Προκλήσεις και νέες τεχνολογίες στην αγορά ενέργειας

Τους τελευταίους μήνες του 2023 όλες οι εκτιμήσεις για τις τιμές της ενέργειας στην ελληνική αγορά διαψεύστηκαν, και το ίδιο περίπου βιώσαμε και στους πρώτους μήνες του 2024. Η μέση ζήτηση του πρώτου τετράμηνου του 2024 ανήλθε σε περίπου 16 TWh, παραμένοντας στα ίδια επίπεδα με την προηγούμενη χρονιά, ενώ η μέση τιμή στην Αγορά Επόμενης Ημέρας για το ίδιο διάστημα, διαμορφώθηκε σε 73,5€/MWh (50% χαμηλότερη σε σχέση με το αντίστοιχο διάστημα του 2023). Αυτό οφείλεται κυρίως στις χαμηλές τιμές φυσικού αερίου (περίπου 45% χαμηλότερες σε σχέση με πέρυσι) και στην πτώση της τιμής των δικαιωμάτων CO2 (περίπου 30% χαμηλότερη από το 2023). Επιπλέον, οι τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας υποχώρησαν έως και τα 60€/MWh κατά τον Απρίλιο του 2024, αγγίζοντας επίπεδα συγκρίσιμα με τις προ-κρίσης τιμές. Ως αποτέλεσμα των εξελίξεων αυτών, η αγορά κινείται πλέον σε διαφορετικούς ρυθμούς καθώς οι χαμηλές τιμές, παρότι φαίνεται να έχουν βραχυχρόνιο χαρακτήρα, έχουν οδηγήσει τόσο τις εταιρείες όσο και τους επενδυτές στο να αναθεωρήσουν τις κινήσεις τους μακροπρόθεσμα.

Αναλύοντας τα θεμελιώδη μεγέθη της ελληνικής αγοράς ενέργειας, γίνεται αντιληπτό ότι η υποχώρηση των τιμών προέρχεται κυρίως από τρεις παράγοντες: α) την πτώση των τιμών του αερίου, β) την αυξημένη διείσδυση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, κυρίως κατά τις μεσημβρινές ώρες και γ) τη ζήτηση που κινείται σε αρκετά χαμηλότερα επίπεδα από τα αναμενόμενα. Αποτέλεσμα αυτών των παραγόντων δεν ήταν μόνο οι χαμηλές μέσες μηνιαίες τιμές, αλλά και οι πολλές σχεδόν μηδενικές τιμές εντός της ημέρας, οι οποίες στους πρώτους πέντε μήνες του έτους ξεπέρασαν κατά πολύ τον συνολικό αριθμό εμφανίσεών τους συγκριτικά με το 2023. Χαρακτηριστικά, μόνο τον Απρίλιο του 2024, οι μηδενικές ή και αρνητικές τιμές ανήλθαν σε 76, αριθμός σχεδόν ίσος με εκείνον ολόκληρου του 2023.

Η μεγάλη διείσδυση των ΑΠΕ στο ενεργειακό μείγμα της χώρας τις ώρες λειτουργίας των φωτοβολταϊκών, πίεσε τις τιμές προς τα κάτω ενώ παράλληλα, με την περιορισμένη ζήτηση, οδήγησε σε σημαντική αύξηση των περικοπών παραγωγής. Παρά το γεγονός ότι, με βάση το τρέχον ρυθμιστικό πλαίσιο, οι περικοπές μπορεί να φτάσουν έως και το 5% της συνολικής ετήσιας παραγωγής, συνεχίζουν να αποτελούν ένα σημαντικό πρόβλημα προς αντιμετώπιση. Οι χαμηλές τιμές και οι περικοπές έκχυσης επηρεάζουν σημαντικά την απόδοση κεφαλαίου που λαμβάνουν οι επενδυτές από τις επενδύσεις τους σε έργα ΑΠΕ, την εξυπηρέτηση των δανείων που έχουν χρηματοδοτήσει αυτά τα έργα αλλά και τη δυνατότητα για νέες χρηματοδοτήσεις για τα υπό ανάπτυξη έργα.

Η διείσδυση των μπαταριών στο ενεργειακό μείγμα εκτιμάται ότι θα αμβλύνει το πρόβλημα των χαμηλών τιμών. Οι μπαταρίες θα βοηθήσουν στη μετατόπιση της ζήτησης από τις ώρες υψηλών τιμών στις ώρες χαμηλών τιμών ενέργειας, καθώς θα απορροφούν ηλεκτρική ενέργεια κυρίως τις ώρες που παράγουν τα φωτοβολταϊκά και θα εγχέουν στο σύστημα κυρίως τις βραδινές ώρες. Με αυτόν τον τρόπο θα προσαρμόζονται οι μειωμένες τιμές εντός της ημέρας, ενώ η πλεονάζουσα παραγωγή θα κατευθύνεται στις μπαταρίες, περιορίζοντας τις περικοπές. Η χρονική στιγμή που οι μπαταρίες θα αρχίσουν να εγχέουν ενέργεια στο σύστημα, καθώς και η εγκατεστημένη ισχύς των μπαταριών που τελικά θα εγκριθούν για σύνδεση στο δίκτυο, θα παίξουν καθοριστικό ρόλο στο να καταστούν οι επενδύσεις αυτές βιώσιμες και ελκυστικές, αποτρέποντας ταυτόχρονα φαινόμενα κανιβαλισμού στην αγορά.

Σε κάθε περίπτωση, οι ιδιαίτερα ανταγωνιστικές τιμές που κατοχυρώθηκαν στους διαγωνισμούς του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας ανέδειξαν το έντονο ενδιαφέρον της αγοράς, αναγνωρίζοντας τα σημαντικά οφέλη για τους επενδυτές. Αναμένουμε και τους επόμενους διαγωνισμούς που πρόκειται να ξεκινήσουν σύντομα, με τους επενδυτές να προετοιμάζονται για τη συμμετοχή τους.

Εκτός από τους διαγωνισμούς, είναι σημαντικό να εξεταστεί και η στήριξη των collocated assets  όπως π.χ. ο συνδυασμός φωτοβολταϊκών με μπαταρία, όχι απαραίτητα με επιδοτήσεις αλλά ίσως με ταχύτερες αδειοδοτικές διαδικασίες, δίνοντας προτεραιότητα στη λήψη των όρων σύνδεσης. Μία τέτοια στήριξη εκτιμάται ότι θα απελευθερώσει ηλεκτρικό χώρο και θα βοηθήσει στην ολοκλήρωση της κατασκευής έργων που βρίσκονται σε εκκρεμότητα εδώ και καιρό. Υπάρχουν όμως και θέματα τα οποία δεν καλύπτονται από το τρέχον ρυθμιστικό πλαίσιο και εκτιμάται ότι θα ωφελήσουν την αγορά με την επίλυσή τους, όπως η σύναψη διμερών συμβολαίων (PPAs) με μπαταρίες, ή ακόμα και η δημιουργία κάποιου τριμερούς σχήματος PPA, όπως για παράδειγμα μεταξύ φωτοβολταϊκού, μπαταρίας και τελικού καταναλωτή. Τα σχήματα αυτά θα αυξήσουν το capture rate των επιμέρους τεχνολογιών και συνεπώς την απόδοση που μπορούν να λάβουν οι επενδυτές.

Παράλληλα με τις λειτουργικές προκλήσεις της αγοράς, το γενικότερο περιβάλλον επισκιάζεται από τις συνεχιζόμενες συρράξεις στην ευρύτερη περιοχή (Ουκρανία και Γάζα), οι οποίες, λόγω της παγκοσμιοποίησης επηρεάζουν και τη χώρα μας. Οι γεωπολιτικές εντάσεις, όπως αποδείχθηκε και στο πρόσφατο παρελθόν, αποτελούν έναν αστάθμητο παράγοντα που μπορεί να οδηγήσει σε νέες αυξήσεις τιμών των βασικών εμπορευμάτων και, ως εκ τούτου, των τιμών της ηλεκτρικής ενέργειας, επιβαρύνοντας επιχειρήσεις και καταναλωτές.

Κοιτώντας το μέλλον, αρχίζει και διαφαίνεται πλέον ξεκάθαρα μια κοσμογονία στον τομέα της ενέργειας. Το μέλλον της ενέργειας σε όλο το φάσμα της (από την παραγωγή έως και την κατανάλωση) λίγα κοινά θα έχει με αυτό που έχουμε συνηθίσει. Για αυτό το λόγο, γνώμονας για τον σχεδιασμό του μέλλοντος δεν πρέπει να είναι πρακτικές του παρελθόντος αλλά νέες ιδέες, εργαλεία και πρακτικές οι οποίες θα εξυπηρετούν τις μελλοντικές ανάγκες. Η διείσδυση νέων τεχνολογιών στον κλάδο, έχει ήδη ξεκινήσει και εξελίσσεται με ταχείς ρυθμούς. Οι μπαταρίες είναι σε ώριμο στάδιο ανάπτυξης τόσο τεχνολογικά όσο και ρυθμιστικά με την πρώτη τους εμφάνιση να αναμένεται στο προσκήνιο εντός του 2025 (η αισθητή πτώση του κόστους των μπαταριών συνδράμει σε αυτή την κατεύθυνση).

Η ανάπτυξη των υπεράκτιων αιολικών πάρκων συνεχίζεται, έπειτα και από τη διαμόρφωση του ρυθμιστικού πλαισίου, με έντονο το ενδιαφέρον από εγχώριους και διεθνείς επενδυτές παρά την αύξηση του κόστους κατασκευής που έχει παρουσιαστεί τα τελευταία χρόνια καθώς και των τεχνικών δυσκολιών που υπάρχουν εξαιτίας των ιδιαιτεροτήτων των Ελληνικών θαλασσών.

Ιδιαίτερα σημαντικός αναδεικνύεται και ο ρόλος των ανανεώσιμων αερίων, του υδρογόνου καθώς και των συνθετικών καυσίμων, σε μακροχρόνιο επίπεδο. Καθώς οι τεχνολογίες ωριμάζουν και επιτυγχάνονται οικονομίες κλίμακας , αναμένεται να αυξηθεί η ανταγωνιστικότητά τους. Ήδη βιομηχανικοί καταναλωτές εξετάζουν την αξιοποίηση του υδρογόνου, για αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων, και την παραγωγή θερμικής ενέργειας, η οποία είναι δύσκολο να παραχθεί με διαφορετικό τρόπο. Ένας κρίσιμος παράγοντας επιτυχίας του υδρογόνου θα είναι ο τρόπος μεταφοράς του από τις περιοχές παραγωγής στις περιοχές κατανάλωσης. Σε αυτό το πλαίσιο, μπορεί να εξεταστεί η δημιουργία «κοιλάδων» υδρογόνου κοντά στις βιομηχανικές περιοχές για τη μείωση του κόστους μεταφοράς.

Η έγκαιρη ανάπτυξη τόσο των δικτύων ηλεκτρισμού όσο και των αγωγών αερίων, σε εγχώριο αλλά και σε διασυνοριακό επίπεδο, αναδεικνύεται ως καταλυτικός παράγοντας για την ενεργειακή μετάβαση. Οι αρμόδιοι φορείς είναι ήδη αντιμέτωποι με σημαντικά προβλήματα, παρά την αύξηση των επενδύσεων κυρίως λόγω έλλειψης ηλεκτρικού χώρου. Για το λόγο αυτό, είναι απαραίτητο να ληφθούν μέτρα για την αποφυγή δυσμενέστερων μελλοντικών προβλημάτων αλλά και επιδείνωσης των υφιστάμενων. Ταυτόχρονα, δεν πρέπει να υποβαθμίζεται η σημασία του φυσικού αερίου καθώς αποτελεί σημαντική πηγή παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και βασικό μεταβατικό καύσιμο προς μια  ασφαλή, από πλευράς ευστάθειας συστήματος, ενεργειακή μετάβαση.

Εν κατακλείδι, υπάρχουν προκλήσεις στη λειτουργία της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, οι οποίες σε συνδυασμό με τον περιορισμό των επιδοτήσεων αναμένεται να επηρεάσουν τις επενδυτικές αποφάσεις που είναι απαραίτητες για την ενεργειακή μετάβαση. Μια ενεργειακή μετάβαση, η οποία πρέπει να είναι βιώσιμη, όχι μόνο περιβαλλοντικά αλλά και οικονομικά χωρίς να θέτει σε κίνδυνο την ενεργειακή ασφάλεια της χώρας. Με την έγκαιρη διάγνωση και την αποτελεσματική αντιμετώπισή των προκλήσεων, αυτές μπορούν να μετατραπούν σε ευκαιρίες για την ενεργειακή μετάβαση της χώρας μειώνοντας το ανθρακικό της αποτύπωμα και προσφέροντας τις επιθυμητές αποδόσεις στους επενδυτές. Στο πλαίσιο αυτό, ήδη αναδεικνύονται οι πρωτοβουλίες της Πολιτείας όπως αυτή για τα νησιά GR-eco και για τον εξηλεκτρισμό των μεταφορών. Σημαντικές είναι επίσης και οι πρωτοβουλίες των ιδιωτικών επιχειρήσεων που επενδύουν σε τεχνολογίες αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα, πρωτοβουλίες με πολλαπλά οφέλη τόσο για την κοινωνία όσο και το περιβάλλον.

______

Ο Κωνσταντίνος Ελευθεριάδης είναι Partner, Financial Advisory, Power, Utilities & Renewables Sector Leader της Deloitte Ελλάδος.

Το άρθρο περιλαμβάνεται στον τόμο GREEK ENERGY 2024 που εξέδωσε για 13^η χρονιά το επιτελείο του energypress.