Η ευρωπαϊκή ενεργειακή στρατηγική και ο ρόλος της Κύπρου

Πριν από μια εβδομάδα, η ιταλική πετρελαϊκή εταιρεία ΕΝΙ ανακοίνωσε ότι ανακάλυψε πιθανότατα το μεγαλύτερο κοίτασμα φυσικού αερίου παγκοσμίως στη Μεσόγειο και  συγκεκριμένα στη θαλάσσια περιοχή της Αιγύπτου. Το κοίτασμα ανακαλύφθηκε στο οικόπεδο Shorouk από τη γεώτρηση του Saipem 10000 της ΕΝΙ, σε απόσταση μόλις 6,5 χιλιομέτρων από την κυπριακή ΑΟΖ, και αποτελεί τη μεγαλύτερη ανακάλυψη στην περιοχή της Μεσογείου. Το κοίτασμα βρίσκεται στα ανοικτά της ακτογραμμής της Αιγύπτου σε βάθος 1.450 μέτρων στο κοίτασμα Zohr, το οποίο γειτνιάζει με τα οικόπεδα 10, 11 και 12 της κυπριακής ΑΟΖ και πιθανόν να καλύπτει μια έκταση περίπου 100 τετραγωνικών χιλιομέτρων. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα τεχνικά και γεωφυσικά στοιχεία, εκτιμάται ότι το κοίτασμα-μαμούθ  επαρκεί για να δώσει περίπου 30 τρισεκατομμύρια κυβικά πόδια φυσικού αερίου.

Σύμφωνα με σεισμικές έρευνες, υπολογίζεται ότι υπάρχουν επιπλέον 5,5 δισ. βαρέλια πετρελαίου. Μέχρι σήμερα, το μεγαλύτερο κοίτασμα της περιοχής ήταν το Λεβιάθαν στην ΑΟΖ του Ισραήλ με 22 τρισεκατομμύρια κυβικά πόδια φυσικού αερίου. Σύμφωνα με δηλώσεις του Διευθύνοντος Συμβούλου της ΕΝΙ Κλαούντιο Ντεσκάλζι, η ανακάλυψη αυτή πιθανόν να συγκαταλέγεται στα μεγαλύτερα αποθέματα φυσικού αερίου στον κόσμο και θα αποτελέσει καταλύτη εξελίξεων, τόσο για την Αίγυπτο όσο και τη Μεσόγειο, όσον αφορά τη σταθερότητα της ενέργειας στην ευρύτερη περιοχή. Ο κ. Ντεσκάλζι σημείωσε ότι η ανακάλυψη αυτή είναι ιδιαίτερα θετική για τη σταθερότητα στις τιμές ενέργειας. Συγκεκριμένα, ο κ. Ντεσκάλζι τόνισε ότι «το φυσικό αέριο έχει λαμπρό μέλλον λόγω των περιβαλλοντικών περιορισμών. Οι νέοι περιβαλλοντικοί στόχοι για τις εκπομπές ρύπων θα δώσουν περισσότερη δύναμη στο φυσικό αέριο γιατί οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και το αέριο θα αποτελέσουν το μέλλον όσον αφορά στη βιωσιμότητα του ενεργειακού μας συστήματος. Είμαι πολύ αισιόδοξος για την αγορά φυσικού αερίου».

Ας σταθούμε λίγο στα λόγια του κ. Ντεσκάλζι σχετικά με τους περιβαλλοντικούς στόχους, το μέλλον του ενεργειακού μας συστήματος και το ρόλο του φυσικού αερίου. Δεν είναι καθόλου τυχαία που ο κ. Ντεσκάλζι έκανε αυτή την αναφορά. Αυτή η αναφορά προέρχεται από τις τελευταίες εξελίξεις και μακροχρόνιους στόχους στην ενεργειακή πολιτική τη Ευρώπης.

Η χάραξη ενεργειακών πολιτικών βασίζεται πλέον στην αειφόρο ανάπτυξη. Οι ανησυχίες και οι αναζητήσεις εκτείνονται σε όλο το φάσμα των ενεργειακών δραστηριοτήτων, από την εξεύρεση νέων, πιο αποδοτικών και λιγότερο ρυπογόνων τρόπων παραγωγής, μεταφοράς και χρήσης ενέργειας, μέχρι την έξυπνη διαχείριση της ζήτησης και την ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών όπως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Πρώτιστο ζήτημα μιας χώρας σήμερα είναι η ασφάλεια του εφοδιασμού των ενεργειακών της πόρων. Όμως, η γεωγραφική κατανομή των ορυκτών καυσίμων αναγκάζει τις πλούσιες βιομηχανικές χώρες να αναζητούν αποθέματα είτε σε ευαίσθητες γεωπολιτικά περιοχές, είτε στα τελευταία σύνορα του πλανήτη και στα ευαίσθητα οικοσυστήματα του αρκτικού κύκλου με κίνδυνο την περιβαλλοντική καταστροφή. Αυτή η περιβαλλοντική και κοινωνική διάσταση της ενεργειακής πολιτικής είναι η νέα και ίσως η πιο καθοριστική συνιστώσα που προβάλλει στο προσκήνιο. Η αλλαγή του κλίματος και η επακόλουθη έξαρση των ακραίων καιρικών φαινομένων προκαλώντας την καταστροφή οικοσυστημάτων, την εξαφάνιση ειδών αλλά και σημαντικές οικονομικές ζημιές, αποτελούν πλέον επιστημονικά τεκμηριωμένα γεγονότα.

Την ίδια στιγμή, νέες θεσμικές ρυθμίσεις και νέα οικονομικά εργαλεία διαμορφώνουν μια τελείως διαφορετική προοπτική στο χώρο της ενέργειας. Μέσω της υποχρέωσης μείωσης των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και της υποχρεωτικής συμμετοχής των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας με συγκεκριμένα ποσοστά στο ενεργειακό ισοζύγιο, οι καθαρές πηγές ενέργειας εκτοπίζουν γοργά τα μη φιλικά προς το περιβάλλον ορυκτά καύσιμα. Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται και μηχανισμοί αγοράς όπως η εμπορία δικαιωμάτων εκπομπών θερμοκηπιακών αερίων, οι οποίοι, έχουν τη δυνατότητα να στείλουν ηχηρά μηνύματα στις ενεργειακές αγορές. Πριν μια δεκαετία, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ήταν επιθυμητές αλλά ταυτόχρονα ήταν μη ανταγωνιστικές, μη αποδοτικές και ακριβές. Η κατάσταση αυτή έχει αλλάξει δραστικά τα τελευταία χρόνια. Η νέα ενεργειακή εποχή θα βασίζεται πλέον σε τεχνολογίες ώριμες και οικονομικά αποδοτικές η οποίες θα συμπληρώνονται με συστήματα αποθήκευσης ενέργειας. Θα αναπτύσσεται με επίκεντρο τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και γενικά τις πράσινες τεχνολογίες. Η πράσινη επιχειρηματικότητα έχει πλέον εδραιωθεί σε αρκετές χώρες με μεγάλη επιτυχία προσφέροντας στους πολίτες καθαρή ενέργεια. Βρίσκεται πλέον στα χέρια, όχι μόνο των κρατών, αλλά και των επιχειρήσεων και του κάθε πολίτη μιας χώρας για να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις της νέας ενεργειακής εποχής για ένα καλύτερο αύριο.

Έχοντας τα πιο πάνω υπόψη, ο κύριος μακροπρόθεσμος στόχος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στον τομέα της Ενέργειας είναι η μετατροπή του υφιστάμενου ενεργειακού συστήματος, το οποίο εξαρτάται από τα ορυκτά καύσιμα, σε ένα πιο αειφόρο ενεργειακό σύστημα το οποίο θα βασίζεται σε διαφοροποιημένες και αυξημένης ενεργειακής απόδοσης πηγές και φορείς ενέργειας, με σκοπό την αντιμετώπιση των πιεστικών προκλήσεων που θέτουν η ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού και η αλλαγή του κλίματος και παράλληλα στην αύξηση της ανταγωνιστικότητας των ευρωπαϊκών ενεργειακών βιομηχανιών. Με αυτό το τρόπο η ΕΕ θα μπορέσει να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της νέας ενεργειακής εποχής που έχει ήδη ξεκινήσει να διαμορφώνεται. Το πλαίσιο πολιτικής για το κλίμα και την ενέργεια για το 2030 που προτάθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Ιανουάριο του 2014 έχει ως στόχο να καταστήσει την οικονομία και το ενεργειακό σύστημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης περισσότερο ανταγωνιστική, ασφαλή και βιώσιμη. Ενώ η ΕΕ έχει σημειώσει ικανοποιητική πρόοδο προς την επίτευξη των στόχων για το κλίμα και την ενέργεια για το 2020, ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο πολιτικής για την περίοδο έως το 2030 είναι αναγκαίο για να εξασφαλιστεί βεβαιότητα για τους επενδυτές και μια συντονισμένη προσέγγιση μεταξύ των κρατών μελών. Το πλαίσιο που παρουσιάστηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιδιώκει να οδηγήσει σε συνεχή πρόοδο προς μια οικονομία χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα.

Τα συμπεράσματα της συνόδου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου στις 23-24 Οκτωβρίου 2014 περιλαμβάνονται οι ακόλουθοι στόχοι για το 2030:

(1) τουλάχιστον 40% μείωση των εκπομπών των αερίων του θερμοκηπίου σε σύγκριση με το 1990. (2) αύξηση της χρήσης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας  τουλάχιστον στο 27%. (3) αύξηση της ενεργειακής απόδοσης τουλάχιστον στο 27%. (4) ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς ενέργειας με την επίτευξη ηλεκτρικών διασυνδέσεων μέχρι το 15% της ηλεκτρικής δυναμικότητας του κάθε κράτους μέλους. (5) αύξηση της ενεργειακής ασφάλειας αναφορικά με τον ηλεκτρισμό και το φυσικό αέριο.

Λαμβάνοντας υπόψη την απειλή της κλιματικής αλλαγή, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημιούργησε τον Χάρτη Πορείας για μετάβαση σε μια ανταγωνιστική οικονομία χαμηλών επιπέδων εκπομπών άνθρακα για το 2050, προκειμένου να καθοριστεί μια οικονομικά αποδοτική πορεία για την επίτευξη πολύ μεγαλύτερων μειώσεων στις εκπομπές. Όλες οι μεγάλες οικονομίες πρέπει να μειώσουν σημαντικά τις εκπομπές τους, αν η αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη πρόκειται να διατηρηθεί κάτω από τους 2° C σε σύγκριση με τη θερμοκρασία στην προ-βιομηχανική εποχή.

Ο Χάρτης Πορείας προτείνει ότι, μέχρι το 2050, η ΕΕ θα πρέπει να μειώσει τις εκπομπές της κατά 80% κάτω από τα επίπεδα του 1990 μέσω εγχώριων μειώσεων και μόνο. Ορίζει τα ορόσημα για μια οικονομικά αποδοτική πορεία προς το στόχο αυτό - μειώσεις της τάξης του 40% έως το 2030 και 60% έως το 2040. Δείχνει επίσης πώς οι κύριοι τομείς που είναι υπεύθυνοι για τις εκπομπές της Ευρώπης - την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, τη βιομηχανία, οδικές, αεροπορικές και τις θαλάσσιες μεταφορές, τα κτίρια και τις κατασκευές, καθώς επίσης και τη γεωργία - μπορούν μεταβούν προς μια οικονομία χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα με τον πιο οικονομικά αποδοτικό τρόπο.

Κόμβος παραγωγής και διακίνησης η χώρα μας

Το κοίτασμα της Αφροδίτης, του Zohr και οποιαδήποτε άλλα κοιτάσματα ανακαλυφθούν στην Κυπριακή ΑΟΖ ενισχύουν σημαντικά τον ρόλο της Κύπρου στην απεξάρτηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης από το ενεργειακό πεδίο σε σχέση με χώρες που θέλουν να ελέγχουν την ενεργειακή της ασφάλεια.  Η Κύπρος βρίσκεται σε μια περιοχή όπου υπάρχει μεγάλη αστάθεια με τη Μέση Ανατολή και τα όσα διαδραματίζονται σε Ιράκ, Συρία, Τουρκία, Ισραήλ και Παλαιστίνη. Αυτό βέβαια, παρόλα τα αρνητικά, αναδεικνύει την Κύπρο ως πυλώνα σταθερότητας στην περιοχή, που είναι πάρα πολύ σημαντικό στην προσπάθεια της Κύπρου να μετατραπεί σε κόμβο παραγωγής και διακίνησης φυσικού αερίου. Δεν είναι τυχαίο που ο επικεφαλής της Γενικής Διεύθυνσης Ενέργειας της Κομισιόν δήλωσε ότι τα εξαιρετικά σημαντικά ενεργειακά κοιτάσματα της Κύπρου αποτελούν έναν από τους βασικούς λόγους για τους οποίους η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εισηγείται ως προτεραιότητα της νέας Ευρωπαϊκής Στρατηγικής Ενεργειακής Ασφάλειας τη δημιουργία Μεσογειακού Ενεργειακού Κόμβου στη Νότια Ευρώπη.

Ναι, στα ενεργειακά μας σχέδια είναι η δημιουργία αγωγού που θα συνδέει το κοίτασμα Αφροδίτη με τη Αίγυπτο, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε και τη δημιουργία χερσαίου τερματικού υγροποίησης φυσικού αερίου ως στρατηγικού στόχου. Βασική προϋπόθεση το τερματικό αυτό να είναι βιώσιμο και ανταγωνιστικό αποτελεί η εξεύρεση επιπλέον ποσοτήτων φυσικού αερίου από τα δικά μας κοιτάσματα, που ενισχύεται με τις τελευταίες εξελίξεις στην περιοχή. Η δήλωση επίσης του κ. Ντεσκάλζι στην ιταλική εφημερίδα Λα Ρεπούμπλικα ότι το αέριο που ανακαλύφθηκε στο Zhor θα καλύψει την εγχώρια ζήτηση στην Αίγυπτο και δεν θα εξαχθεί δεδομένων των ενεργειακών ελλείψεων που αντιμετωπίζει η Αίγυπτος ενισχύει περισσότερο στη δημιουργία του τερματικού νοουμένου ότι οι κατάλληλες προϋποθέσεις πληρούνται. Ας μην ξεχνάμε ότι η δημιουργία ενός χερσαίου τερματικού υγροποίησης φυσικού αερίου θα δημιουργήσει και χιλιάδες θέσεις εργασίας.

Οι ελπίδες επικεντρώνονται στο οικόπεδο 11

Το όραμα της Ενεργειακής Ένωσης είναι ένα ολοκληρωμένο ενεργειακό σύστημα για το σύνολο της Ευρώπης, όπου η ενέργεια θα διακινείται ελεύθερα μεταξύ των συνόρων των κρατών, με κανόνες ανταγωνισμού, με την καλύτερη δυνατή αξιοποίηση των πηγών και με ένα αξιόπιστο ευρωπαϊκό ρυθμιστικό πλαίσιο. Επίσης, ορισμένες από τις προτεραιότητες για την αύξηση της ασφάλειας εφοδιασμού της ΕΕ αφορούν την αναβάθμιση του ρόλου του νότιου διαδρόμου φυσικού αερίου, στρατηγικές συμμαχίες με τις χώρες της Κεντρικής Ασίας και το Ιράν και αναδιαμόρφωση των σχέσεων ΕΕ και Ρωσίας στα ενεργειακά θέματα.

Η Κύπρος ως κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει ενεργό ρόλο στην ευρωπαϊκή ενεργειακή στρατηγική. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αφυπνίσθηκε από την ανακάλυψη πλούσιων κοιτασμάτων φυσικού αερίου στην Κύπρο και Ανατολική Μεσόγειο και αρχίζει πλέον να προσβλέπει σε εγχώριους ενεργειακούς πόρους.

Η ανακοίνωση της ΕΝΙ για την ανακάλυψη του νέου κοιτάσματος στη Μεσόγειο είναι μια θετική εξέλιξη για τη χώρα μας. Σύμφωνα με τη νορβηγική PGS, την επίσημη πηγή των γεωλογικών ερευνών της περιοχής που εδώ και οκτώ χρόνια πραγματοποιεί τις δισδιάστατες και τρισδιάστατες σεισμογραφικές έρευνες στην Κυπριακή ΑΟΖ, οι γεωλογικές συνθήκες και δομές που υπάρχουν στο κοίτασμα Zohr είναι ίδιες με αυτές που υπάρχουν στο τεμάχιο 11. Το συμπέρασμα αυτό βγήκε από τη σύγκριση των γεωλογικών δεδομένων που διαθέτει η PGS από το καλοκαίρι του 2013, όταν πραγματοποίησε τρισδιάστατες σεισμογραφικές έρευνες στο τεμάχιο 11, και εν ολίγοις μας δίνει να καταλάβουμε ότι υπάρχει μεγάλη πιθανότητα ανακάλυψης κοιτασμάτων φυσικού αερίου και στο τεμάχιο 11. 

* Ο δρ Μάριος Βαλιαντής είναι διευθυντής Κέντρου Πράσινης Ανάπτυξης και Ενεργειακής Πολιτικής, Πανεπιστημίου Λευκωσίας, Επικεφαλής Ακαδημαϊκών Προγραμμάτων Διαχείρισης Ενέργειας, Υδρογονανθράκων και Περιβάλλοντος και μέλος του Συμβουλίου Ενεργειακής Στρατηγικής.

(του Δρ. Μάριου Βαλιαντή, Φιλελεύθερος)