του Πέτρου Τζεφέρη

Ελληνικός Αντιμονίτης Κεράμου Χίου: με παρελθόν αλλά και μέλλον

01 07 2024 | 08:00

Μοιάζει με ασήμι, αλλά είναι θειούχο αντιμόνιο (Sb2S3), ορυκτό γνωστό με τις ονομασίες Αντιμονίτης ή Στιμπνίτης (stibnite), με σπουδαία οικονομική σημασία. Παρουσιάζεται συνήθως σε κρυστάλλους στυλοειδείς ή βελονοειδείς, που σχηματίζουν συσσωματώματα ακτινοειδή ή άτακτα και είναι το πιο σημαντικό από τα ορυκτά του αντιμονίου.

Ο Αντιμονίτης ήταν γνωστός στους αρχαίους με το όνομα «Στίμμι». Οι Αιγύπτιες, Ρωμαίες και Ελληνίδες χρησιμοποιούσαν το κονιοποιημένο στίμμι ως καλλυντικό για τη βαφή των βλεφάρων και των φρυδιών, λόγο για τον οποίον το ορυκτό ονομάζεται επίσης «Πλατυόφθαλμον» και «Γυναικείον».

Κατά τον 16ο έως και τον 18ο αι. κυκλοφορούσαν στην Ευρώπη κύπελλα κατασκευασμένα από κράμα κασσιτέρου-αντιμονίου (7%-15% Sb), γνωστά ως εμετικά κύπελλα (pocula emetica, calices vomitorii, antimonial cups). Από αυτά τα κύπελλα που χρησιμοποιούνταν για φαρμακευτικούς σκοπούς πολύ λίγα έχουν σωθεί και βρίσκονται σε διάφορα μουσεία, όπως στο Science Museum στο Λονδίνο.

Η Κίνα, το Μεξικό, η Βολιβία, η Μιανμάρ (Βιρμανία), το Τατζικιστάν, το Βιετνάμ, η Ρωσία, οι ΗΠΑ, η Νότιος Αφρική και το Περού είναι οι κυριότερες χώρες με αποθέματα κοιτασμάτων αντιμονίτη Η Ευρώπη διαθέτει ορισμένα κοιτάσματα, εντούτοις δεν παράγει καθόλου αντιμόνιο και για το λόγο αυτό το αντιμόνιο βρίσκεται διαρκώς σε όλες τις (μέχρι σήμερα) λίστες των Στρατηγικών και Κρίσιμων ορυκτών (ΣΚΟΠΥ) της ΕΕ.

Σήμερα ουδόλως ενδιαφέρει αν το αντιμόνιο (Sb) είναι το φάρμακο που χρησιμοποιούσε ο Διοσκουρίδης ο Πεδάνιος ή η ουσία που δηλητηρίαζε τους Αιγύπτιους του 3100 πΧ που το χρησιμοποιούσαν ως μαύρο eyeliner.

Εκείνο που ενδιαφέρει είναι οι εξαιρετικές του ιδιότητες (συνήθως σε κράμα με άλλα μέταλλα) στην υψηλή τεχνολογία σε δεκάδες εφαρμογές κυρίως στις μπαταρίες, στα φωτοβολταϊκά πάνελ, στις στρατιωτικές εφαρμογές αλλά και ως επιβραδυντικό φλόγας.

Στην Ελλάδα το αντιμόνιο εντοπίζεται με τη μορφή αντιμονίτη κυρίως μέσα σε χαλαζιακές φλέβες. Μία από τις σημαντικότερες εμφανίσεις αποτελεί το επιθερμικό σύστημα χαμηλής θείωσης στο Καλλυντήρι του Νομού Ροδόπης (εντός ΔΜΧ). Μία ακόμη μεταλλοφορία εντοπίζεται στα Ριζανά, ευρύτερη περιοχή Κρουσίων νοτίως της λίμνης Κερκίνης του νομού Κιλκίς:

Στην περιοχή της Κεράμου Χίου υπάρχει επίσης κοίτασμα μεταλλεύματος αντιμονίτη εντός Δημόσιου Μεταλλευτικού χώρου (ΔΜΧ), του οποίου κατά διαστήματα έγινε εκμετάλλευση και επεξεργασία (εμπλουτισμός-καμινεία). Στην περιοχή αυτή πραγματοποιήθηκε η πιο εκτεταμένη εκμετάλλευση των πλούσιων τμημάτων του κοιτάσματος καθώς και η μεταλλουργική επεξεργασία του μεταλλεύματος επιτόπου, για την παραγωγή οξειδίου του αντιμονίου (Sb₂Ο₃) από γαλλική εταιρεία στα τέλη του 19ου αιώνα (1880–90) και μέχρι το 1908.

Την εταιρεία, Societe Anonyme des mines de Keramos (Ανώνυμος Εταιρεία Μεταλλείων Κεράμου ) δημιούργησε και διηύθυνε ο Γάλλος μεταλλειολόγος Πελλού (Pelloux). Οι εγκαταστάσεις, εκτός από τις στοές, περιλάμβαναν κτίριο διοίκησης, διαμονής προσωπικού, εργοστάσιο (εγκαταστάσεις καμινείας) και αποθήκες, κοντά στο χωριό της Κεράμου, καθώς και σκάλα φόρτωσης, αποθήκες και την οικία του διευθυντή στα Αγιάσματα. Την περίοδο εκείνη στα χειρωνακτικά εργοτάξια εργάζονταν 250-300 εργάτες από τους οποίους οι πενήντα στις εγκαταστάσεις καμινείας.

Μετέπειτα, τα μεταλλεία παρέμειναν κλειστά μέχρι το 1949, οπότε αναλήφθηκε προσπάθεια εμπλουτισμού τους με τη μέθοδο της διαφορικής επίπλευσης (εταιρία Μποδοσάκη) αλλά και -αποτυχημένης τελικά- προσπάθειας ένταξης στο σχέδιο Μάρσαλ. Το όλο εγχείρημα εγκαταλείφθηκε σύντομα (μετά από 4-5 χρόνια λειτουργίας) κυρίως για οικονομικούς λόγους με αποτέλεσμα σήμερα το κοίτασμα να είναι ακόμη διαθέσιμο, με απολύτως νέα δεδομένα και δυνατότητες τόσο στα θέματα υγείας και ασφάλειας των εργαζομένων και περιοίκων όσο και στα θέματα απόδοσης της παραγωγικής λειτουργίας. Τα 4-5 χρόνια λειτουργίας, απασχολήθηκαν 50 εργαζόμενοι και εξορύχθηκαν 14,500 τόνοι ορυκτού αντιμονίτη.

Εικ. Η περιοχή των μεταλλείων Κεράμου. Ανενεργές υπόγειες στοές εξόρυξης αντιμονίτη. Φωτ. Π. Τζεφέρη.

Το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας εξετάζει σοβαρά την προκήρυξη διαγωνισμού για τα αποθέματα Αντιμονίου στη Χίο, για την ακρίβεια «Διαγωνισμού για εκμίσθωση του δικαιώματος έρευνας & εκμετάλλευσης αντιμονίου σε τμήμα του δημόσιου μεταλλευτικού χώρου στη νήσο Χίο». Σε κάθε περίπτωση, ο χώρος-πολύγωνο της προς έρευνα περιοχής θα περιοριστεί στην πλέον ελπιδοφόρο κοιτασματολογικά έκταση της ΒΔ Χίου κοντά στην Κέραμο και στην ευρύτερη περιοχή των παλαιών μεταλλείων χωρίς να συμπεριλαμβάνονται οι οικισμοί και τα γύρω χωριά της Δημοτικής Ενότητας Αμανής.

Η στοχοθεσία είναι η ίδια, όπως άλλωστε υλοποιήθηκε στους Μολάους με τα ενθαρρυντικά αποτελέσματα για την ύπαρξη Γερμανίου (Ge), αλλά και τις λοιπές κρίσιμες και στρατηγικές πρώτες ύλες (ΣΚΟΠΥ) που έχουν εντοπιστεί στον Ελλαδικό χώρο και χαρακτηρίζονται από κοιτασματολογική ωριμότητα, κρισιμότητα σε Ευρωπαϊκό τουλάχιστον επίπεδο και σχετικό επενδυτικό ενδιαφέρον. Όλες οι ΣΚΟΠΥ που πληρούν τα παραπάνω κριτήρια έχουν ενταχθεί στις προτεραιότητες του ΥΠΕν, πάντα με γνώμονα το δημόσιο συμφέρον αλλά και μετά από τη σχετική και ουσιαστική διαβούλευση με τις τοπικές κοινωνίες. Η πολιτική ηγεσία του ΥΠΕν, τόσο η υφυπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας κα Α. Σδούκου, όσο και ο Γενικός Γραμματέας ΕΟΠΥ του ΥΠΕΝ κ. Α.Αϊβαλιώτης, έχουν αναφερθεί θετικά στο θέμα σε προηγούμενες σχετικά πρόσφατες ημερίδες (Delphi Economic Forum, April 11, 2024 και «Καινοτομία και Ψηφιακή μετάβαση στην Εξορυκτική Βιομηχανία- Εφαρμογές και Προκλήσεις», ημερίδα στη Δράμα την 11.6.2024).

Και κάτι ακόμη. Το 1997 το Πολιτιστικό και Τεχνολογικό Ίδρυμα της ΕΤΒΑ (ΠΤΙ-ΕΤΒΑ) απέστειλε στη Χίο επιστημονική επιτροπή, για την αποτύπωση του χώρου των παλαιών μεταλλείων, συλλογή αρχειακού υλικού και μαρτυριών με σκοπό την ίδρυση υπαίθριου μουσείου αντιμονίου στο χώρο των παλιών μεταλλείων. Το έργο δυστυχώς δεν ολοκληρώθηκε. Επίσης, κατά καιρούς υπάρχουν αναφορές για ένταξη σε σχετικά προγράμματα, χωρίς όμως αποτέλεσμα.

Σήμερα δεν σώζεται σχεδόν τίποτα από τον εξοπλισμό των μεταλλείων, εκτός από μερικά μισογκρεμισμένα κτίρια και μερικές ανενεργές και μισοκλεισμένες γαλαρίες. Ελάχιστοι γνωρίζουν την μεταλλευτική ιστορία του νησιού της Χίου και ενδεχομένως συμμερίζονται την ανάγκη να διατηρηθούν με κάθε τρόπο τα υφιστάμενα (έστω υπό κατάρρευση) μνημεία της εξορυκτικής και μεταλλουργικής ιστορίας του νησιού. Παρόλα αυτά, επισημαίνεται ότι η όποια εκ νέου ανάπτυξη της μεταλλευτικής δραστηριότητας στην περιοχή, κατά την άποψή μας, θα πρέπει να προϋποθέτει σχετικό πρόγραμμα με δράσεις για την διατήρηση-αναστήλωση και ανάδειξη των μνημείων αυτών. Η λήθη δεν ταιριάζει στη μεταλλευτική μας ιστορία και εκείνους που την τίμησαν διαχρονικά.