Skip to main content
Menu
English edition Live Blog Weekly Issues

Α. Μεταξάς: Η ελληνική ενεργειακή αγορά σε διαρθρωτική ανακατάταξη: Οι επείγουσες μείζονες νομικορυθμιστικές προκλήσεις

Τα τελευταία χρόνια συνιστά κοινό τόπο στην επιστημονική συζήτηση η χρήση του όρου «αναδιάρθρωση» για την περιγραφή της φάσης που διανύει η ενωσιακή και ελληνική ενεργειακή αγορά. Πράγματι, όπως επανειλημμένα έχω επισημάνει και αναλύσει σε σειρά επιστημονικών δημοσιεύσεων, οι ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις, η κεντρική πολιτική στόχευση της Ένωσης για την «αποανθρακοποίηση» της οικονομίας με παράλληλη διασφάλιση του στρατηγικού στόχου της ενεργειακής ασφάλειας εφοδιασμού (security of supply) και ο κομβικός παράγοντας της αυξημένης διείσδυσης των ΑΠΕ στο ενεργειακό σύστημα με δεδομένη εντούτοις τη στοχαστικότητά τους, οδηγούν στην ανάγκη όχι απλώς μιας αναδιάρθρωσης, αλλά ενίοτε ενός μείζονος επαναπροσανατολισμού της ενεργειακής πολιτικής και, συνεπόμενα, και του ενεργειακού δικαίου και ρύθμισης εν γένει.

      Επικεντρωνόμενοι στην ελληνική ενεργειακή αγορά, το τρέχον έτος που διανύουμε συνιστά ορόσημο σημαντικών διαρθρωτικών ανακατατάξεων που έχουν προαναγγελθεί, ενόψει μάλιστα και των κομβικών αποκρατικοποιήσεων των κομβικής σημασίας για τις επιμέρους σχετικές αγορές εταιρειών ΕΛΠΕ, ΔΕΣΦΑ, ΔΕΠΑ και ΔΕΗ.

Ριζική διαρθρωτική παρέμβαση για τη χονδρεμπορική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας συνιστά σίγουρα η ίδρυση του Χρηματιστηρίου Ενέργειας. Σύμφωνα τουλάχιστον με το υπάρχον χρονοδιάγραμμα (όλοι βέβαια γνωρίζουμε ότι συχνά οι κατ’ αρχήν γενόμενοι χρονικοί προγραμματισμοί δεν τηρούνται με ακρίβεια στην εγχώρια ενεργειακή αγορά), το mandatory pool θα δώσει τη θέση του σε τέσσερις αγορές: την αγορά επόμενης ημέρας (Day Ahead), την ενδοημερήσια αγορά (Intraday), την αγορά εξισορρόπησης (Balancing) και την ενεργειακή χρηματοπιστωτική αγορά, στο πλαίσιο της οποίας θα γίνονται διαπραγματεύσεις συμβολαίων αγοραπωλησίας ηλεκτρικής ενέργειας. Δικαίωμα συμμετοχής θα έχουν ηλεκτροπαραγωγοί, εταιρείες εμπορίας ρεύματος, προμηθευτές, αλλά και ενεργοβόροι καταναλωτές (βιομηχανίες). Όσον αφορά τους προμηθευτές, η διεθνής εμπειρία δείχνει πως το Χρηματιστήριο Ενέργειας θα τους δώσει τη δυνατότητα να εκλογικεύσουν το επιχειρηματικό τους ρίσκο και να προγραμματίζουν με μεγαλύτερη ασφάλεια τις μακροπρόθεσμες επιχειρηματικές τους κινήσεις. Η δυνατότητα ασφαλέστερου οικονομικού προγραμματισμού συνεπιφέρει κατά κανόνα και την ευχέρεια διαμόρφωσης εκ μέρους των προμηθευτών μιας πιο ανταγωνιστικής τιμολογιακής πολιτικής προς άμεσο όφελος του τελικού καταναλωτή.

       Αυτή η μείζονος εμβέλειας διαρθρωτική παρέμβαση με τη σύσταση του Χρηματιστηρίου Ενέργειας κατατείνει στην επίτευξη σύγκλισης της ελληνικής αγοράς με τα ευρωπαϊκά και διεθνή πρότυπα και συμμόρφωσης με το Ευρωπαϊκό Μοντέλο Στόχο (Target Model). Το εν λόγω Μοντέλο προσδιορίζει τις ελάχιστες απαιτούμενες προδιαγραφές που θα πρέπει να ακολουθήσει η ρύθμιση των εθνικών αγορών στα επιμέρους κράτη μέλη της Ένωσης ώστε να διαμορφωθεί μια κοινή αρχιτεκτονική λειτουργίας, η οποία θα οδηγήσει στη σύζευξη (και όχι συγχώνευση, η επιλογή των όρων στην επιστημονική ορολογία δεν είναι τυχαία, αλλά έχει συγκεκριμένες πρακτικές συνεπαγωγές) των αγορών (Market coupling). Ως προελέχθη, σε αυτή την κατεύθυνση καθιερώνεται η κοινή οργάνωση των ευρωπαϊκών αγορών ηλεκτρικής ενέργειας με τη λειτουργία προ-ημερήσιων αγορών, ενδοημερήσιων αγορών, προθεσμιακών αγορών και αγορών υπηρεσιών εξισορρόπησης. Βασική επιδίωξη είναι η δημιουργία μιας διευρυμένης αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας η οποία σε συνδυασμό με το διασυνοριακό εμπόριο, θα επιτρέψει τη σταδιακή σύγκλιση των τιμών ενέργειας, την εξισορρόπηση προσφοράς και ζήτησης και τη μείωση του ενεργειακού κόστους.

Το πρώτο βήμα, το οποίο έχει τεθεί σε ενωσιακό επίπεδο για την επίτευξη της ενιαίας εσωτερικής αγοράς είναι η δημιουργία περιφερειακών αγορών, οι οποίες θα λειτουργούν ως ενιαίες αγορές και αργότερα θα συνδεθούν μεταξύ τους. Στην περίπτωση της Ελλάδας, η προ-ημερήσια αγορά θα συζευχθεί με την Ιταλία και αργότερα τη Βουλγαρία, αλλά και όμορες χώρες της Ενεργειακής Ένωσης (Energy Union), ανάλογα με τον βαθμό ετοιμότητάς τους.

       Βασικές πτυχές της αναδιοργάνωσης της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας σε εθνικό επίπεδο ρυθμίζονται με το Νόμο 4512/2018 «Ρυθμίσεις για την εφαρμογή των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων του Προγράμματος Οικονομικής Προσαρμογής και άλλες διατάξεις», με τον οποίο τροποποιήθηκε, μεταξύ άλλων, ο Νόμος 4425/2016 για την αναδιοργάνωση της ελληνικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Στα εν λόγω κανονιστικά κείμενα συγκροτείται η διαδικασία της απόσχισης με μεταβίβαση κλάδου από τον ΛΑΓΗΕ στην εταιρεία «Ελληνικό Χρηματιστήριο Ενέργειας ΑΕ». Ο εισφερόμενος κλάδος περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τη διενέργεια του ΗΕΠ, τον προγραμματισμό των εγχύσεων ηλεκτρικής ενέργειας στον ΕΣΜΗΕ, τον υπολογισμό της Οριακής Τιμής Συστήματος, αλλά και την οργάνωση και τη διεξαγωγή δημοπρασιών πώλησης προθεσμιακών προϊόντων ηλεκτρικής ενέργειας με φυσική παράδοση.

Σημειώνεται ότι ο ΛΑΓΗΕ θα συνεχίζει να είναι το επιφορτισμένο με την οικονομική διαχείριση του Ειδικού Λογαριασμού ΑΠΕ νομικό πρόσωπο μετά την απόσχιση. Με την ολοκλήρωση της απόσχισης κλάδου θα μετονομασθεί σε «Διαχειριστή ΑΠΕ & Εγγυήσεων Προέλευσης Α.Ε.» και θα είναι συν τοις άλλοις αρμόδιος για τη σύναψη «Συμβάσεων Λειτουργικής Ενίσχυσης» με τους Παραγωγούς ΑΠΕ. Η νεοσύστατη εταιρεία «Ελληνικό Χρηματιστήριο Ενέργειας ΑΕ» θα αναλάβει τη λειτουργία των τριών από τις τέσσερις ενεργειακές αγορές που προβλέπεται να δημιουργηθούν με βάση το Μοντέλο-Στόχο, δηλαδή την προημερήσια, στην ενδοημερήσια και την προθεσμιακή αγορά. Η τέταρτη αγορά, δηλαδή η αγορά εξισορρόπησης, θα λειτουργεί υπό την ευθύνη του ΑΔΜΗΕ. Η ΡΑΕ αναμένεται να δώσει προσεχώς την έγκρισή της ώστε να λειτουργήσουν τρεις από τις τέσσερις αγορές που θα δημιουργηθούν, δηλαδή η αγορά επόμενης ημέρας, η ενδοημερήσια και η αγορά εξισορρόπησης, εντούτοις το Χρηματιστήριο δεν αναμένεται να λειτουργήσει πριν από τα τέλη του πρώτου εξαμήνου του 2019.

   Οι προπεριγραφείσες συνοπτικά μείζονες αναδιαρθώσεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η επίδραση του εν γένει χρηματοπιστωτικού δικαίου θα αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία για τη ρύθμιση των ενεργειακών αγορών και τη δομική τους μετεξέλιξη και λειτουργία. Η σύσταση και λειτουργία των  Ενεργειακών Χρηµατοπιστωτικών Αγορών ως υπαγόµενων στο πλαίσιο των αγορών χρηµατοπιστωτικών µέσων θα υπόκειται στην εποπτεία της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς ως αρµόδιας προς τούτο αρχής. Με δεδοµένη τη συνάφεια και αλληλεξάρτηση µεταξύ της αγοράς ενέργειας και της χρηµατοπιστωτικής αγοράς, θα πρέπει να υιοθετηθούν οι αναγκαίες ρυθµίσεις που αφορούν στη συνεργασία µεταξύ της ΡΑΕ και της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς λαμβάνοντας υπόψη και τις προβλέψεις του σχετικού ενωσιακού δικαίου. Επίσης σημαντική είναι η τήρηση των προϋποθέσεων που προβλέπονται στο Νόμο 4514/2018 «Αγορές Χρηματοπιστωτικών Μέσων και άλλες διατάξεις», με τον οποίο ενσωματώνεται στην ελληνική έννομη τάξη η Οδηγία 2014/65/ΕΕ (MiFID II), και στον Κανονισμό 600/2014 (MiFIR) για τις αγορές χρηματοπιστωτικών μέσων.

Είναι σαφές ότι η ίδρυση του Χρηματιστηρίου Ενέργειας μπορεί θεωρητικά να εισφέρει πλεονεκτήματα ως προς την ανταγωνιστική λειτουργία της ενεργειακής αγοράς δια της θέσπισης ενός θεσμικού φορέα μέσω του οποίου θα προάγεται η διαφάνεια, αλλά και η χρηματοοικονομική αξιοπιστία μέσω της μεταφοράς του πιστωτικού κινδύνου σ’ ένα κεντρικό αντισυμβαλλόμενο. Η πρακτική μετουσίωση αυτής της δομικής διαρθρωτικής παρέμβασης θα αναδείξει εντούτοις τις θετικές της επενέργειες αλλά και τα όποια προβλήματα και τις μείζονες προκλήσεις προσαρμογής όλων των μηχανισμών και θεσμικών φορέων της αγοράς, οι οποίοι μέχρι σήμερα δρούσαν με ένα ουσιωδώς διαφορετικό μοντέλο λειτουργίας. Σε κάθε περίπτωση, η έκταση και το βάθος των εν λόγω παρεμβάσεων οδηγούν στην εκτίμηση ότι εν προκειμένω αναφύονται πολλά νέα, χρήζοντα διεξοδικής επεξεργασίας νομικορυθμιστικά ζητήματα και προκλήσεις για τον επιστημονικό κλάδο του ενεργειακού δικαίου και ρύθμισης εν γένει.

          Αντίστοιχες δομικές αλλαγές λαμβάνουν χώρα το τρέχον έτος και στην εγχώρια αγορά φυσικού αερίου. Γεγονός κομβικής σημασίας συνιστά η πλήρης άρση του μονοπωλίου των ΕΠΑ Αττικής και Θεσσαλονίκης - Θεσσαλίας, καθώς πλέον και οι οικιακοί καταναλωτές μπορούν να αλλάξουν προμηθευτή φυσικού αερίου διαμορφώνοντας ελεύθερα τις σχετικές επιλογές τους. Στην πράξη, η ολοκλήρωση της απελευθέρωσης της αγοράς φυσικού αερίου διασυνδέεται λειτουργικά επηρεάζοντας και την αγορά ηλεκτρισμού, καθώς σχεδόν όλοι οι πάροχοι ηλεκτρικής ενέργειας έχουν ήδη εξασφαλίσει άδεια προμήθειας φυσικού αερίου και – αντιστρόφως - οι ΕΠΑ επεκτείνουν τη δραστηριοποίησή τους και στην προμήθεια ηλεκτρικής ενέργειας. Και αυτό το γεγονός συνεπιφέρει σημαντικές νομικορυθμιστικές προκλήσεις, καθότι πλέον καθίσταται εφικτή η προσφορά συνδυαστικών «πακέτων» ρεύματος και φυσικού αερίου ως ενιαίων ενεργειακών προϊόντων. Σε σχέση με την ελληνική αγορά φυσικού αερίου, από ρυθμιστική σκοπιά το στοίχημα είναι σαφές και συνίσταται στο να αποφευχθεί στην κρίσιμη αυτή πρώιμη φάση απελευθέρωσης της αγοράς η όλως προβληματική εικόνα της ατελούς και, ας μην φοβόμαστε τη χρήση του όρου, αποτυχημένης προσέγγισης που διήπε και διέπει την αντίστοιχη πορεία απελευθέρωσης της εγχώριας αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας.

     Ρυθμιστικές και πολιτικές ατολμίες σε σχέση με τη θέσπιση διαφανών, αυστηρών και πλήρως ισότιμων όρων και κανόνων του παιχνιδιού έναντι όλων των συμμετεχόντων δύναται να οδηγήσουν πιθανότατα σε καταστάσεις παραπλήσιες με τις αντίστοιχες που χρονίως εκδηλώνονται στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, στο πλαίσιο της οποίας επετεύχθη το όλως παράδοξο να έχουμε και τον πρώην μονοπωλιακό πάροχο ασθμαίνοντα κάτω από το βάρος αντιφατικών, συχνά αλληλοαναιρούμενων και σχεδόν πάντα συγκυριακά μικροπολιτικά υπαγορευόμενων στοχοθετήσεων και παρεμβάσεων, αλλά και τους λοιπούς ανταγωνιστές του να μην δύνανται να διαμορφώσουν μεσοπρόθεσμες έστω πολιτικές διείσδυσης στην εν λόγω αγορά λόγω της ανυπαρξίας σαφούς και σταθερού πολιτικού και ρυθμιστικού πλαισίου. Με πολιτικορυθμιστικές όμως προσεγγίσεις που διακρίνονται από την σχεδόν πάγια μετουσίωση του προσωρινού σε μόνιμο και με παντελή έλλειψη σχεδιασμού μακράς πνοής, αποτελεσματικό και ισόρροπο άνοιγμα μιας αγοράς δεν μπορεί να πραγματωθεί. Η ευχή που συνεπώς οφείλει να διατυπωθεί είναι το τρέχον έτος να σηματοδοτήσει μια σαφή ρήξη με τις παθογένειες του παρελθόντος, χωρίς την οποία, φοβούμαι, ο απώτερος μείζων στρατηγικός στόχος της εγχώριας ενεργειακής αγοράς, ήτοι η σύγκλιση και συνάρθρωση με τις λοιπές ενεργειακές αγορές των κρατών μελών της Ένωσης, δεν θα είναι εύκολο, αν όχι ανέφικτο, να επιτευχθεί.

-------------------------

- Καθηγητής Αντώνης Μεταξάς, Πανεπιστήμιο Αθηνών/TU Berlin, Πρόεδρος Ελληνικού Ινστιτούτου Ενεργειακής Ρύθμισης


Το άρθρο περιλαμβάνεται στον τόμο GREEK ENERGY 2018 που εκδίδει για έβδομη χρονιά το energypress

 



ΑΦΗΣΤΕ ΤΟ ΣΧΟΛΙΟ ΣΑΣ

-A +A

Σχετικά άρθρα