Οι Θεσσαλονικείς εφαρμόζουν το "συνεταιρίζεσθαι" σε ενέργεια και περιβάλλον

Μπορεί ο συνεταιρισμός, η κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία, εκτός από τη γοητεία που ασκεί ειδικά σε μια χώρα που σοβεί επί χρόνια οικονομική και κοινωνική κρίση να αποτελέσει ουσιαστική απάντηση για ένα καλύτερο μέλλον; Μπορεί να είναι διέξοδος για να βγει η χώρα από το σημερινό τέλμα; Θεωρίες θα σκεφτούν οι περισσότεροι. Είναι όμως έτσι; Στη Θεσσαλονίκη τα πρωτοποριακά βήματα είναι πλέον γεγονός.

Μέχρι σήμερα οι υποστηρικτές των μοντέλων κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας είχαν θεωρητικά επιχειρήματα και παραδείγματα από το εξωτερικό, που δύσκολα έπειθαν για την αποτελεσματικότητά τους και πάντως δε συνηγορούσαν σε καμιά περίπτωση στη δημιουργία ενός κινήματος, μιας μαζικής στροφής προς τέτοια μοντέλα.

Πιθανώς και η κουλτούρα που συνοδεύει τέτοιου είδους εγχειρήματα να μην πολυαρέσει στην πλειοψηφία των Ελλήνων. Ακόμη ακόμη και εκείνοι που προβάλλουν την εναλλακτική αυτή πρόταση μπορεί να μην είναι αρεστοί, καθώς η λογική τους ξεφεύγει από τα κλασικά μοντέλα οικονομίας και δεν έχουν τη στήριξη των μεγάλων κομμάτων, που επιμένουν (ίσως και να έχουν δίκιο) στην προσπάθεια εξεύρεσης λύσεων στην πολύπλευρη κρίση μέσα από το κλασικό οικονομικό μοντέλο που κυριαρχεί διεθνώς.

Από την άλλη, τα νομοθετήματα που δείχνουν μια στροφή -έστω και για εφαρμογή σε μικρή κλίμακα- στην προώθηση του συνεργατισμού της κοινωνικής αλληλέγγυας οικονομίας υπάρχουν. Και έχουν υιοθετηθεί από την επίσημη Πολιτεία επειδή μάλλον και στα «κυβερνητικά» κόμματα έχουν γίνει αντιληπτά τα οφέλη από το συγκεκριμένο θεσμό.

Είναι χαρακτηριστικό ότι τα τελευταία χρόνια (μετά και το σχετικό νόμο Κουτρουμάνη) έγιναν αρκετές προσπάθειες δημιουργίας μικρών ή μεγαλύτερων συνεταιρισμών σε όλη τη χώρα, άλλοτε επιτυχημένων κι άλλοτε αποτυχημένων. Διαστάσεις κινηματικές προφανώς και δεν πήραν. Είναι άλλωστε πολύ δύσκολο μέσα σε λίγα χρόνια να αλλάξουν ριζωμένες νοοτροπίες δεκαετιών, ώστε να μιλάμε για ένα φαινόμενο.

Μια στροφή εξάλλου στην κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία οδηγεί και σε αλλαγή του τρόπου ζωής μας, κάτι που μάλλον ελάχιστοι είναι διατεθειμένοι να ακολουθήσουν. Οι περισσότεροι αναπολούμε τις μέρες της οικονομικής ευημερίας, που χάσαμε από το 2009 και μετά…

Οι άνθρωποι που ασχολούνται ενεργά με το συγκεκριμένο οικονομικό μοντέλο και υποστηρίζουν ότι μπορεί να είναι η απάντηση στην κρίση έχουν τα δικά τους επιχειρήματα και πλέον συγκεκριμένα παραδείγματα εφαρμογής στην ελληνική κοινωνία.
Δεν είναι τυχαίο ότι το συνεταιριστικό σούπερ μάρκετ στη Θεσσαλονίκη, που μετρά μικρό χρόνο ζωής, τα πηγαίνει πολύ καλά, όπως και το γεγονός ότι στα σημαντικότερα πρακτικά παραδείγματα που έχουμε ως χώρα, πρωταγωνίστρια είναι η Θεσσαλονίκη.

Από τους ανθρώπους που έχουν επενδύσει στο συγκεκριμένο μοντέλο είναι ο δρ. χημικός περιβαλλοντολόγος, Κώστας Νικολάου, καθηγητής - σύμβουλος Περιβαλλοντικού Σχεδιασμού Πόλεων του Ελληνικού Ανοιχτού Πανεπιστημίου.
Ο κ. Νικολάου προβάλλει επτά παραδείγματα εφαρμογών συνεργατισμού της κοινωνικής αλληλέγγυας οικονομίας στην προστασία του περιβάλλοντος, που είναι από τους τομείς οι οποίοι πλήττονται πρώτοι από την κρίση.

Νερό

Το πρώτο παράδειγμα αφορά στο πόσιμο νερό. Το κίνημα υπέρ της κοινωνικής διαχείρισης του νερού έχει ως κύριο εκπρόσωπο στη Θεσσαλονίκη την «Κίνηση 136» και εμφανίστηκε το 2011. Υποστηρίζει πως οι πολίτες μπορούν να πάρουν στα χέρια τους τη διαχείριση του νερού δημιουργώντας μη κερδοσκοπικούς συνεταιρισμούς νερού και διεκδικώντας την εξαγορά του ποσοστού που πωλείται από το δημόσιο, αλλά και τη μη κερδοσκοπική διαχείριση της ΕΥΑΘ.

«Η παγκόσμια εμπειρία απέδειξε ότι το μοντέλο της σύμπραξης δημόσιου-κοινοτικού τομέα (των πολιτών), που στηρίζεται στη συνεργασία μεταξύ δημόσιων φορέων, συνεταιρισμών, εργατικών σωματείων και άλλων συλλογικοτήτων μιας κοινότητας, δίνοντας έμφαση στη εμπλοκή της κοινότητας (των πολιτών), είναι αυτό, που διασφαλίζει υψηλή ποιότητα νερού, μικρές απώλειες και χαμηλές τιμές με κοινωνική δικαιοσύνη», αναφέρει ο κ. Νικολάου.

Σκουπίδια

Το δεύτερο παράδειγμα αφορά στα αστικά στερεά απορρίμματα. Την ώρα που κεντρική πολιτική αποτελεί η ενεργειακή αξιοποίηση των απορριμμάτων (πολλοί την ταυτίζουν με την καύση) και τελικά η ιδιωτικοποίηση της διαχείρισής τους, οι θιασώτες των μοντέλων κοινωνικής αλληλέγγυας οικονομίας προβάλλουν πιο φιλικές προς το περιβάλλον λύσεις, αρκούντως αποδοτικές. Τα σκουπίδια έχουν λεφτά, όπως λέει κι ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης, Γιάννης Μπουτάρης…

Ως ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα των σύγχρονων κοινωνιών, η διαχείριση των σκουπιδιών με τις κλασικές μεθόδους που προσπαθούμε να εφαρμόσουμε στην Ελλάδα (ακολουθώντας έπειτα από δεκαετίες τις εξελίξεις) έχουν αρχίσει να εγκαταλείπονται διεθνώς.

Το σύγχρονο μοντέλο επενδύει στη μείωση του όγκου των παραγόμενων απορριμμάτων, στην επαναχρησιμοποίηση και στην ανακύκλωση – λιπασματοποίηση. Το τελικό προϊόν προς απόρριψη είναι πολύ μικρό.

«Οι τρεις αυτές λύσεις (σε συνδυασμό) είναι οι φθηνότερες, προστατεύουν το περιβάλλον, μπορούν να υλοποιηθούν από τις τοπικές κοινωνίες και τα οφέλη να τα καρπωθεί η κοινωνία. Αυτό μπορεί να πραγματοποιηθεί με το μοντέλο δημόσιας-κοινωνικής διαχείρισης των αστικών στερεών απορριμμάτων, κατά το οποίο η συνολική διαχείριση (συμπεριλαμβανομένων των υποδομών) στηρίζεται στη συνεργασία μεταξύ δημόσιων φορέων (κράτος ή τοπική αυτοδιοίκηση), συνεταιρισμών (κοινωνικής αλληλέγγυας οικονομίας και άμεσης δημοκρατίας), εργατικών σωματείων και άλλων συλλογικοτήτων μιας κοινότητας, δίνοντας προτεραιότητα στον κοινωνικό έλεγχο, στη συμμετοχή των πολιτών και στις διαδικασίες δημοκρατικού προγραμματισμού», σημειώνει ο κ. Νικολάου.

Αποτέλεσμα είναι το χαμηλότερο κόστος διαχείρισης, η δημιουργία περισσότερων νέων θέσεων εργασίας και η αποτελεσματικότερη προστασία του περιβάλλοντος. Όλα αυτά συνεπάγονται κοινωνικά δίκαιη κατανομή του παραγόμενου πλούτου, «όταν πρόκειται για δημόσια-κοινωνική διαχείριση, αποκεντρωμένη (σε επίπεδο δήμου ή διαχειριστικής ενότητας δήμων, με μικρής κλίμακας εγκαταστάσεις) και ολοκληρωμένη, δηλαδή, όταν βασίζεται στους τρεις άξονες: μείωση-πρόληψη, επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση-λιπασματοποίηση», τονίζει ο κ. Νικολάου.

Τέτοιους συνεταιρισμούς έχουμε ήδη στη χώρα μας (Μύκονος, Ικαρία, Καλαμάτα…).

Ενέργεια

Το τρίτο παράδειγμα αφορά στην ενέργεια. Ένα πρώτο παράδειγμα του τι σημαίνει ιδιωτικοποίηση του ενεργειακού τομέα είναι το νέφος στη διάρκεια των χειμερινών μηνών στις μεγαλουπόλεις και ειδικά στη Θεσσαλονίκη.

«Η άνοδος των τιμών πετρελαίου και φυσικού αερίου οδηγούν σε προσπάθειες απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα και αναδεικνύονται ως εναλλακτική λύση οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ΑΠΕ). Αλλά ακόμα και η εφαρμογή ΑΠΕ σε βιομηχανικές κλίμακες (με φαραωνικά έργα που εγκαθίστανται οπουδήποτε και χωρίς περιορισμούς) έχει δραματικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις», υποστηρίζει ο κ. Νικολάου.

Στην Ευρώπη η νέα τάση είναι η αξιοποίηση των ΑΠΕ από τους πολίτες μέσω ενεργειακών συνεταιρισμών, με αποκεντρωμένη την παραγωγή ενέργειας σε μικρή κλίμακα, με ήπιους τρόπους, με τοπική κατανάλωση (η ενέργεια καταναλώνεται εκεί που παράγεται), με ενεργειακή αυτονομία ολόκληρων περιοχών και με ηλεκτρικό ρεύμα σε τιμές χαμηλότερες από τις σημερινές.

Στη Γερμανία, σημειώνει ο κ. Νικολάου, περισσότερο από το μισό του παραγόμενου ηλεκτρικού ρεύματος από ΑΠΕ ανήκει στους ίδιους τους πολίτες.

«Στην Ελλάδα υπάρχουν οι δυνατότητες για εγκατάσταση ΑΠΕ εκτός περιοχών περιβαλλοντικά, οικονομικά και κοινωνικά ευαίσθητων. Ενδεικτικά, στην Κεντρική Μακεδονία και την Ήπειρο, το τεχνικά και οικονομικά εκμεταλλεύσιμο αιολικό και ηλιακό δυναμικό είναι 7 φορές περισσότερο από τις ανάγκες αυτών των Περιφερειών σε ηλεκτρική ενέργεια», δηλώνει.

Τρόφιμα

Το τέταρτο παράδειγμα αφορά στα τρόφιμα. Σύμφωνα με τον κ. Νικολάου, «η ιδιωτικοποίηση όλου του κύκλου παραγωγής και κατανάλωσης επιχειρείται να πάρει και θεσμοθετημένη μορφή με τα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα, τον codex alimentarius, τις ιδιωτικές πατέντες στους σπόρους και μαζί με την ανεξέλεγκτη χρήση φυτοφαρμάκων και λιπασμάτων (που ρυπαίνουν έδαφος και νερά) απειλούν δραματικά την ασφάλεια των τροφίμων και την υγεία των καταναλωτών. Κι αυτά, με τις τιμές των τροφίμων να αυξάνουν εν μέσω κρίσης, για χάρη των μεσαζόντων και των μεγάλων αλυσίδων τροφίμων. Η συνεχής πτώση των εισοδημάτων σε συνδυασμό με τη συνεχή άνοδο των τιμών βασικών προϊόντων και με την αμφιβολία για την ποιότητά τους όλο και να μεγαλώνει (ένεκα ασύδοτης κερδοσκοπίας), καθιστά τη δημιουργία αλληλέγγυων κοινωνικών καταναλωτικών συνεταιρισμών εξαιρετικά αναγκαία, επίκαιρη και πρώτης προτεραιότητας».

Το μη κερδοσκοπικό συνεταιριστικό παντοπωλείο του Κοινωνικού Καταναλωτικού Συνεταιρισμού Θεσσαλονίκης «Βίος Coop» είναι το μαζικότερο (από άποψη μελών) παράδειγμα. Στα ράφια του υπάρχουν κυρίως συνεταιριστικά ελληνικά προϊόντα με προέλευση τοπική (για μικρότερο οικολογικό αποτύπωμα και ενίσχυση της τοπικής παραγωγής).

«Προηγήθηκε και συνεχίζεται καθημερινά ένας εξονυχιστικός έλεγχος ώστε να διασφαλίζεται ότι τα προϊόντα δεν περιέχουν απαγορευμένα χημικά πρόσθετα, μικροβιολογικό φορτίο, μεταλλαγμένα, ληγμένα, ακατάλληλες και μη ασφαλείς ουσίες για την υγεία και το περιβάλλον. Στο οικονομικό πεδίο, οι τιμές επιχειρείται να είναι χαμηλές, αλλά δίκαιες για τον παραγωγό και τον καταναλωτή και ίδιες για όλους, μέλη και μη μέλη, ενώ τα όποια πλεονάσματα στο τέλος κάθε χρόνου επιστρέφονται στα μέλη και την τοπική κοινωνία με βάση τις συναλλαγές του καθένα», σημειώνει ο κ. Νικολάου.

Υπηρεσίες

Το πέμπτο παράδειγμα αφορά στην ανταλλαγή υπηρεσιών. Πρόκειται για δίκτυα ανταλλαγής χωρίς χρήματα, που ήδη αναπτύσσονται σε όλη τη χώρα και θέτουν τους δικούς τους ανθρωποκεντρικούς όρους. Ομάδες πολιτών χωρίς δεσμεύσεις και εξαρτήσεις, που παρεμβαίνουν και προσπαθούν να βελτιώσουν τη ζωή στην πόλη.

«Τα δίκτυα ανταλλαγών αναπτύσσουν ένα σύστημα για ανταλλαγές υπηρεσιών και προϊόντων μεταξύ των μελών τους χρησιμοποιώντας ως μέσον τη λεγόμενη τοπική εναλλακτική μονάδα. Είναι στην πραγματικότητα ένα δίκτυο αλληλοβοήθειας και μια θετική δράση για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης με δημιουργικό τρόπο από τους πολίτες οι οποίοι παίρνουν τη ζωή τους στα χέρια τους, δημιουργούν ευκαιρίες απασχόλησης, δίνουν αξία στα τοπικά προϊόντα και καλύπτουν πραγματικές τους ανάγκες», λέει ο κ. Νικολάου.

Ήδη υπάρχει το ΤΕΜ στη Μαγνησία και το ΚΟΙΝΟ στη Θεσσαλονίκη, σε μικρή πάντως κλίμακα.

Βιομηχανία

Το έκτο παράδειγμα αφορά στη βιομηχανική παραγωγή και η πρακτική εφαρμογή του είναι το εργοστάσιο της Βιομηχανικής Μεταλλευτικής (ΒΙΟΜΕ) στη Θεσσαλονίκη. Οι ιδιοκτήτες του δεν τα κατάφεραν, όμως οι εργαζόμενοι δημιούργησαν μια κοινωνική συνεταιριστική επιχείρηση και ήδη λειτουργούν το εργοστάσιο, ζουν από την περιορισμένη παραγωγή και έχουν ενδιαφέρον ακόμη και για εξαγωγές, προχωρώντας στα επόμενα βήματά τους. «Ο νέος συνεταιρισμός παράγει και λειτουργεί στο εργοστάσιο, με σκοπό την επέκταση της υπάρχουσας παραγωγής φυσικών απορρυπαντικών, αλλά και την πλήρη επαναλειτουργία του εργοστασίου υπό εργατικό έλεγχο και αυτοδιεύθυνση», λέει ο κ. Νικολάου.

Εκπαίδευση

Το τελευταίο παράδειγμα αφορά στην εκπαίδευση και κατάρτιση, δεδομένου ότι η συνεργατική αντίληψη στη χώρα μας είναι πολύ περιορισμένη και ειδικά στις αστικές περιοχές. Ακόμα περισσότερο περιορισμένη είναι η συνεταιριστική εκπαίδευση, κατάρτιση και πληροφόρηση, σε αντίθεση με την περιβαλλοντική εκπαίδευση.

Το πρώτο βήμα για να δημιουργηθούν τέτοιοι θεσμοί έγινε πέρσι στη Θεσσαλονίκη, με το Λαϊκό Πανεπιστήμιο Κοινωνικής Αλληλέγγυας Οικονομίας, που δημιουργήθηκε από την ΠΡΩ.Σ.Κ.ΑΛ.Ο. (Πρωτοβουλία Συνεργασίας για την Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία). Απευθύνεται στους πολίτες, που συμμετέχουν στις πάσης φύσεως συλλογικότητες της κοινωνικής αλληλέγγυας οικονομίας, αλλά και σε κάθε άλλο ενδιαφερόμενο πολίτη και η παρακολούθησή του είναι ελεύθερη και δωρεάν.

«Στοχεύει στην προώθηση της εκπαίδευσης, κατάρτισης, επιμόρφωσης και πληροφόρησης των συμμετεχόντων στις ιδέες, αξίες και αρχές της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας, της άμεσης δημοκρατίας και του συνεργατισμού. Βασίζεται στη διπλή φύση των συνεταιρισμών: Κοινωνική – Οικονομική και συνακόλουθα στη διπλή φύση της συνεταιριστικής εκπαίδευσης: Ιδεολογική – Οικονομικοτεχνική», επισημαίνει ο κ. Νικολάου.

(του Τάσου Τασιούλα, voria.gr)