Ενεργειακός σχεδιασμός «σε καιρό πολέμου»: Οι βασικές κατευθύνσεις για την αναθεώρηση του ΕΣΕΚ υπό τις νέες συνθήκες

Κοιτάζοντας πίσω τα τελευταία δύο χρόνια, μπορούμε με ασφάλεια – και μια μικρή δόση ειρωνείας – να επιβεβαιώσουμε ότι ζούμε καταστάσεις πρωτόγνωρες και ιστορικές....κάθε δεύτερη Τρίτη.

Πως αλλιώς μπορεί να αναγνωστεί το γεγονός ότι, πριν καλά-καλά προλάβει να τεθεί υπό έλεγχο η πανδημία που μαστίζει την ανθρωπότητα, ένας άδικος και αναίτιος πόλεμος στην ήπειρό μας ήρθε να ανατρέψει οποιαδήποτε ελπίδα για άμεση επιστροφή στην «κανονικότητα». 

Ιδιαίτερα έντονη ήταν η επίπτωση των αλλεπάλληλων κρίσεων στα ενεργειακά «καθ’ημάς». Ενόσω η ανάκαμψη των οικονομιών σε όλο τον κόσμο, μετά την παρατεταμένη μειωμένη δραστηριότητας λόγω του κορονοϊού, συνετέλεσε στην αύξηση των διεθνών τιμών των ορυκτών καυσίμων ήδη από τα μέσα του περασμένου έτους,  η αδικαιολόγητη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία επιδείνωσε την κατάσταση, καθιστώντας τα ενεργειακά προϊόντα-ιδίως το Φυσικό Αέριο και την ηλεκτρική ενέργεια- οικονομικά απρόσιτα για τους Ευρωπαίους καταναλωτές. Ο συνδυασμός αυτός επέφερε, ή επέβαλε, την ανάγκη επανακαθορισμού των ενεργειακών στόχων και προτεραιοτήτων σε πανευρωπαϊκό επίπεδο.

Σε περίοδο κρίσεων, όπως πρόσφατα ανέφερα στην ομιλία μου στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός, συχνά υιοθετούμε μια τακτική προσέγγιση στη διαχείριση των προτεραιοτήτων: επικεντρώνουμε στο πως θα αντιμετωπιστούν οι πιο άμεσοι κίνδυνοι, στο πως θα κερδηθούν οι πιο επείγουσες και κρίσιμες μάχες που έχουμε να δώσουμε. 

Φυσικά, η τακτική θεώρηση είναι απαραίτητη για την επιτυχή διαχείριση κρίσιμων και πιεστικών προβλημάτων. Δεν πρέπει όμως να μπαίνει σε δεύτερη μοίρα και η μακροπρόθεσμη, στρατηγική προσέγγιση. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι πρέπει, ταυτόχρονα, να κερδίσουμε και τις μάχες αλλά και τον πόλεμο.

Σε τακτικό επίπεδο, η Κυβέρνηση αναγνώρισε άμεσα την ανάγκη στήριξης των Ελλήνων καταναλωτών και αρχής γενομένης από τον περασμένο Σεπτέμβριο επιδότησε τους λογαριασμούς ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου, με ένα συνολικό ποσό που θα ξεπεράσει τα 4 δις. ευρώ έως τον Ιούνιο 2022. Παράλληλα, με τις επιδοτήσεις που θα συνεχιστούν, από τον Ιούλιο προχωρούμε σε μία δραστική θεσμική παρέμβαση στη χονδρική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας αποσυνδέοντας το πραγματικό κόστος λειτουργίας των μονάδων από τη διεθνή τιμή φυσικού αερίου. Στόχος μας είναι να σταθεροποιήσουμε τις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας και οι λογαριασμοί να γίνουν προσιτοί για όλους.  Παρά το γεγονός ότι καμία χώρα από μόνη της δε μπορεί να αντιμετωπίσει, ολοκληρωτικά, το εισαγόμενο φαινόμενο των υψηλών τιμών, εμείς όπως έχουμε δεσμευτεί δε θα αφήσουμε απροστάτευτους τους Έλληνες καταναλωτές μέσα στην κρίση και θα συνεχίσουμε να τους ενισχύουμε μέχρι να αποκλιμακωθούν οι διεθνείς τιμές των ενεργειακών προϊόντων.

Νέες συνθήκες

Σε στρατηγικό επίπεδο, το ενεργειακό «πακέτο» «Fit for 55», που υιοθετεί η ΕΕ, έθεσε φιλόδοξους στόχους για τη μείωση των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου από το 40% στο 55% ως το 2030 και την κλιματική ουδετερότητα ως το 2050. Ωστόσο, οι νέες συνθήκες που διαμορφώθηκαν μετά την εισβολή στην Ουκρανία επιβάλουν τον περαιτέρω μετασχηματισμό του ενεργειακού συστήματος της Ευρώπης, ώστε να σταματήσει η εξάρτηση της ΕΕ από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα, τα οποία κοστίζουν στους Ευρωπαίους φορολογούμενους σχεδόν €100 δισεκ. ετησίως, και να αντιμετωπιστεί η κλιματική κρίση. Προς αυτή την κατεύθυνση συμβάλουν τα μέτρα του σχεδίου REPowerEU, που ανακοινώθηκε πριν λίγες ημέρες από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και έχει βασικές αρχές τις παρακάτω:

• την ταχύτερη εξάπλωση των ΑΠΕ για την αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων, ενισχύοντας ταυτόχρονα την οικονομική ανάπτυξη, την ασφάλεια και τη δράση για το κλίμα. Ο επαναπροσδιορισμός του στόχου συμμετοχής των ΑΠΕ κατά 45%, από 40% που προβλεπόταν στο «Fit for 55», δίνει σαφές στίγμα για την προσήλωση της Ένωσης στις ΑΠΕ ως «κορμού» της ενεργειακής της στρατηγικής για τις επόμενες δεκαετίες. Κρίσιμη παράμετρος θα αποδειχθεί η ταχύτερη αδειοδότηση – για την οποία το ΥΠΕΝ έχει ήδη προδραστικά μεριμνήσει, καθώς το ν/σ για την επιτάχυνση της β΄ φάσης αδειοδότησης των ΑΠΕ θα εισαχθεί προς ψήφιση από μέρα σε μέρα καθώς επίσης και μία αποτελεσματικότερη διαχείριση του bottleneck στους Διαχειριστές για λήψη των όρων σύνδεσης.  
• την εξοικονόμηση ενέργειας, μέσω της πιο ορθολογικής και αποτελεσματικής επανεξέτασης των ενεργειακών μας αναγκών και συνηθειών. Η αρχή «energy efficiency first» και το αξίωμα ότι «η φθηνότερη μεγαβατώρα είναι αυτή που δεν παράγεται και δεν καταναλώνεται», που διέτρεχαν ούτως ή άλλως την ενωσιακή ενεργειακή δικαιοπαραγωγή, ανάγονται πλέον σε ακρογωνιαίους λίθους της μακροπρόθεσμης στρατηγικής θεώρησης της Ένωσης.
• τη διαφοροποίηση του ενεργειακού εφοδιασμού της ηπείρου μας, με την απεξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο και τον εντοπισμό εναλλακτικών λύσεων, μέσω αγωγών  ΦΑ από άλλες χώρες, μέσω ανάπτυξης υποδομών επαναεριοποίησης αλλά και μέσω μιας συνεχούς μέριμνας για τήρηση επαρκών αποθεμάτων αερίου. 

Η επίτευξη των στόχων του σχεδίου REPowerEU απαιτεί πρόσθετες επενδύσεις ύψους 210 δισ. ευρώ από τώρα έως το 2027. Οι επενδύσεις αυτές πρέπει να καλυφθούν από τον ιδιωτικό και τον δημόσιο τομέα και σε εθνικό, διασυνοριακό και ενωσιακό επίπεδο. Για τη στήριξη του REPowerEU, 225 δις. ευρώ είναι ήδη διαθέσιμα σε δάνεια στο πλαίσιο του Ταμείου Ανάπτυξης. Για τη χώρα μας δημιουργείται ένα παράθυρο αρκετών δισεκατομμυρίων Ευρώ για παρεμβάσεις εξοικονόμησης ενέργειας, έργων ΑΠΕ που προωθούν την πράσινη μετάβαση και ενίσχυση-ανάπτυξη ενεργειακών υποδομών που θα συμβάλουν στην ταχύτερη απεξάρτηση από το ρωσικό αέριο και θα αποτελέσουν το νέο άξονα του RRF, ως ανάχωμα, για την ενεργειακή κρίση.

Αναθεώρηση του ΕΣΕΚ

Επιπρόθετα, όμως, ο μακροπρόθεσμος στρατηγικός σχεδιασμός έχει και μια προστιθέμενη αξία: μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης ώστε να σχεδιάσουμε και να εφαρμόσουμε μεθοδικά και με σύστημα όλο αυτό το πλέγμα ενεργειακών πολιτικών και μέτρων προς όφελος της κοινωνίας και της οικονομίας μας για τις επόμενες δεκαετίες, για τις επόμενες γενεές. 

Προς αυτή την κατεύθυνση, αναθεωρούμε το ΕΣΕΚ με αυξημένη φιλοδοξία στο πλαίσιο νέων εθνικών ενεργειακών και περιβαλλοντικών στόχων που διαμορφώνουμε μέχρι το 2030 ώστε να επιτύχουμε μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά 55% σε σχέση με το 1990, ενσωματώνοντας παράλληλα συγκεκριμένους στόχους και για το 2040 ώστε το 2050 να επιτύχουμε με τον πλέον αειφόρο τρόπο τον οδικό χάρτη που οδηγεί στην πραγμάτωση του κεντρικού ευρωπαϊκού στόχου για κλιματική ουδετερότητα. 

Ειδικά σε σχέση με την ταχύτερη εξάπλωση των ΑΠΕ, ενισχύουμε σημαντικά τους εθνικούς μας στόχους ώστε να πετύχουμε συμμετοχή κατά τουλάχιστον 40% στην ακαθάριστη κατανάλωση ενέργειας, στη βάση ενός ολοκληρωμένου χωροταξικού και αειφόρου σχεδιασμού. Πλέον, υπολογίζουμε με ασφάλεια τη συμμετοχή των ΑΠΕ στην εγχώρια ηλεκτροπαραγωγή μέχρι το 2030 σε τουλάχιστον 70%, με αξιοποίηση νέων τεχνολογιών.

 Περαιτέρω, ενσωματώνουμε στον ενεργειακό μας σχεδιασμό το υδρογόνο και τα ανανεώσιμα αέρια. Όλα αυτά με την εφαρμογή μέτρων με συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα και ποσοτικούς στόχους ώστε τις ιδέες και τις πολιτικές να τις κάνουμε πράξη με τον πλέον βιώσιμο και οικονομικό τρόπο. 

Παράλληλα, οι δράσεις μας απέναντι στην κλιματική αλλαγή συνεχίζονται, καθώς ψηφίστηκε πριν από λίγες ημέρες στη Βουλή ο Κλιματικός Νόμος, με ολοκληρωμένη προσέγγιση και υποχρεώσεις νομοθετικά κατοχυρωμένες, ώστε να υπάρχει πλέον κοινή αντίληψη για τον οδικό χάρτη της ενεργειακής μετάβασης και των υποχρεώσεων τις οποίες έχουμε δεσμευτεί να υλοποιήσουμε. Στο νομοσχέδιο περιλαμβάνεται μια σειρά μέτρων, όπως η παύση λειτουργίας όλων των λιγνιτικών μονάδων το αργότερο έως τις 31 Δεκεμβρίου 2028 με ρήτρα επανεξέτασης (για επιτάχυνση της διαδικασίας) το 2023, υπό την προϋπόθεση διασφάλισης της επάρκειας ισχύος και της ασφάλειας εφοδιασμού, μέτρα για ενίσχυση της ηλεκτροκίνησης, για την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων, τη μείωση των εκπομπών από επιχειρήσεις, τη μείωση των εκπομπών στα Μη Διασυνδεδεμένα Νησιά (ΜΔΝ), μέτρα προσαρμογής στην κλιματική κρίση και οικονομικά κίνητρα για την αξιολόγηση των επενδυτικών προτάσεων με βάση τον ευρωπαϊκό κανονισμό Ταξονομίας και το ανθρακικό αποτύπωμα, σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Ο στρατηγικός μας σχεδιασμός μετουσιώνεται σε πράξη μέσα από μια σειρά ενεργειακών πολιτικών, μέτρων και συνεργασιών, που υλοποιούν το μακροπρόθεσμο όραμά μας:

• Προωθούμε την εγκατάσταση νέων σταθμών ΑΠΕ αλλά και αποθήκευσης, μέσω ενός απλοποιημένου και αποτελεσματικού αδειοδοτικού πλαισίου. 
• Επιδιώκουμε την ανάπτυξη σταθμών αυτοπαραγωγής από ΑΠΕ και ενθαρρύνουμε  τις διμερείς συμβάσεις.
• Αναπτύσσουμε νέο ολοκληρωμένο πλαίσιο για την ανάπτυξη υπεράκτιων αιολικών πάρκων, το οποίο θα τεθεί σε δημόσια διαβούλευση πολύ σύντομα, για να εκμεταλλευτούμε το πλούσιο θαλάσσιο αιολικό δυναμικό της πατρίδας μας. 
• Καινοτόμα έργα που ήταν για χρόνια στα χαρτιά όπως υβριδικοί σταθμοί από ΑΠΕ στα νησιά μας, βρίσκουν πλέον το δρόμο τους, με την αρχή να γίνεται με τον πρώτο διαγωνισμό για το νησί της Αστυπάλαιας, για να αναπτυχθούν σε όλα τα μη διασυνδεδεμένα νησιά.  
• Σχετικά με τις διεθνείς ενεργειακές υποδομές προωθούμε και ενισχύουμε στρατηγικά έργα που καθιστούν τη χώρα μας ενεργειακού κόμβο για την Νοτιοανατολική Ευρώπη, όπως το FSRU Αλεξανδρούπολης, με πολλαπλά οφέλη τόσο σε επίπεδο οικονομίας και ασφάλειας ενεργειακού εφοδιασμού όσο και γεωστρατηγικά.
• Παράλληλα, διαμορφώνουμε συνεργασίες με γείτονες χώρες όπως το Ισραήλ και η Αίγυπτος για νέες ενεργειακές διασυνδέσεις, αξιοποιώντας τις δυνατότητες από ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία καθώς και τη θέση μας σε μια ενιαία ευρωπαϊκή αγορά ενέργειας.

Στην κρίσιμη αυτή συγκυρία, δίνουμε με σθένος όλες τις επιμέρους μάχες –  του ενεργειακού κόστους, της ασφάλειας εφοδιασμού, της στήριξης των ασθενέστερων- αλλά, ταυτόχρονα, στόχος μας παραμένει να κερδίσουμε τον «πόλεμο»: να εξασφαλίσουμε άφθονη, φθηνή και καθαρή ενέργεια για όλους στα χρόνια και τις δεκαετίες που έρχονται και να ανατρέψουμε την κλιματική κρίση, τον υπαρξιακό αυτό κίνδυνο που ελλοχεύει για το σύνολο της ανθρωπότητας. 

Οι προκλήσεις σε ένα διεθνές περιβάλλον συνεχώς μεταβαλλόμενο είναι πολλές και απαιτούν προσεκτική ανάλυση και σχεδιασμό. Θεωρώ ότι με ρεαλισμό αλλά και αισιοδοξία ταυτόχρονα, θα καταφέρουμε να ξεπεράσουμε τα εμπόδια και να δημιουργήσουμε ένα ανθεκτικό ενεργειακό σύστημα που θα βασίζεται κυρίως στις φθηνές και καθαρές ανανεώσιμες πηγές. Ο συνετός σχεδιασμός και η αξιοποίηση των ενεργειακών μας υποδομών θα αποτελέσει το μοχλό  για να επιτύχουμε τις επιδιώξεις μας και θα θέσει τις βάσεις για ένα καλύτερο μέλλον ώστε να καρπωθούν τα οφέλη της ανάπτυξης και οι επόμενες γενιές.

-------------------

Η κ. Αλεξάνδρα Σδούκου είναι Γενική Γραμματέας Ενέργειας και Ορυκτών Πρώτων Υλών στο Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας

(Το άρθρο περιλαμβάνεται στον υπό έκδοση τόμο Greek Energy 2022 του energypress)