ένα μέρος της απώλειας.

Υπάρχει επίσης καθυστέρηση: μετά την απόφαση του προέδρου για απελευθέρωση πετρελαίου από το SPR, χρειάζονται περίπου 13 ημέρες μέχρι το πετρέλαιο να φτάσει στην αγορά.

Ένα ισχυρό αλλά περιορισμένο εργαλείο

Τα έκτακτα αποθέματα πετρελαίου παραμένουν ένα από τα λίγα άμεσα εργαλεία που διαθέτουν οι κυβερνήσεις για να αντιμετωπίσουν διαταραχές στην προσφορά ενέργειας. Η αξία τους δεν βρίσκεται μόνο στα φυσικά βαρέλια που μπορούν να διοχετευθούν στην αγορά, αλλά και στο μήνυμα που στέλνουν ότι οι κυβερνήσεις είναι έτοιμες να παρέμβουν.

Ωστόσο, η τρέχουσα κρίση δείχνει και τα όρια αυτής της στρατηγικής. Όταν μια μεγάλη πετρελαιοπαραγωγός περιοχή όπως ο Περσικός Κόλπος αντιμετωπίζει σοβαρή διαταραχή, ακόμη και τα μεγαλύτερα αποθέματα του κόσμου δυσκολεύονται να καλύψουν πλήρως το κενό.

Προς το παρόν, οι κυβερνήσεις παρακολουθούν στενά την κατάσταση, ελπίζοντας ότι η διπλωματία ή η προσαρμογή των αγορών θα σταθεροποιήσει την προσφορά πριν χρειαστεί να χρησιμοποιηθούν τα στρατηγικά αποθέματα.

Αν όμως η σύγκρουση κλιμακωθεί, τα αποθέματα που δημιουργήθηκαν επί δεκαετίες ίσως βρεθούν μπροστά σε μία από τις μεγαλύτερες δοκιμασίες τους.