Η βιώσιμη αξιοποίηση βιομάζας κοινός παρονομαστής ενεργειακής μετάβασης, περιφερειακής ανάπτυξης και περιβαλλοντικής προστασίας

Το 2025 αναδεικνύεται ως κομβική χρονιά κατά την οποία σημειώνονται τεκτονικές γεωπολιτικές εξελίξεις, οι οποίες θέτουν σημαντικές προκλήσεις στην στρατηγική ενεργειακής μετάβασης σε Ευρωπαϊκή Ένωση και Ελλάδα. Σε αυτό το πλαίσιο, η βιώσιμη αξιοποίηση της βιομάζας προβάλλει ως ένα χρήσιμο εργαλείο που γεφυρώνει την ανάγκη για κλιματική ουδετερότητα, τη στήριξη της περιφερειακής ανάπτυξης και την περιβαλλοντική προστασία.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαφαίνεται να επιμένει στην εφαρμογή φιλόδοξων πολιτικών για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, με ορίζοντα την επίτευξη της κλιματικής ουδετερότητας έως το 2050, προβάλλοντας την ενίσχυση της βιομηχανικής παραγωγής και της ενεργειακής και επισιτιστικής ασφάλειας εντός των συνόρων της ως εξίσου σημαντικές προτεραιότητες πλέον. Μέσα σε αυτή την πορεία, η σύγχρονη βιοενέργεια, βασιζόμενη πρωτίστως σε τεχνολογία που αναπτύσσεται εντός των χωρών-μελών της Ε.Ε, αποτελεί ήδη τον ακρογωνιαίο λίθο των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ), καλύπτοντας το 52% της τελικής κατανάλωσης ενέργειας από ΑΠΕ στους τρεις βασικούς τομείς: ηλεκτρισμό, θέρμανση/ψύξη και μεταφορές. Ειδικότερα επί συνόλου ανανεώσιμης θερμότητας, η συνεισφορά της βιοενέργειας ανέρχεται στο 82%.

Παράλληλα, οι σημαντικές εξελίξεις προς την κατεύθυνση διαμόρφωσης ενός ευρωπαϊκού κανονισμού για το πλαίσιο πιστοποίησης απορροφήσεων άνθρακα («voluntary Union certification framework») θέτουν τις βάσεις για μια νέα εποχή. Η βιώσιμη αξιοποίηση της βιομάζας παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο στους τρεις άξονες του νέου πλαισίου: μόνιμες απορροφήσεις άνθρακα, γεωργία άνθρακα και αποθήκευση άνθρακα σε προϊόντα. Με τεχνολογίες όπως ο βιοάνθρακας (biochar), και τα συστήματα συμπαραγωγής ηλεκτρικής και θερμικής ενέργειας, βασιζόμενες στη χρήση πρώτων υλών που τηρούν αυστηρά κριτήρια αειφορίας βάσει των οδηγιών REDII και III, η βιώσιμη αξιοποίηση βιομάζας καθίσταται φορέας τόσο της ενεργειακής μετάβασης όσο και της δέσμευσης άνθρακα.
 

Επικαιροποιημένο ΕΣΕΚ: Πρόοδος και προκλήσεις για τη βιομάζα

Το επικαιροποιημένο Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ) του 2024 αναγνωρίζει τον ρόλο της βιοενέργειας σε μεταφορές και θερμότητα (τόσο στη βιομηχανία, όσο και στον αγροτικό και οικιακό τομέα), χωρίς όμως να τονίζει επαρκώς τις δυνατότητες της στον τομέα της ηλεκτροπαραγωγής. Η Ελληνική Εταιρεία Ανάπτυξης Βιομάζας (ΕΛΕΑΒΙΟΜ) έχει καταθέσει συγκεκριμένες προτάσεις βελτίωσης με στόχο την κινητοποίηση του ανεκμετάλλευτου δυναμικού στερεής βιομάζας.

Μεταξύ αυτών, η ανάγκη για αξιόπιστες εφοδιαστικές αλυσίδες ξεχωρίζει ως προϋπόθεση για την ενίσχυση της παραγωγικής ικανότητας. Η ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής υπολειμματικής δασικής και αγροτικής βιομάζας αποτελεί μονόδρομο για την κάλυψη των αυξανόμενων ενεργειακών αναγκών με βιώσιμο τρόπο.

Ταυτόχρονα, η διατήρηση της ηλεκτροπαραγωγής από βιομάζα, ειδικά σε εφαρμογές όπου εξασφαλίζεται η κατανάλωση της συμπαραγόμενης θερμότητας, μπορεί να υποστηρίξει τη λειτουργία αγροβιομηχανικών μονάδων, στηρίζοντας την εγχώρια βιομηχανία, προωθώντας παράλληλα τη δημιουργία τοπικών ενεργειακών κοινοτήτων και βελτιώνοντας την ενεργειακή αυτάρκεια σε αγροτικές περιοχές. Επίσης, είναι αναγκαία η μη συμπερίληψη σταθμών βιομάζας στο σύστημα των περικοπών, καθώς οι συγκεκριμένες μονάδες διαθέτουν μεγάλη αδράνεια θερμοδυναμικού κύκλου, ο οποίος διαταράσσεται με την εφαρμογή περικοπών. Κατά συνέπεια, επειδή ο χρόνος επαναφοράς σε κατάσταση ισορροπίας είναι μεγάλος, οι διακοπές επιφέρουν τη μη σταθερή παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος, την αύξηση της κατανάλωσης της πρώτης ύλης, τη μείωση του βαθμού απόδοσης και, τελικά, την σημαντική αύξηση του λειτουργικού κόστους, με αποτέλεσμα οι μονάδες βιομάζας να καθίστανται μη βιώσιμες οικονομικά. 
 

Βιομάζα και περιφερειακή ανάπτυξη: Από τις πόλεις ως τα δάση

Η αξιοποίηση της βιομάζας, πέρα από ενεργειακός πυλώνας, δύναται να αποτελέσει κινητήριο μοχλό περιφερειακής ανάπτυξης. Η χρήση βιοκαυσίμων για τοπικές λύσεις θέρμανσης, ειδικά με σύγχρονα πιστοποιημένα συστήματα πέλλετ, συμβάλλει στη μείωση του κόστους θέρμανσης για τους αγρότες και τους οικιακούς καταναλωτές, ιδιαίτερα στην περιφέρεια. Το πρόγραμμα «ΕΞΟΙΚΟΝΟΜΩ 2025» περιλαμβάνει πλέον αποκλειστικά συστήματα θέρμανσης με πέλλετ και αντλίες θερμότητας ως επιλέξιμες δαπάνες. Άλλωστε, παράλληλα με τον εξηλεκτρισμό της θέρμανσης, το ΕΣΕΚ στοχεύει σε συνεισφορά της βιοενέργειας σε ποσοστό έως 26% στον οικιακό τομέα έως το 2050, αποσκοπώντας σε κατανάλωση βιομάζας σε σύγχρονα συστήματα θέρμανσης χαμηλών εκπομπών της τάξης σχεδόν 1 εκατομμυρίου τόνων ισοδυνάμου πετρελαίου.

Η βιομηχανία και οι μεταφορές, τομείς όπου η απανθρακοποίηση είναι δυσκολότερη, μπορούν επίσης να επωφεληθούν σημαντικά από την υποκατάσταση ορυκτών καυσίμων με βιομάζα και προηγμένα βιοκαύσιμα.

Ταυτόχρονα, η θεσμική αναμόρφωση της δασικής πολιτικής το 2024 (Ν. 5106/2024) ανοίγει δρόμους για τη βιώσιμη διαχείριση των δασών και την παραγωγή βιομάζας, ενώ αποσκοπεί στον μετριασμό του κινδύνου εκδήλωσης και εξάπλωσης καταστροφικών μεγαπυρκαγιών. Το μοντέλο συνεργασίας δασικών συνεταιρισμών και επιχειρήσεων σε υβριδικά σχήματα, όσο και αν φαντάζει φιλόδοξο και πρωτοποριακό για τα δεδομένα της χώρας, είναι απαραίτητο προκειμένου να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα των δασικών οικοσυστημάτων και να αντιστραφεί ως ένα βαθμό η εγκατάλειψη της υπαίθρου, μέσω τόνωσης της περιφερειακής και τοπικής επιχειρηματικότητας και δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας σε όλη την αλυσίδα αξίας της βιομάζας.
 

Βιοάνθρακας (Biochar): Το επόμενο βήμα στη δέσμευση CO₂

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η προοπτική δέσμευσης CO₂ μέσω παραγωγής βιοάνθρακα (biochar). Η Ελλάδα διαθέτει ανεκμετάλλευτο δυναμικό παραγωγής που δύναται να αποδώσει έως και 2,5 εκατομμύρια τόνους δέσμευσης CO₂ ετησίως έως το 2050. Η επίτευξη ενός ενδιάμεσου στόχου έως το 2030 (1 εκατ. τόνοι) αποτελεί απαραίτητη επιλογή που πρέπει να συνοδευτεί από κατάλληλα επενδυτικά και θεσμικά εργαλεία.

Ο ρόλος της ΕΛΕΑΒΙΟΜ: Από την τεκμηρίωση στην κινητοποίηση

Για το 2025, η ΕΛΕΑΒΙΟΜ επαναβεβαιώνει τη δέσμευσή της να λειτουργεί ως φορέας τεκμηρίωσης, προώθησης και εφαρμογής των βέλτιστων πρακτικών για την αξιοποίηση της βιομάζας, αποδίδοντας έμφαση:

• Στην παραγωγή ενέργειας βάσης μέσω εφαρμογής κατάλληλων τεχνολογιών (καύση, αεριοποίηση, πυρόλυση, δέσμευση και αποθήκευση βιογενούς άνθρακα),
• Στην υλοποίηση εφοδιαστικών αλυσίδων και «πράσινων σημείων βιομάζας», δηλαδή κόμβων συγκέντρωσης βιομάζας προερχόμενης από διαφορετικές πηγές (διαχείριση δασών, αγροτικά υπολείμματα, περιαστικά-αστικά κλαδέματα, καθαρισμοί οικοπέδων πολιτών και υποχρεωτική τήρηση μέτρων πυροπροστασίας ακινήτων εντός και πλησίον δασικών εκτάσεων) και προκατεργασίας για τις ανάγκες τελικών χρήσεων σε όλο το φάσμα της σύγχρονης κυκλικής βιοοικονομίας για παραγωγή ενέργειας και βιοπροϊόντων για τη γεωργία και τη βιομηχανία.
• Στην ενίσχυση του αγροτικού εισοδήματος μέσω βιώσιμων πρακτικών και επιβράβευσης για οικολογική διαχείριση της υπολειμματικής βιομάζας των καλλιεργειών,
• Στη διαχείριση βιομάζας από δήμους και κοινότητες, προερχόμενη από αστικά και περιαστικά κλαδέματα, είτε αυτόνομα είτε μέσω των πράσινων σημείων βιομάζας,
• Στην περιβαλλοντική προστασία και την κλιματική ανθεκτικότητα, μέσω αποτροπής πυρκαγιών, μείωσης εκπομπών και βελτίωσης ποιότητας αέρα.

Η βιώσιμη αξιοποίηση βιομάζας αποτελεί αναμφίβολα μία δύσκολη εξίσωση, με ποικίλες παραμέτρους και πληθώρα εμπλεκόμενων θεσμικών φορέων και Υπουργείων, σε επίπεδο ενεργειακής - περιβαλλοντικής πολιτικής, αγροτικής πολιτικής, πολιτικής προστασίας και αντιμετώπισης κλιματικής κρίσης. Ωστόσο, εάν επιτέλους αναγνωριστεί ότι η αποστολή και διάσταση της αξιοποίησης βιομάζας είναι εξίσου περιβαλλοντική - κλιματική - κοινωνική όσο και ενεργειακή, τότε θα προκύψει γόνιμο έδαφος εμπέδωσης αυτής ως σημαντικού μέρους της λύσης και κοινού παρονομαστή διεξόδου σε προβλήματα που μας ταλανίζουν επί δεκαετίες.

______

Ο Νίκος Δαμάτης είναι Διπλ. Μηχανικός Παραγωγής & Διοίκησης, Γεν. Γραμματέας Δ.Σ. της Ελληνικής Εταιρείας Ανάπτυξης Βιομάζας (ΕΛ.Ε.Α.ΒΙΟΜ.)

Το άρθρο περιλαμβάνεται στον τόμο GREEK ENERGY 2025 που εξέδωσε για 14η χρονιά η ομάδα του energypress.