Ενεργειακές προκλήσεις και κίνδυνοι: Ο ρόλος των πολιτικών και η θέση των ΑΠΕ στο σύγχρονο ενεργειακό περιβάλλον

Η γεωπολιτική διάσταση της ενέργειας θα πρέπει πάντα να λαμβάνεται υπόψη από τους φορείς χάραξης πολιτικής. Η εξάρτηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.) σε ορυκτά καύσιμα από την Ρωσία αποδείχθηκε, εκ των υστέρων, ιδιαίτερα επισφαλής και ζημιογόνα για το Ευρωπαϊκό οικοδόμημα και τους πολίτες του. Η ενέργεια έχει, δυστυχώς πλέον, εργαλειοποιηθεί και έχει μετατραπεί με τον πιο εμφατικό τρόπο σε «όπλο» στη διεθνή γεωπολιτική σκακιέρα.

Ο ενεργειακός μετασχηματισμός προς μια οικονομία μηδενικών εκπομπών αποτελεί την μόνη ρεαλιστική λύση στην τρέχουσα ενεργειακή κρίση, που θα οδηγήσει στην απεξάρτηση των κρατών από τα ορυκτά καύσιμα, στην προστασία του περιβάλλοντος και στην εξασφάλιση οικονομικής και κοινωνικής ευημερίας. 

Ακρογωνιαίος λίθος της τρέχουσας ενεργειακής μετάβασης είναι η χάραξη μιας ενιαίας Ευρωπαϊκής στρατηγικής και η διαμόρφωση κατάλληλων πολιτικών για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της ενεργειακής κρίσης και την οικοδόμηση των ενεργειακών συστημάτων του αύριο. Η απανθρακοποίηση στον τομέα της ενέργειας είναι μια διαδικασία που αναμένεται να διαρκέσει δεκαετίες και η επιτυχία της εδράζεται σε διακρατικές αποφάσεις κυβερνήσεων σε βάθος χρόνου. Οι κυβερνήσεις οφείλουν να προσφέρουν την αναγκαία ασφάλεια και να εκπέμπουν ξεκάθαρα σήματα σταθερότητας στην αγορά.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι Κυβερνήτες των ισχυρότερων οικονομιών και ρυπαντών έλαβαν κομβικές αποφάσεις κατά την πρόσφατη COP27 που έλαβε χώρα στην Αίγυπτο τον περασμένο Νοέμβριο. Η δημιουργία του Ταμείου «Απωλειών και Ζημιών» για στήριξη των κλιματικά ευάλωτων χωρών χαρακτηρίζεται ως ιστορικής αξίας.

Στις 9 Νοεμβρίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε έναν νέο προσωρινό επείγοντα Κανονισμό του Συμβουλίου που θα συμβάλει στην επιτάχυνση της διείσδυσης των ΑΠΕ στο ενεργειακό σύστημα της Ε.Ε. Καθίσταται σαφές ότι οι ΑΠΕ αξιολογούνται ως έργα υπέρτατου δημοσίου συμφέροντος και καίριας σημασίας για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής και της ρύπανσης του περιβάλλοντος, με την ανάπτυξή τους να αποτελεί προϋπόθεση για την ενίσχυση της ενεργειακής ανθεκτικότητας της Ε.Ε. και την άμβλυνση των συνεπειών της ενεργειακής κρίσης. Επιπλέον, προτείνονται μέτρα για την απλοποίηση της αδειοδοτικής διαδικασίας που αφορά στην ανακαίνιση (repowering) μονάδων ΑΠΕ που φτάνουν στο τέλος της διάρκειας ζωής τους.

Η 7^η Οκτωβρίου 2022 έχει καταγραφεί στην Ιστορία ως η πρώτη ημέρα με πλήρη κάλυψη της ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας για τουλάχιστον πέντε ώρες στην Ελλάδα από πράσινη ενέργεια. Αυτό το γεγονός φέρνει εικόνες από το (άμεσο) μέλλον, με τις ΑΠΕ να επέχουν καθοριστικό ρόλο στην ηλεκτροπαραγωγή κατέχοντας το μερίδιο του λέοντος, όταν και θα μιλάμε πλέον όχι για σημειακές εξαιρέσεις αλλά για τον απόλυτο κανόνα στην νέα ενεργειακή πραγματικότητα.

Παράγοντες επιτυχίας της ενεργειακής μετάβασης είναι η σταθερή πολιτική, ο έντονος ανταγωνισμός και η τεχνολογική πρόοδος.

Η τεχνολογική πρόοδος αποτελεί την κινητήρια δύναμη για την επίτευξη οικονομικής ανάπτυξης. Κατάλληλα στοχευμένες δαπάνες σε έρευνα και ανάπτυξη (R&D) μπορούν να οδηγήσουν στην βελτίωση της απόδοσης των ενεργειακών συστημάτων και στην μείωση του κόστους των επενδύσεων σε πράσινες τεχνολογίες.

Κατά την διάρκεια της περασμένης δεκαετίας, το σταθμισμένο κόστος ενέργειας από φωτοβολταϊκά, υπεράκτια και χερσαία αιολικά μειώθηκε κατά 87%, 62% και 56%, αντίστοιχα. Αντιθέτως, το κόστος ορυκτών καυσίμων έφτασε σε δυσθεώρητα επίπεδα, με την έντονη μεταβλητότητά του να χαρακτηρίζεται από τους αναλυτές ως παράγοντας αυξημένου κινδύνου για την παγκόσμια οικονομία.

Η ενεργειακή μετάβαση συνοδεύεται από προκλήσεις και διέπεται από εγγενείς κινδύνους που δύναται να αντιμετωπιστούν με το κατάλληλο μείγμα πολιτικών σε όλα τα επίπεδα.

Στις μέρες μας, ωστόσο, οι κυβερνήσεις παρέχουν διεθνώς άμεση επιδότηση για την κατανάλωση ορυκτών καυσίμων ύψους € 400 δις, ετησίως, δηλαδή πάνω από το διπλάσιο της στήριξης της παραγωγής πράσινης ενέργειας. Το γεγονός αυτό αποτελεί μια στρέβλωση της αγοράς που συμβάλει στη πρόσκαιρη αντιμετώπιση του προβλήματος της ενεργειακής κρίσης μεταθέτοντας την ουσιαστική επίλυσή του για το μέλλον.

Ύψιστης σημασίας είναι η τρέχουσα μετάβαση να μην μετατρέψει την εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα (πετρέλαιο και φυσικό αέριο) σε εξάρτηση από πρώτες ύλες (λίθιο και σπάνιες γαίες) αναγκαίες για την υλοποίηση έργων ΑΠΕ και αποθήκευσης ενέργειας. Το ζήτημα της έλλειψης των απαραίτητων πρώτων υλών για την κατασκευή των έργων καθαρής ενέργειας (όπως μεταξύ άλλων, κοβάλτιο, σίδηρος, λίθιο, ψευδάργυρος, αλουμίνιο, νικέλιο, χαλκός) είναι σημαντικό να λαμβάνεται υπόψιν στον συνολικό ενεργειακό σχεδιασμό. 

Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (IEA) σημειώνει ότι η ζήτηση για μπαταρίες αναμένεται να ενισχυθεί κατά τουλάχιστον δεκαέξι (16) φορές στη διάρκεια της τρέχουσας δεκαετίας προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι καθαρής ενέργειας που έχουν τεθεί παγκοσμίως. Αυτό συνεπάγεται αναγκαίες επενδύσεις σε νέα ορυχεία, με τον κίνδυνο ανεπάρκειας σε λίθιο ωστόσο να επικρέμεται ως δαμόκλειος σπάθη. Επιπλέον, εκτιμά ότι η ζήτηση των συγκεκριμένων «πράσινων» μετάλλων αναμένεται να αυξηθεί κατά περίπου επτά (7) φορές μέχρι το 2030.

Η Επίτροπος Von der Leyen ανακοίνωσε πρόσφατα την νέα Ευρωπαϊκή πρωτοβουλία “Critical Raw Materials Act” για τον βιώσιμο εφοδιασμό κρίσιμων ορυκτών πρώτων υλών. Κύριος στόχος της συγκεκριμένης πρωτοβουλίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είναι να διασφαλιστεί ο αυξημένος και διαφοροποιημένος εφοδιασμός της Ε.Ε. με κρίσιμες πρώτες ύλες για να υποστηριχθεί η πράσινη και ψηφιακή μετάβαση και να ενισχυθεί η ανθεκτικότητά της μέσα από την λήψη κατάλληλα διαμορφωμένων ρυθμιστικών και μη δράσεων.

Οι ΑΠΕ θα πρέπει να αναπτύσσονται με έναν βιώσιμο τρόπο, διευρύνοντας το χαρτοφυλάκιο τεχνολογιών σε όλες τις ανανεώσιμες μορφές καθώς καμία δεν «περισσεύει», με απώτερο στόχο τον περιορισμό των μελλοντικών περικοπών και, συνακόλουθα, την ενίσχυση της οικονομικής βιωσιμότητας όλων των έργων καθαρής ενέργειας.

Η αυξημένη διείσδυση ΑΠΕ οδηγεί σε υψηλή μεταβλητότητα των τιμών ενέργειας στη διάρκεια μιας ημέρας. Η μεταβλητότητα αυτή ενισχύει την ανάγκη επενδύσεων σε έργα δικτύων και ψηφιοποίησης, αποθήκευσης ενέργειας, πράσινου υδρογόνου και ηλεκτροκίνησης. Η ενίσχυση των ηλεκτρικών διασυνδέσεων, ειδικότερα, κρίνεται καθοριστική για την επίτευξη των στόχων καθαρής ενέργειας και την αντιμετώπιση των σχετικών προκλήσεων. 

Η προηγμένη συμφωνία-πλαίσιο Ευρωπαϊκής Ένωσης - Χιλής, που συνήφθη στις αρχές Δεκεμβρίου, θα επιτρέψει την περαιτέρω διαφοροποίηση και ενίσχυση της οικονομικής ανθεκτικότητας της Ε.Ε., παρέχοντας, μεταξύ άλλων, την ευκαιρία για μεγαλύτερη πρόσβαση στο λίθιο, καθώς η Χιλή είναι η χώρα με τα μεγαλύτερα γνωστά αποθέματα στον κόσμο.

Ο μετασχηματισμός της Ευρώπης σε μία οικονομία μηδενικών ρύπων θα απαιτήσει σημαντικές επενδύσεις σε υποδομές. Συγκεκριμένα, η Goldman Sachs, σε πρόσφατη ανάλυσή της για την Ευρώπη, επισημαίνει ότι σωρευτικά θα απαιτηθούν περί τα € 10 τρις μέχρι το 2050, αντιπροσωπεύοντας κεφάλαια αξίας άνω του 2% του ΑΕΠ μέχρι το 2030, με το αντίστοιχο μερίδιο των επενδύσεων στις κύριες τεχνολογίες ΑΠΕ να διαμορφώνεται σε € 3,5 τρις. Σε Εθνικό επίπεδο, ο επικαιροποιημένος στόχος των ΑΠΕ που θα περιλαμβάνεται στο αναθεωρημένο ΕΣΕΚ αναμένεται να διαμορφωθεί στο επίπεδο των 25GW μέχρι το 2030, με την αξία των επενδύσεων σε νέα έργα ΑΠΕ συνολικής ισχύος άνω των 12GW να αποτιμάται στα επίπεδα των €10 δις.

Η διείσδυση των ΑΠΕ θα πρέπει να συνοδευτεί από αναβάθμιση των δικτύων και ενίσχυση των διασυνδέσεων στην ευρύτερη περιοχή της νοτιοανατολικής Ευρώπης, επιτρέποντας την ανάπτυξη διεσπαρμένης παραγωγής ενέργειας από μικρές μονάδες ΑΠΕ και την εξαγωγή καθαρής ενέργειας, αντίστοιχα. Στην ίδια κατεύθυνση προσανατολίζεται και η προτεινόμενη ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Αυστρίας – Γερμανίας, που εξαγγέλθηκε πρόσφατα από Έλληνες κυβερνητικούς αξιωματούχους, η οποία θα συμβάλει σε σημαντικές εξαγωγές πράσινης ενέργειας, συνοδευόμενη από πολλαπλά οικονομικά και γεωστρατηγικά οφέλη για την χώρα. Με αυτόν τον τρόπο, η Ελλάδα θα μετατραπεί από ενεργειακός κόμβος σε αξιοσημείωτη πηγή καθαρής ενέργειας, συμβάλλοντας στην τόνωση της ενεργειακής αυτάρκειας και ανθεκτικότητας της Ε.Ε.

Η αποθήκευση ενέργειας αναμένεται να ενισχύσει πολυδιάστατα τα μελλοντικά ενεργειακά συστήματα. Οι διαθέσιμες τεχνολογίες αποθήκευσης (μηχανολογικές, ηλεκτροχημικές, θερμικές και χημικές) αποφέρουν μια σειρά ωφελειών, μεταξύ άλλων την χρονική μετάθεση της έγχυσης της παραγόμενης ενέργειας στο δίκτυο, την διατήρηση της σταθερότητας των δικτύων και την εγγύτητα μεταξύ παραγόμενης και καταναλισκόμενης ενέργειας, αποφεύγοντας τον κορεσμό των δικτύων και την εξάρτηση από επιπρόσθετες μεγάλης έκτασης ηλεκτρικές διασυνδέσεις.

Το υδρογόνο, συγκεκριμένα, αναμένεται να συνδράμει τόσο στην διεποχική αποθήκευση ενέργειας όσο και στην απανθρακοποίηση τομέων της οικονομίας με αξιοσημείωτο ανθρακικό αποτύπωμα (βιομηχανίες, μεταφορές), εκμεταλλευόμενο μελλοντικά και το υφιστάμενο εκτεταμένο δίκτυο αγωγών φυσικού αερίου για τις ανάγκες μεταφοράς του.

Η ενίσχυση της ηλεκτροκίνησης θα συμβάλει στη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των πολιτών στα μεγάλα αστικά κέντρα και στη μείωση της ενεργειακής εξάρτησης από ορυκτά καύσιμα και των εισαγωγών από τρίτες χώρες. Μελλοντικά θα επιτρέψει την βραχεία αποθήκευση ενέργειας, παρέχοντας τη δυνατότητα για κύκλους φόρτισης-εκφόρτισης των οχημάτων όταν το σύστημα το έχει ανάγκη και αυτά βρίσκονται σε ακινησία. Επιπλέον, η μείωση του κόστους μετακίνησης συνοδεύεται και από μειωμένο κόστος συντήρησης των ηλεκτρικών οχημάτων, συμβάλλοντας στην μεγέθυνση της οικονομίας και στην αύξηση του διαθέσιμου εισοδήματος των πολιτών.

Στο πεδίο της εξοικονόμησης ενέργειας, οι σκεπτικιστικές φωνές που διατυπώνουν την άποψη ότι οι δράσεις βελτίωσης της ενεργειακής αποδοτικότητας δρουν ανταγωνιστικά και υποδαυλίζουν την προώθηση της πράσινης ατζέντας των ΑΠΕ μόνο ως ανυπόστατες μπορούν να χαρακτηριστούν. Δεδομένου ότι οι νομοθετικά καθορισμένοι στόχοι διείσδυσης των ΑΠΕ εκφράζονται ως μερίδιο της καταναλωθείσας ενέργειας, οι προσπάθειες για απανθρακοποίηση του ενεργειακού μείγματος οφείλει να γίνεται συστημικά και συνεργατικά, τόσο σε επίπεδο παραγωγής όσο και κατανάλωσης ενέργειας.

Η πρωτόγνωρη ενεργειακή κρίση που βιώνουμε κρούει τον κώδωνα του κινδύνου στις διεθνείς κοινωνίες και οικονομίες, με το ενδεχόμενο της ύφεσης να είναι πλέον υπαρκτό. Η επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης και η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα καθίσταται πιο αναγκαία από ποτέ. Σε αυτό το μεταβαλλόμενο περιβάλλον, οι ΑΠΕ αναμένεται να διαδραματίσουν καταλυτικό ρόλο και να προσφέρουν την αναγκαία ενεργειακή ασφάλεια και σταθερότητα. Οι επενδύσεις σε νέες ΑΠΕ θα πρέπει να συνεχίσουν να υλοποιούνται με ακόμα πιο ταχείς ρυθμούς, έχοντας αρωγό τις ξεκάθαρες πολιτικές, προς όφελος των πολιτών και του περιβάλλοντος, πριν να είναι πλέον αργά.

--------------------------

* Ο κ. Κωνσταντίνος Μαύρος είναι Διευθύνων Σύμβουλος της ΔΕΗ Ανανεώσιμες

Το άρθρο περιλαμβάνεται στο αφιέρωμα του energypress για τις προκλήσεις, τους φόβους και τις προσδοκίες στον ενεργειακό τομέα το 2023