Προβληματισμοί σχετικά με την ανθεκτικότητα των ευρωπαϊκών συστημάτων και αγορών στην πράσινη μετάβαση

Η ανθεκτικότητα των ευρωπαϊκών ενεργειακών συστημάτων και αγορών εν μέσω πράσινης μετάβασης αποτελεί θέμα που για χρόνια απασχολούσε και προβλημάτιζε ομάδες τεχνοκρατών και ειδικών των αγορών ηλεκτρικής ενέργειας, χωρίς όμως οι συζητήσεις αυτές να έχουν ευρεία απήχηση στην κοινή γνώμη. Το blackout της 28ης Απριλίου 2025 που επηρέασε την Ισπανία, την Πορτογαλία και τμήματα της νότιας Γαλλίας έφερε στο προσκήνιο της δημοσιότητας τους σχετικούς προβληματισμούς και έγινε το κορυφαίο θέμα συζήτησης μεταξύ ειδικών και μη, μέσα σε λίγες μόνο ώρες. 

Καθώς η Ευρώπη βαδίζει ταχύτατα προς ένα ενεργειακό μίγμα που θα κυριαρχείται από τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), το περιστατικό κατέδειξε την εύθραυστη ισορροπία μεταξύ απανθρακοποίησης, σταθερότητας του δικτύου και ασφάλειας τροφοδοσίας.

Ανακύπτουν συνεπώς κρίσιμα ζητήματα για την εξέλιξη και ρύθμιση της ενιαίας Ευρωπαϊκής Αγοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας με τρόπο που να υποστηρίζει επενδύσεις σε κατάλληλα συστήματα   α. δικτύων και β. μείγματος παραγωγικού δυναμικού/ αποθήκευσης, με τεχνική αρτιότητα και φυσικά με όσο το δυνατόν φθηνότερη ενέργεια.  

Στο πλαίσιο αυτό αναμένονται κανονιστικές αναθεωρήσεις σε όλη την ΕΕ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μετά  το περιστατικό αυτό, φέρεται να εξετάζει:

1. Επιβολή υποχρέωσης σε νέες εγκαταστάσεις ανανεώσιμων πηγών ενέργειας για μετατροπείς διαμόρφωσης δικτύου 

Σε αντίθεση με τους παραδοσιακούς μετατροπείς που ακολουθούν το δίκτυο, δηλαδή ακολουθούν παθητικά τη συχνότητά του, οι μετατροπείς διαμόρφωσης συμβάλλουν ενεργά στη σταθεροποίησή του, παρέχοντας αδράνεια. Διαθέτουν δυνατότητα αντίστασης στις διακυμάνσεις της συχνότητας, απορροφώντας «κραδασμούς» κατά τη διάρκεια διαταραχών, χαρακτηριστικό κρίσιμο σε συστήματα με υψηλή διείσδυση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

2. Μέτρα εκσυγχρονισμού και ενίσχυσης των δικτύων  διανομής

Ο εκσυγχρονισμός των ευρωπαϊκών δικτύων διανομής αποτελεί προϋπόθεση για την ενεργειακή μετάβαση στη μετά άνθρακα εποχή. Τα έξυπνα δίκτυα με δυνατότητες παρακολούθησης σε πραγματικό χρόνο και κατάλληλους αυτοματισμούς, ειδικά για τον  έλεγχο της μικρής διεσπαρμένης παραγωγής ΑΠΕ καθώς και η διαχείριση ζήτησης θα ενισχύσουν την ευελιξία και την ανθεκτικότητα των δικτύων. Απαιτούνται επενδύσεις σε ψηφιοποίηση, δυναμική αξιολόγηση γραμμών, ενίσχυση υποδομών και λεπτομερές ρυθμιστικό πλαίσιο για την αποδοτική και ελεγχόμενη αξιοποίηση όλων των πηγών σε επίπεδο διανομής. 

3. Ενίσχυση διασυνοριακών διασυνδέσεων

To πρόσφατο περιστατικό κατέδειξε, μεταξύ άλλων, την αναγκαιότητα ενίσχυσης των διασυνδέσεων μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών ώστε να αυξηθεί η ανθεκτικότητά τους στις διαταραχές λόγω αυξημένης διείσδυσης ΑΠΕ. Πέρα όμως από τις αυξημένες επενδύσεις σε γραμμές μεταφοράς, η διασύνδεση των χωρών απαιτεί και κατάλληλο ρυθμιστικό πλαίσιο για την εύρυθμη λειτουργία της αγοράς και στις δύο πλευρές της διασύνδεσης. Η οριακή τιμολόγηση αποτελεί μονόδρομο αν θέλουμε βέλτιστη και αποδοτική ανταλλαγή ποσοτήτων ενέργειας μέσω διασυνδέσεων. Εξάλλου οι μηχανισμοί σύζευξης αγορών όπως το flow-based market coupling στην ΕΕ βασίζεται στην οριακή τιμολόγηση για τον καθορισμό των βέλτιστων ροών.

4. Κίνητρα για ευέλικτη παραγωγή, συμπεριλαμβανομένου του φυσικού αερίου και της αποθήκευσης

Όσον αφορά την ευέλικτη παραγωγή, η ηλεκτροπαραγωγή με φυσικό αέριο θα πρέπει να επανεκτιμηθεί καθώς σε αυτή τη μεταβατική περίοδο προσφέρει: α. γρήγορη απόκριση για την εξισορρόπηση των διαλειπουσών ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, β. αδράνεια, ρύθμιση συχνότητας και έλεγχο τάσης - όλα ζωτικής σημασίας για τη σταθερότητα του δικτύου, γ. υπηρεσίες blackstart δηλαδή δυνατότητα επανεκκίνησης του συστήματος μετά από blackout, δυνατότητα που αξιοποιήθηκε στο περιστατικό του Απριλίου 2025 στην Ισπανία και δ. σημαντικά μειωμένο περιβαλλοντικό αποτυπώματα σε σχέση με τις ανθρακικές/λιγνιτικές μονάδες και δυνατότητα για πολύ μεγαλύτερη μείωση των εκπομπών CO2 μελλοντικά όταν στα δίκτυα αερίου θα μεταφέρεται μείγμα φυσικού αερίου και πράσινου υδρογόνου.

Στο πλαίσιο αυτό, εντός 2025, αναμένονται περαιτέρω πρωτοβουλίες για την απλοποίηση και διευκόλυνση των εγκριτικών διαδικασιών για την εφαρμογή αγορών διαθεσιμότητας ισχύος, οι οποίες θα ενισχύσουν σημαντικά την ανθεκτικότητα των συστημάτων.  

Επιπρόσθετα, η ΕΕ φαίνεται να αναγνωρίζει πλέον πως η αποθήκευση δεν είναι απλώς τεχνική λύση που συνοδεύει τις ΑΠΕ αλλά σημαντικός και ανεξάρτητος πυλώνας της αγοράς που χρήζει στοχευμένων παρεμβάσεων ώστε να αποφευχθούν φαινόμενα κανιβαλισμού με αρνητικές συνέπειες στην βιωσιμότητα των επενδύσεων. Για να αξιοποιηθούν πλήρως οι επενδύσεις  αποθήκευσης δεν αρκεί να είναι απλώς γρήγορες, πρέπει να ανταποκρίνονται σε τοπολογικά χαρακτηριστικά του δικτύου, να είναι μακράς διάρκειας και να συνδυάζονται με ΑΠΕ μόνο όταν η αξία για το σύστημα το δικαιολογεί.

Η Ελλάδα,  με το βλέμμα και στις ανάγκες της ευρύτερης περιοχής μας, θα πρέπει να ευθυγραμμιστεί με τις ως άνω ευρωπαϊκές προτεραιότητες και να προχωρήσει σε κατάλληλες επενδύσεις σε αποθήκευση, δίκτυα, διασυνδέσεις και ευέλικτη/κατανεμόμενη παραγωγή. Ωστόσο, πρόκληση παραμένει η στρατηγική τοποθέτηση των έργων και η ορθολογική ρύθμιση της αγοράς ώστε να αποφεύγονται φαινόμενα κανιβαλισμού και παράλληλα να διασφαλίζεται η βιωσιμότητα των επενδύσεων.

Η κ. Κατερίνα Καραλή είναι Πρόεδρος του Ελληνικού Συνδέσμου Ανεξάρτητων Ηλεκτροπαραγωγών (ΕΣΑΗ)

Το άρθρο περιλαμβάνεται στον υπό έκδοση τόμο GREEK ENERGY 2025 που ετοιμάζει για 14^η χρονιά η ομάδα του energypress και θα κυκλοφορήσει τον Ιούνιο.