Υποδομές του μέλλοντος με κανόνες του παρελθόντος – Τα ευρωπαϊκά δίκτυα, εγκλωβισμένα σε ένα συνονθύλευμα κωδίκων που καταρτίστηκαν τη δεκαετία του 2000

Οι υπουργοί Ενέργειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που θα συναντηθούν στο Λουξεμβούργο στις 26 Ιουνίου στο πλαίσιο του Συμβουλίου Μεταφορών, Τηλεπικοινωνιών και Ενέργειας (Ενέργεια), καλούνται να λάβουν μια κρίσιμη απόφαση που θα μπορούσε να διαμορφώσει το μέλλον του ευρωπαϊκού συστήματος ηλεκτρικής ενέργειας για τις επόμενες δεκαετίες. Στο επίκεντρο της συνεδρίασης βρίσκεται το προτεινόμενο από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή «Ευρωπαϊκό Πακέτο Δικτύων» (European Grids Package), μια εκτεταμένη μεταρρύθμιση που αποσκοπεί στον εκσυγχρονισμό των διασυνοριακών ηλεκτρικών υποδομών, στην επιτάχυνση των διαδικασιών αδειοδότησης και στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας των ενεργειακών δικτύων της Ευρώπης.

Το πακέτο έρχεται σε μια καθοριστική χρονική στιγμή. Παρότι η Ευρώπη έχει σημειώσει εντυπωσιακή πρόοδο στην ανάπτυξη της παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, πολλοί ειδικοί προειδοποιούν ότι οι κανονιστικές και φυσικές υποδομές που απαιτούνται για τη στήριξη αυτής της μετάβασης δυσκολεύονται να συμβαδίσουν με τις εξελίξεις. Καθώς οι υπουργοί επιδιώκουν να καταλήξουν στη θέση του Συμβουλίου ενόψει των διαπραγματεύσεων με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, εντείνεται η συζήτηση για το κατά πόσο οι Βρυξέλλες επικεντρώνονται στα σωστά προβλήματα και για το εάν το ευρωπαϊκό σύστημα ηλεκτρισμού κινδυνεύει να καταστεί ολοένα και πιο κατακερματισμένο.

Η πρόταση της Κομισιόν

Η πρόταση της Επιτροπής αποσκοπεί στην αναθεώρηση των κανόνων που διέπουν τις διευρωπαϊκές ενεργειακές υποδομές (TEN-E) και στην εισαγωγή νέων διαδικασιών αδειοδότησης με στόχο την επιτάχυνση της ανάπτυξης των ηλεκτρικών δικτύων. Οι μεταρρυθμίσεις αποτελούν βασικό πυλώνα του οδικού χάρτη «Μία Ευρώπη, Μία Αγορά» («One Europe, One Market»), ο οποίος επιδιώκει να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης μέσω της μείωσης των τιμών ενέργειας, της προώθησης του εξηλεκτρισμού και της επιτάχυνσης της απανθρακοποίησης της οικονομίας.

Ο στόχος φαίνεται απλός: περισσότερες διασυνοριακές διασυνδέσεις, λιγότερα σημεία συμφόρησης και μια ισχυρότερη και πιο ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρικής ενέργειας. Ωστόσο, πίσω από αυτές τις φιλοδοξίες κρύβεται μια αυξανόμενη ανησυχία ότι το «λογισμικό» του ευρωπαϊκού ηλεκτρικού συστήματος έχει καταστεί επικίνδυνα παρωχημένο.

Συνονθύλευμα κωδίκων

Το ευρωπαϊκό δίκτυο ηλεκτρικής ενέργειας — το οποίο συχνά χαρακτηρίζεται ως η μεγαλύτερη μηχανή στον κόσμο — βασίζεται όχι μόνο σε φυσικές υποδομές, όπως πυλώνες, καλώδια και υποσταθμούς, αλλά και σε ένα εκτεταμένο σύνολο τεχνικών και αγορακεντρικών κανόνων, γνωστών ως «κώδικες δικτύου» (network codes). 

Οι κανονισμοί αυτοί δημιουργήθηκαν το 2009 και καθορίζουν τα πάντα, από την πρόσβαση στο δίκτυο και τη λειτουργία των αγορών έως το διασυνοριακό εμπόριο ηλεκτρικής ενέργειας και τη σταθερότητα του συστήματος.

Ωστόσο, το πλαίσιο των 600 σελίδων ενημερώθηκε τελευταία φορά το 2016.

Όταν διαμορφώθηκε το σημερινό πλαίσιο, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, όπως η αιολική και η ηλιακή, αντιπροσώπευαν περίπου το 10% της ευρωπαϊκής παραγωγής ηλεκτρισμού. Σήμερα το ποσοστό αυτό έχει τριπλασιαστεί. Η δυναμικότητα αποθήκευσης ενέργειας με μπαταρίες έχει αυξηθεί εκθετικά, τα ηλεκτρικά οχήματα γίνονται ολοένα και πιο διαδεδομένα και οι αντλίες θερμότητας αντικαθιστούν σταδιακά τα συστήματα θέρμανσης που βασίζονται στα ορυκτά καύσιμα.

Μέγα ζητούμενο, η επικαιροποίηση

Κατά συνέπεια, το ηλεκτρικό σύστημα για το οποίο σχεδιάστηκαν οι υφιστάμενοι κώδικες δικτύου διαφέρει ριζικά από εκείνο που λειτουργεί σήμερα στην Ευρώπη.

«Η έλλειψη επικαιροποιημένων προτύπων ενέχει τον κίνδυνο κατακερματισμού της αγοράς», προειδοποιούν ολοένα και περισσότεροι πολιτικοί και εκπρόσωποι του κλάδου. Η ανησυχία τους είναι ότι, ελλείψει σύγχρονων ευρωπαϊκών κανόνων, τα κράτη μέλη αναπτύσσουν δικές τους εθνικές ρυθμίσεις για να αντιμετωπίσουν τις νέες προκλήσεις.

Η Γερμανία και η Ολλανδία έχουν ήδη αρχίσει να θεσπίζουν εθνικές απαιτήσεις σε ορισμένους τομείς. Αν και τα μέτρα αυτά μπορεί να προσφέρουν βραχυπρόθεσμες λύσεις, εγκυμονούν τον κίνδυνο να υπονομεύσουν ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον ενεργειακό τομέα: τη δημιουργία μιας ολοκληρωμένης πανευρωπαϊκής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας.

Διασυνοριακό εμπόριο

Η αγορά αυτή έχει αποφέρει σημαντικά οικονομικά οφέλη. Το διασυνοριακό εμπόριο ηλεκτρικής ενέργειας επιτρέπει τη μεταφορά της εκεί όπου υπάρχει μεγαλύτερη ανάγκη, ενισχύει τον ανταγωνισμό και συμβάλλει στη μείωση του κόστους για τους καταναλωτές. Μελέτες εκτιμούν ότι το διασυνδεδεμένο ευρωπαϊκό δίκτυο δημιουργεί οικονομική αξία άνω των 30 δισεκατομμυρίων ευρώ ετησίως.

Ωστόσο, η διατήρηση αυτών των οφελών προϋποθέτει κοινούς κανόνες.

Διαχείριση τη ζήτησης

Ένα από τα σημαντικότερα κενά αφορά τη διαχείριση της ζήτησης (demand response), δηλαδή τη δυνατότητα αύξησης ή μείωσης της κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας ανάλογα με τα σήματα της αγοράς. Η ευελιξία αυτή θεωρείται ολοένα και πιο απαραίτητη για την εξισορρόπηση ενός συστήματος που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε διαλείπουσες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Τις ημέρες με έντονη ηλιοφάνεια ή ισχυρούς ανέμους, η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας μπορεί να αυξηθεί κατακόρυφα. Αντίθετα, σε περιόδους χαμηλής παραγωγής από ΑΠΕ, η προσφορά μπορεί να μειωθεί εξίσου γρήγορα. Η ευέλικτη κατανάλωση από νοικοκυριά, επιχειρήσεις και βιομηχανίες συμβάλλει στην εξομάλυνση αυτών των διακυμάνσεων.

Οι εκπρόσωποι του κλάδου υποστηρίζουν ότι οι καθυστερήσεις στην υιοθέτηση ενός εξειδικευμένου Κώδικα Δικτύου για τη Διαχείριση της Ζήτησης επιβραδύνουν την ενσωμάτωση αυτής της ευελιξίας στην αγορά. Χωρίς ένα εναρμονισμένο ευρωπαϊκό πλαίσιο, διαφορετικές εθνικές προσεγγίσεις ενδέχεται να πολλαπλασιαστούν, δημιουργώντας πρόσθετη πολυπλοκότητα για επενδυτές και διαχειριστές συστημάτων.

Τεχνικά πρότυπα

Ένας ακόμη τομέας ανησυχίας αφορά τα τεχνικά πρότυπα που διέπουν τη σύνδεση νέων μονάδων παραγωγής στο δίκτυο.

Τα ζητήματα αυτά βρέθηκαν στο προσκήνιο μετά τη μεγάλη διακοπή ηλεκτροδότησης στην Ιβηρική Χερσόνησο το 2025, η οποία άφησε μεγάλα τμήματα της Ισπανίας και της Πορτογαλίας χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα. Αν και οι έρευνες κατέδειξαν πολλαπλές αιτίες, ειδικοί έχουν επισημάνει την ανάγκη για πιο εξελιγμένες απαιτήσεις σχετικά με τον τρόπο αντίδρασης των φωτοβολταϊκών εγκαταστάσεων σε διαταραχές του δικτύου.

Τα σύγχρονα συστήματα ανανεώσιμης ενέργειας μπορούν να σχεδιαστούν ώστε να παραμένουν συνδεδεμένα κατά τη διάρκεια βλαβών και να παρέχουν ακόμη και υποστήριξη τάσης για τη σταθεροποίηση του συστήματος. Οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι σαφέστεροι και πιο συνεκτικοί ευρωπαϊκοί κανόνες θα μπορούσαν να μειώσουν τον κίνδυνο παρόμοιων περιστατικών στο μέλλον.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει πολλές από αυτές τις προκλήσεις. Αξιωματούχοι έχουν δηλώσει ότι οι αναθεωρημένοι κώδικες δικτύου βρίσκονται υπό επεξεργασία και ότι η ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς ηλεκτρισμού παραμένει προτεραιότητα.

Ωστόσο, η δυσαρέσκεια αυξάνεται μεταξύ των ενδιαφερόμενων φορέων, οι οποίοι θεωρούν ότι η κανονιστική μεταρρύθμιση προχωρά με υπερβολικά αργούς ρυθμούς.

Οι διαχειριστές συστημάτων μεταφοράς υψηλής τάσης έχουν επανειλημμένα υπογραμμίσει τη στρατηγική σημασία του εκσυγχρονισμού των κανόνων. Παράλληλα, ενώσεις του κλάδου προειδοποιούν ότι η αβεβαιότητα γύρω από τις μελλοντικές απαιτήσεις αποθαρρύνει επενδυτικές αποφάσεις σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη χρειάζεται πρωτοφανή ανάπτυξη των δικτύων της.

Σύμφωνα με αναλυτές, η ήπειρος θα χρειαστεί χιλιάδες χιλιόμετρα νέων γραμμών μεταφοράς και σημαντικές αναβαθμίσεις των υφιστάμενων υποδομών προκειμένου να επιτύχει τους στόχους της για το κλίμα και την ενεργειακή ασφάλεια.

Το ευρωπαϊκό πακέτο

Σε αυτό το σημείο παρεμβαίνει το Ευρωπαϊκό Πακέτο Δικτύων.

Η Επιτροπή ελπίζει ότι οι ταχύτερες διαδικασίες αδειοδότησης και η ισχυρότερη στήριξη διασυνοριακών έργων θα απελευθερώσουν επενδύσεις και θα μειώσουν τις καθυστερήσεις που χαρακτηρίζουν σήμερα την ανάπτυξη ενεργειακών υποδομών. Πολλά μεγάλα έργα μεταφοράς απαιτούν περισσότερο από μία δεκαετία για να περάσουν από το στάδιο του σχεδιασμού στη λειτουργία, εξαιτίας χρονοβόρων εγκρίσεων, δικαστικών προσφυγών και τοπικών αντιδράσεων.

Με την απλοποίηση αυτών των διαδικασιών, οι Βρυξέλλες φιλοδοξούν να επιταχύνουν την κατασκευή των δικτύων που απαιτούνται για τη στήριξη του εξηλεκτρισμού στις μεταφορές, τη βιομηχανία και τη θέρμανση.

Ωστόσο, οι επικριτές υποστηρίζουν ότι η ανάπτυξη περισσότερων υποδομών από μόνη της δεν αρκεί, εφόσον το κανονιστικό πλαίσιο που διέπει το ηλεκτρικό σύστημα παραμένει ελλιπές.

Η συζήτηση αντανακλά μια ευρύτερη πρόκληση που βρίσκεται στον πυρήνα της ενεργειακής μετάβασης της Ευρώπης. Η ήπειρος έχει προχωρήσει ταχύτατα στην ανάπτυξη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, αλλά τα δίκτυα, οι αγορές και οι κανονιστικές δομές που τις υποστηρίζουν εξελίσσονται με βραδύτερο ρυθμό.

Καθώς οι υπουργοί Ενέργειας συνεδριάζουν αυτή την εβδομάδα, καλούνται να αποφασίσουν για κάτι πολύ περισσότερο από ένα τεχνικό πακέτο υποδομών. Οι αποφάσεις τους θα επηρεάσουν το κατά πόσο η Ευρώπη μπορεί να ολοκληρώσει τον μετασχηματισμό του ηλεκτρικού της συστήματος διατηρώντας παράλληλα τα οφέλη της ενοποιημένης αγοράς.

Το διακύβευμα είναι σημαντικό. Ένα πιο διασυνδεδεμένο και αποδοτικό δίκτυο μπορεί να συμβάλει στη μείωση των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας, στην ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας και στην επίτευξη των κλιματικών στόχων της ΕΕ. Αντίθετα, η αποτυχία εκσυγχρονισμού τόσο των υποδομών όσο και των κανονισμών ενδέχεται να οδηγήσει σε μεγαλύτερο κατακερματισμό, υψηλότερο κόστος και αυξημένους λειτουργικούς κινδύνους.

Το ευρωπαϊκό σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας αποτελεί εδώ και χρόνια ένα από τα σημαντικότερα τεχνολογικά και πολιτικά επιτεύγματα της ηπείρου. Το ερώτημα που αντιμετωπίζουν σήμερα οι ευρωπαίοι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής είναι αν οι κανόνες που διέπουν αυτό το σύστημα μπορούν να εξελιχθούν αρκετά γρήγορα ώστε να διατηρήσουν τη «μεγαλύτερη μηχανή του κόσμου» σε ομαλή λειτουργία στην εποχή των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.