Μπιρμπίλη: Ανθρωποκεντρικά κριτήρια στη ρυμοτομία των πόλεων

Τα σχέδια της για το μέλλον της ρυμοτομίας της Αθήνας σε νέα, ανθρωποκεντρικά πλαίσια περιέγραψε στην ομιλία της στην επιστημονική ημερίδα με θέμα «Κέντρο- Κεντρότητες Παρίσι- Αθήνα: συγκρίσεις» που διοργάνωσε ο Οργανισμός Ρυθμιστικού Σχεδίου και Προστασίας Περιβάλλοντος Αθήνας, η Ενοποίηση Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ, η Γαλλική Πρεσβεία και το Γαλλικό Ινστιτούτο, η υπουργός ΠΕΚΑ.

Η κα. Μπιρμπίλη αναφέρθηκε στην ανάγκη αποφυγής μιας «στείρας ορθολογιστικής» διαρρύθμισης και την ανάγκη ο σχεδιασμός της πόλης να γίνεται με ανθρωποκεντρικά κριτήρια, καθώς και στην ανάγκη διατήρησης της μοναδικότητας των περιοχών της πόλης .

Αναλυτικά, η υπουργός είπε τα εξής:

«Κυρίες και κύριοι,

σεβόμενη το ότι οι σημερινοί ομιλητές θα καταθέσουν σοβαρές προσεγγίσεις για το θέμα της ημερίδας, θα επικεντρωθώ σε κάποια σημαντικά ζητήματα, που ίσως ξεπερνούν από τη φύση τους κάποιες γνώριμες προσεγγίσεις.

Οι αναπλάσεις στα υποβαθμισμένα μέρη της περιοχής του κέντρου της Αθήνας, είναι παρεμβάσεις σύνθετες, που ξεπερνούν τις αρχιτεκτονικές και πολεοδομικές μελέτες και ως πρόβλημα έχουν τύχει της προσοχής όλων. Μέχρι σήμερα όμως, δεν έχουν υπάρξει στην Ελλάδα ολοκληρωμένες προσεγγίσεις, με την έννοια της αντιμετώπισης του συνόλου των οικονομικών, ιδιοκτησιακών, κοινωνικών, περιβαλλοντικών & στεγαστικών προβλημάτων.

Οι Ευρωπαϊκές χώρες με ιστορία στην αντιμετώπιση μεταναστευτικών ή ευάλωτων ομάδων στα υποβαθμισμένα κέντρα και τις περιαστικές περιοχές, αναζητούν διαρκώς τρόπους ώστε οι κεντρικές περιοχές των μεγάλων πόλεων να μην γνωρίζουν υποβάθμιση. Θεωρεί ένα πρόγραμμα ανάπλασης επιτυχημένο, όταν η δυναμική του είναι ικανή να αντιμετωπίσει σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, την επίλυση των περιβαλλοντικών, λειτουργικών, κοινωνικών, στεγαστικών και ιδιοκτησιακών προβλημάτων της περιοχής. Τότε μπορούν να ενεργοποιηθούν και οι μηχανισμοί της αγοράς.

Ας επανέλθουμε όμως στην Αθήνα.

Στην Αθήνα δεν έχουμε ένα μοναδικό τόπο ως κέντρο, όπως μια πλατεία ή ένα δρόμο. Υπάρχουν διάφορα σημεία που θεωρούμε κεντρικά, μέσα σε μία “περιοχή” που καθιερώθηκε ως κέντρο. Σημεία έκκεντρα λοιπόν, εφόσον δεν υπάρχει το μοναδικό κέντρο αναφοράς. Δημιουργούν διάσπαρτες κεντρικότητες, απείθαρχα, απρόβλεπτα, εκκεντρικότητες που δεν τις γέννησε ο σχεδιασμός, ο προγραμματισμός, οι στοχευμένες δράσεις. Κατέληξαν να δέχονται τις αποδράσεις όσων το επιθυμούν: όσων αποζητούν ένα διάλειμμα διαφορετικότητας ή όσων διαφορετικών απελπισμένα αποζητούν τη μονιμότητα και κάπου να ανήκουν.

Όλα αυτά τα έκκεντρα σημεία, άξονες, περιοχές, είναι ταυτόχρονα συνιστώσες του “κέντρου”.

Πως ορίζεται το κέντρο; Με τον προσδιορισμό της ιστορικότητας, γεωμετρίας, θέσης, πύκνωσης πολιτικών, πολιτιστικών, πολιτισμικών και άλλων δραστηριοτήτων; Με μια πραγματική, με αφετηρία το σήμερα, χωρίς ιστορικές αναφορές, το κέντρο είναι το άθροισμα των επιμέρους έκκεντρων και εκκεντρικών μερών του. Σίγουρα, οι εκκεντρικοί κάτοικοι ή χρήστες κέντρου, βιώνουν τη laissez faire πραγματικότητά του σαν αποτέλεσμα μιας τυχαιότητας.

Σήμερα αναζητούμε νέα μοντέλα προσέγγισης και επανασχεδιασμού του αστικού περιβάλλοντος των κεντρικών περιοχών της πόλης. Το αστικό περιβάλλον σε αυτές τις περιοχές συγκροτείται ανορθόδοξα ως δεξαμενή και απόθεμα πόρων στους οποίους περιλαμβάνονται κτίρια, ανοικτές περιοχές, υποδομές κάθε είδους, ανθρώπινο δυναμικό, δομές γνώσης, ενέργεια, φυσικά στοιχεία του περιβάλλοντος, δημόσια και ιδιωτικά αγαθά. Μπορούν οι αντισυμβατικότητες του κέντρου να ορίσουν μια ταυτότητα; Είναι η ουσία τους συστατικό στοιχείο μιας αξιοποιήσιμης μετάλλαξης των παλαιότερων συμβατικών ταυτοτήτων;

- Αν ναι, τότε η επιτυχία θα έγκειται στην επίλυση των συγκρούσεων και θα μπορούμε να μιλάμε για μια βιώσιμη επανάκτηση του κέντρου.

- Αν όχι, τότε με στείρο ορθολογισμό θα επιβληθεί η συμμετρία, η συμβατικότητα, σε πείσμα των εκκεντρικών και της συνέχειας της ζωής. Κάθαρση από χρήσεις και χρήστες, επανάχρηση από άλλους πολιτικά ορθούς χρήστες και κατοίκους μιας gentrification πραγματικότητας.

Ποια είναι λοιπόν η σημερινή ή μάλλον η αυριανή ταυτότητα του κέντρου της Αθήνας, όπως θα διαμορφώνεται από τις ιδιαίτερες επιμέρους παράκεντρες περιοχές του; Υπάρχει διάλογος ανάμεσα στην ιστορική πόλη και την ανακυκλωμένη πόλη, την οικεία μνήμη και ανοίκεια εικόνα του σήμερα; Η μνήμη ενισχύεται από τα φυσικά χαρακτηριστικά του χώρου, η εικόνα του σήμερα διαμορφώνεται από τους ανθρώπους που κινούνται και ζουν στον ίδιο χώρο. Πως ορίζεται συνεπώς η μετάλλαξη των ευαίσθητων περιοχών μέσα και γύρω από το ιστορικό κέντρο; Πρέπει η περιοχή του κέντρου να γίνει ένα υπαίθριο μουσείο και ποια θα είναι η σχέση της με τις κεντρικότητες ή μάλλον τις εκκεντρικότητες που θα εμφανίζονται;

Η διάχυση οικονομικών μεταναστών, υποβοηθούμενη από την παντελή έλλειψη στεγαστικής πολιτικής και κυρίως από την αμηχανία αντιμετώπισής τους, γεμίζει τα “κενά” του ιστού των εκκεντρικών περιοχών της πόλης. Η ανυπαρξία κρατικής μέριμνας σε όλους τους τομείς της ζωής για αυτά τα έκκεντρα μέρη της πόλης, η αποδυνάμωση των μικρών εμπορικών σχημάτων, η απομείωση της οικονομικής και άρα κοινωνικής αξίας των ακινήτων κατοικίας, οδήγησαν αναπόφευκτα στην αλλοίωση των γνώριμων ελκυστικών εικόνων του παρελθόντος και σε αυτο-οργάνωση τις όποιες κοινωνικές ή πολιτισμικές ομάδες εγκαταστάθηκαν εκεί.

Η χαρτογράφηση και η αξιολόγηση των χαρακτηριστικών των περιοχών για μελλοντικές παρεμβάσεις, μπορεί να οδηγήσει σε ένα απαραίτητο νέο μοντέλο προσέγγισης και επανασχεδιασμού του αστικού περιβάλλοντος. Απαιτείται σύνδεση του σχεδιασμού με την οικονομία και δημιουργία συνθηκών συνέργειας και συμμετοχής των ατόμων στη διαμόρφωση του περιβάλλοντος στο οποίο διαβιώνουν. Θα ήταν συνεπώς χρήσιμα και κρίσιμα τα αποτελέσματα μιας πιλοτικής έρευνας με παράλληλες άμεσες δράσεις, εστιασμένη σε μια περιοχή μικρής επιφάνειας, όπως η περιοχή “Γεράνι” του κέντρου που γειτνιάζει με τις οδούς Σοφοκλέους και Ευριπίδου. Η μεγάλη πύκνωση και ένταση των προβληματικών καταστάσεων, δημιουργούν σε αυτή ένα αρνητικό αστικό περιβάλλον. Ξεκινάμε λοιπόν τις επεμβάσεις στην περιοχή αυτή, όπου θα καταγραφούν, θα αξιολογηθούν και θα προταθούν πιλοτικές δράσεις, μελέτες και επεμβάσεις.

Το πρόβλημα των μεταναστών δεν αντιμετωπίζεται ούτε με ακρότητες, ούτε με απότομες παρεμβάσεις. Στη σημερινή δύσκολη οικονομική συγκυρία η θέση των αποκλεισμένων και αδύναμων ομάδων είναι δυσχερέστερη, επιτρέποντας την έξαρση της δημαγωγίας και της ετεροφοβίας και συνεπώς του προβλήματος. Επιπλέον, η δημοσιονομική στενότητα δεν είναι μόνο συγκυριακά έντονη αλλά και δομική, καθότι οι δημόσιοι πόροι θα είναι και στο μέλλον περιορισμένοι για παρεμβάσεις πολεοδομικού χαρακτήρα.

Στην περιοχή “Γεράνι” διαβιώνουν άνθρωποι που στην πλειονότητα τους γίνονται αντιληπτοί ως ‘απορρίμματα’ και κατά συνέπεια περιθωριοποιούνται συνεχώς, ενώ κάποιοι θα μπορούσαν να απασχοληθούν στο πλαίσιο μιας εντόπιας ‘επιχειρηματικότητας’ μικρής κλίμακας. Το κτιριακό απόθεμα αντιμετωπίζεται με ένα άκαμπτο και παρωχημένο νομικό και θεσμικό πλαίσιο, ενώ η επανάχρηση και ο επανασχεδιασμός του κτιριακού αποθέματος θα μπορούσε να γίνει αντιληπτός σε ένα πλαίσιο δυναμικής διαδοχής κτισμένου, άκτιστου, ανοικτού, δημόσιου, ιδιωτικού περιβάλλοντος. Επίσης, θα μπορούσε να είναι το πεδίο όπου αναδεικνύονται οι κοινωνικοί πόροι της περιοχής, με διαδρομές περιπάτου όπου η κατανομή αναψυχής, εμπορίου, υπηρεσιών συμβάλλουν στην ενδυνάμωση της κοινωνικής επαφής διαφορετικών ομάδων επαγγελματικά, ηλικιακά, κοινωνικά και φυλετικά.

Μέσα από το πιλοτικό αυτό πρόγραμμα οι κάτοικοι, οι καταστηματάρχες, οι εργαζόμενοι της περιοχής μπορούν να συστηματοποιήσουν τις εμπειρίες τους και το απόθεμα πρακτικών γνώσεων και να τις συντονίσουν ώστε να συμβάλλουν και να συμμετέχουν και οι ίδιοι αποτελεσματικά στον επανασχεδιασμό της περιοχής τους. Τα έντονα στοιχεία του φυσικού και ιστορικού περιβάλλοντος αποτελούν το έναυσμα για τον επανασχεδιασμό της περιοχής και μπορούν να ενισχύσουν τον ποιοτικό τουρισμό μικρής κλίμακας και τη σύνδεση των κατοίκων με την ιδιαιτερότητα της περιοχής τους.

Ο ενεργειακά αποτελεσματικός σχεδιασμός σε όλες τις κλίμακες, οι εναλλακτικές μορφές ενέργειας και οι εναλλακτικοί τρόποι “χρήσης” των υποδομών ενέργειας θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως αποτελεσματικότεροι πόροι του αστικού περιβάλλοντος ειδικά σε μια υποβαθμισμένη περιοχή, με τα δίκτυα υποδομών, κυκλοφορίας και επικοινωνίας να συνδυάζονται και να λαμβάνουν υπόψη τους, δόκιμες νέες εφαρμογές.

Θα προσεγγίσουμε την περιοχή σε δύο παράλληλες φάσεις: η πιλοτική μελέτη θα περιλαμβάνει την επιτόπου αναλυτική χαρτογράφηση των αστικών πόρων, των συνθηκών διαχείρισης τους και τους όρους χρήσης τους. Τα δεδομένα θα συστηματοποιηθούν και θα αναρτηθούν σε ψηφιακή πλατφόρμα GIS, ώστε να διευκολύνεται η συνεχής καταγραφή δεδομένων, η συλλογή και ενημέρωση στοιχείων αλλά και η άμεση διαθεσιμότητα τους σε φορείς, ανεξάρτητους μελετητές και το ευρύ κοινό.

Η πιλοτική εφαρμογή θα αξιολογήσει τους διαθέσιμους αστικούς πόρους και θα τους αναδείξει σε κύριο συντελεστή του αρχιτεκτονικού επανασχεδιασμού της περιοχής. Ο σχεδιασμός του αστικού περιβάλλοντος θα αποτελέσει το εργαλείο επέμβασης για την αναδιαμόρφωση της περιοχής, αλλά και το πεδίο στο οποίο θα δοκιμαστούν και θα αποφασιστούν οι αναγκαίες νομικές και θεσμικές αλλαγές. Στη φάση του σχεδιασμού θα εφαρμοστούν μοντέλα συνεργασίας όχι μόνο με τους φορείς αλλά και με τους διαμένοντες στην περιοχή κατοίκους, καταστηματάρχες εργαζόμενους, αλλά και επιλεγμένες περιθωριοποιημένες ομάδες, ώστε να εμπλακούν στη διαδικασία αποφάσεων σχετικά με τον τρόπο επανασχεδιασμού της περιοχής τους. Η πρόταση θα συνταχθεί από επιστημονική ομάδα διαφόρων ειδικοτήτων: αρχιτέκτονες, νομικούς, κοινωνιολόγους, γεωγράφους, καλλιτέχνες, μηχανικούς, οικονομολόγους και θα εξασφαλίζει τη νομή των πόρων του δεδομένου αστικού περιβάλλοντος μέσω του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού. Οι επεμβάσεις που θα προταθούν θα έχουν δυνατότητα άμεσης υλοποίησης και το πρώτο δείγμα γραφής θα γίνει με παρέμβαση σε δύο μήνες στην “Πλατεία Θεάτρου”.

Πέρα όμως από παρεμβάσεις σε πολύ προβληματικές και υποβαθμισμένες περιοχές του κέντρου, η αναζήτηση της ταυτότητάς του για το αύριο οδηγεί στην αναζήτηση των παραγόντων που διαμόρφωσαν και διαμορφώνουν τις σημερινές εκκεντρικότητες, αλλά και άλλες που θα ακολουθήσουν. Ήδη βλέπουμε στην Αθήνα περιοχές στο κέντρο της πόλης συχνά να παρουσιάζουν διαχωρισμούς ασυνήθιστους για την ελληνική πόλη, όπως τη γειτνίαση κοινωνικά ακραίων περιοχών. Η ένταση αυτών των διαχωρισμών αξίζει να αντιμετωπισθεί μετά από συλλογή πληροφοριών, που είναι κρίσιμες και ενδιαφέρουσες. Τα πολιτισμικά ίχνη των αλλοδαπών πληθυσμών στο τοπίο των έκκεντρων μερών της πόλης, τα ίχνη της κινητικότητας τους, τα δίκτυα μέσα από τα οποία λειτουργούν και οι μετασχηματισμοί τους, μπορούν να δώσουν πολύτιμες πληροφορίες.

Οι παρεμβάσεις που θα στοχεύουν στην ανασύνθεση, αναγέννηση ή αναβάθμισή περιοχών του κέντρου, θα ορίζουν την ποιότητα και τα χαρακτηριστικά του δημόσιου χώρου και θα είναι επιτυχείς αν κατανοούν και λαμβάνουν υπόψη τις κυρίαρχες ιδεολογίες των εκκεντρικοτήτων του.

Κατά την άποψή μας, αλλά και κατά τη σύγχρονη προοδευτική κοινωνιολογική λογική, αξίζει να σταθούμε σε αυτές τις διαμορφωμένες εκκεντρικότητες και να τις αναγνωρίσουμε. Να τις αντιληφθούμε σαν μοναδικότητες που η δύναμή τους έγκειται στο ότι έχουν κάτι που μοιράζονται. Είναι παραλλαγές διαφορετικότητας που βασίζονται σε μια άλλη ταυτότητα. Οι μοναδικότητες αναζητούν ένα κοινό τόπο που τις συνδέει. Έχουν πολλαπλασιαστική δράση και παράγουν κάτι δυναμικό όταν έχουν ένα κοινό παρονομαστή. Ορίζουν σημαντικά σημεία και διαμορφώνουν στιγμιαίες καταστάσεις που αναδεικνύουν κάτι σε κέντρο, που μπορεί να είναι πέρα από το κέντρο ή κοντά στο κέντρο. Με κοινές δράσεις και συνεργασίες οι μοναδικότητες επιτρέπουν πολλές “συναντήσεις”. Η ποικιλότητα αυτών των συναντήσεων ορίζει μια έντονη ανθρώπινη δυναμική, μέσα από ένα καθόλου σταθερό, αλλά εναλλασσόμενο δίκτυο οργάνωσης. Η αλλαγή της ίδιας της κοινωνίας διαμορφώνει και διαμορφώνεται σε αυτά τα κέντρα της πόλης.

Σήμερα μπορούμε να αναγνωρίσουμε σαν πλούτο πολλές από τις διαμορφωμένες μοναδικότητες και οι επιλογές μας πρέπει να περιλάβουν μοντέλα δράσης πιο σύνθετα από αυτά που απλά αποσκοπούν στην κοινωνική συνοχή. Ή εναλλακτικά, εφόσον αποσκοπούμε στην κοινωνική συνοχή, να εμπλουτίσουμε τα συμβατικά μοντέλα διαχείρισης που επικρατούν, για τη διατήρηση της τάξης μέσα από μηχανισμούς ελέγχου των αντιθέσεων. Οι δράσεις και οι στόχοι για το μέλλον των κέντρων του κέντρου, μπορούν να αναδείξουν τις εκκεντρικότητες σε θετικό και αναπόσπαστο μέρος της ταυτότητάς του.

Εναλλακτικές προσεγγίσεις, με διαφορετικές αφετηρίες και παραδοχές, μπορούν να διαμορφώσουν προτάσεις για τον προσδιορισμό αυτής της ταυτότητας. Οι προτάσεις οπωσδήποτε θα αντανακλούν κρίσιμα ζητήματα και σύνθετους προβληματισμούς. Επίσης θα υποδείξουν την ανάγκη θέσπισης κρίσιμων εργαλείων και κινήτρων, με τα οποία η πολιτεία πρέπει να αναχαιτίσει την υποβάθμιση περιοχών του κέντρου.

Κυρίες και κύριοι,

Οι μοναδικότητες των έκκεντρων περιοχών απαρτίζουν πολλαπλότητες, πάντα δημιουργικές και πάντα σε μια κινητικότητα. Οι πολλαπλότητες δεν είναι εύκολα μετρήσιμες, δεν υπακούν σε κοινωνική πειθαρχία, συμβατικά μοντέλα σκέψης και συμπεριφορές. Οργανώνονται χωρίς να ενοποιούνται, δεν εξορθολογικεύονται και η αξία τους χάνεται όταν αντιμετωπίζονται με τις γνωστές πρακτικές. Είναι ασυμμετρίες και εκκεντρικότητες και αποτελούν ευκαιρίες για νέες τοποθετήσεις που αξίζει να προσδιορίσουν τις δράσεις μας για το ευρύτερο κέντρο της πόλης».