Θεοδόσης Τόμπρας: Αγορά ηλεκτρικής ενέργειας - προβλήματα & προοπτικές

Περίπου 11 χρόνια μετά το Ν.2773/99 και δεκάδες άλλα νομοθετήματα που ακολούθησαν, η χώρα μας αναζητά, χωρίς πυξίδα δυστυχώς ακόμα και σήμερα, το δρόμο της απελευθέρωσης της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Πρακτικά στην περίπτωση της Ελλάδας η αγορά απελευθερώνεται επί σειρά ετών, χωρίς δυστυχώς αποτέλεσμα και αυτό δεν μπορεί να αποτυπωθεί πιο ανάγλυφα από την επίσημη θέση του ίδιου του Ρυθμιστή ενδεικτικά στις περιπτώσεις, του ΕΦΚ, της στελέχωσης ρυθμιστικής αρχής, αλλά και πιο πρόσφατα στα ΥΚΩ & τη φορολόγηση των ενεργειακών υπηρεσιών. Η ελληνική αγορά χαρακτηρίζεται σήμερα από πολλαπλά προβλήματα, στρεβλώσεις, ατελείς ρυθμιστικές διατάξεις και εξόφθαλμα φαινόμενα κρατικών ενισχύσεων και άλλων καταστρατηγήσεων του δικαίου του ελεύθερου ανταγωνισμού. Οι ως άνω αναποτελεσματικότητες, έχουν οδηγήσει έναν κατά τεκμήριο δυναμικό κλάδο της οικονομίας, κατ’ αναλογία αυτού των τηλεπικοινωνιών, σε ύφεση, μία ύφεση που τυγχάνει βαθύτερη από αυτό που δικαιολογεί η οικονομική συγκυρία.

Υπό το πρίσμα αυτό και λόγω των υφιστάμενων στρεβλώσεων, η ελληνική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας σήμερα αποτελεί ένα σύστημα σε «εγγενή ανισορροπία». Η ιδιωτική πρωτοβουλία αν και παρούσα και στα δύο άκρα της αγοράς, τόσο στην παραγωγή, όσο και στην προμήθεια, λόγω ύπαρξης αντικινήτρων και στρεβλώσεων δεν διαθέτει την καθετοποιημένη εκείνη παρουσία -και ως εκ τούτου στερείται των οικονομιών κλίμακος- που απαιτείται για να παρέμβει θετικά στη λειτουργία της αγοράς, βοηθώντας τη να αναπτύξει αυτοματισμούς. Στη χώρα μας, πρακτικά η επιτυχής λειτουργία της αγοράς απομένει ακόμα και σήμερα απόλυτα συνυφασμένη με το πρώην -υπερδεσπόζον ακόμα και σήμερα- μονοπώλιο. Πλην όμως, το γεγονός αυτό δεν συνεπάγεται υγιή λειτουργία και πολύ περισσότερο απελευθέρωση της αγοράς. Στο ίδιο πλαίσιο η ρυθμιστική αρχή, αν και έχει καταβάλει σημαντικότατες προσπάθειες εξορθολογισμού της λειτουργίας της αγοράς, ακόμα και μετά τον πλέον πρόσφατο, πλην όμως ατελή, Ν.4001/2011 στερείται του θεσμικού εκείνου πλαισίου και κυρίως της απαραίτητης λειτουργικής ανεξαρτησίας, κατά το πρότυπο άλλων αγορών & ρυθμιστικών αρχών, που θα της προσδώσει τα απαραίτητα εργαλεία ανεξάρτητης και διαφανούς παρεμβατικής ρύθμισης της αγοράς, τόσο ex ante, όσο και ex post, υλοποιώντας τη ρυθμιστική πολιτική και την πολιτική ανταγωνισμού που το κοινοτικό κεκτημένο προστάζει. Εν προκειμένω, η ιστορική ευθύνη της Πολιτείας τυγχάνει σημαντικότατη, καθώς αδυνατεί να δώσει μακρόπνοη προοπτική και να χαράξει μία ορθή στρατηγική απελευθέρωσης της αγοράς, ενίοτε δε αδυνατεί ακόμα και να αντιγράψει το κοινοτικό προηγούμενο, με πλέον πρόσφατο παράδειγμα την επιλογή για το διαχωρισμό των δικτύων ή ακόμα χειρότερα την άνευ λογικής επιβάρυνση της αγοράς με σειρά χρεώσεων και λοιπών φόρων, μέσω εμβόλιμων και προβληματικών νομοθετημάτων, τα οποία καταπίπτουν όποτε κρίνονται δικαστικά. Χειρότερο ωστόσο τυγχάνει το γεγονός ότι η ελληνική Πολιτεία διαχρονικά αντιμετώπισε τη αγορά ηλεκτρικής ενέργειας ως πεδίο άσκησης πολιτικής και διευθέτησης αντικρουόμενων συμφερόντων, αγνοώντας ότι το μόνο που καλούμαστε να κάνουμε είναι το στοιχειώδες, δηλαδή να υιοθετήσουμε και να ενσωματώσουμε στις ελληνικές ιδιαιτερότητες, το κοινοτικό κεκτημένο, χωρίς εκπτώσεις και συμβιβασμούς, αφήνοντας την αγορά να αποκτήσει αυτοματισμούς και το Ρυθμιστή να ασκήσει δικαιωματικά το εποπτικό και κανονιστικό του έργο, χωρίς περιορισμούς ή δεσμεύσεις.

Ως εκ τούτου, σήμερα η ελληνική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, τόσο σε επίπεδο παραγωγής, όσο και σε επίπεδο προμήθειας, παρουσιάζει μία εικόνα συστημικής αστάθειας, όπου έχουμε απομείνει κατά τρόπο ευκαιριακό να ρυθμίζουμε ad hoc καταστάσεις και να επιλύουμε προβλήματα επί τη εμφανίσει τους, αδυνατώντας να σχεδιάσουμε και να υλοποιήσουμε, μία στρατηγική και ένα σχέδιο αντίστοιχα, πραγματικής και διαφανούς απελευθέρωσης της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, με ορίζοντα υπερδεκαετίας. Αντί να εφαρμόσουμε τις ευρωπαϊκές επιταγές και να μιμηθούμε το ευρωπαϊκό προηγούμενο, στην Ελλάδα έχουμε απομείνει να επιχειρούμε να ανακαλύψουμε ξανά τον τροχό. Ενίοτε δε, ενώπιον των αδιέξοδων επιλογών μας, νομοθετούμε εν κενό ή δαιμονοποιούμε ακόμα και την αναγκαιότητα της αληθινής απελευθέρωσης της αγοράς. Λειτουργώντας οπορτουνιστικά, συντεχνιακά και ανάγοντας δογματικές θέσεις που δεν αντέχουν κριτικής σε θέσφατα, διορθώνουμε σήμερα τα λάθη του παρελθόντος, με μεγαλύτερα λάθη, χτίζοντας ένα ασταθές και στρεβλό οικοδόμημα στερούμενο συχνά νομιμοποιητικής βάσης, που για τους γνωρίζοντες, έχει ημερομηνία λήξης.

Ο στόχος της Πολιτείας σήμερα θα πρέπει να είναι η εξασφάλιση της ουσίας της ρυθμιστικής πολιτικής καθεαυτής και του κοινωνικού σκοπού που αυτή επιτελεί, που δεν είναι άλλος από την επαύξηση του «κοινωνικού οφέλους», προς όφελος του Έλληνα καταναλωτή. Το έργο της Πολιτείας είναι να έρχεται σε σύγκρουση με κατεστημένες αντιλήψεις, με στρεβλώσεις και μονοπωλιακές συμπεριφορές. Καθώς η ανάπτυξη της ανά τομέα οικονομικής βάσης αναπόδραστα αποτυπώνεται στο σύνολο της οικονομίας, αν η ανάπτυξη είναι υγιής και εν τέλει αυτοτροφοδοτούμενη, αυτό αναπόδραστα θα αποτυπωθεί θετικά στην ελληνική οικονομία. Αντίθετα, αν η ανάπτυξη είναι στρεβλή, αποδέχεται ιστορικές στρεβλώσεις, εισάγει φαινόμενα κρατικών ενισχύσεων και τυγχάνει απότοκο ευκαιριακών πολιτικών και αναποτελεσματικών νομοθετημάτων ή χειρότερα ρυθμιστικού οπορτουνισμού ή ρυθμιστικής απουσίας, η ύφεση της αγοράς και κατ’ επέκταση της ελληνικής οικονομίας θα διαρκέσει παρασάγγας περισσότερο από το αναμενόμενο. Έχοντας υπόψη πως η αγορά της ηλεκτρικής ενέργειας αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους κλάδους της οικονομίας, σήμερα είναι εν τέλει στο χέρι μας αν θα επιτρέψουμε οι ελληνικές αναποτελεσματικότητες να αποτρέψουν την επιστροφή της οικονομικής δραστηριότητας σε τροχιά ανάκαμψης, ακολουθώντας τη διαφαινόμενη διεθνή τάση ή αν θα συνεχίσουμε στο ίδιο δρόμο που ιστορικά χαράξαμε και μας οδήγησε στο σημερινό σημείο.

-------------------------------------

Θεοδόσης Τόμπρας
Δικηγόρος