Το «υπερόπλο» των σπάνιων γαιών – Η εκρηκτική αύξηση των εισαγωγών στην ΕΕ και οι προσπάθειες απεξάρτησης από το κινεζικό άρμα

«Η Μέση Ανατολή έχει πετρέλαιο, η Κίνα σπάνιες γαίες», δήλωσε το 1987 ο τότε Κινέζος ηγέτης Ντενγκ Σιαοπίνγκ, ενώ περιόδευε στο Μπαοτού, στην Εσωτερική Μογγολία, εκεί όπου υπάρχει ένα από τα μεγαλύτερα κοιτάσματα σπάνιων γαιών της Κίνας.

Αν και υπάρχουν σπάνιες γαίες σε ολόκληρο τον κόσμο, καμία χώρα δεν τις έχει εκμεταλλευτεί όπως η Κίνα. Το Πεκίνο αναγνώρισε τη στρατηγική σημασία αυτών των πρώτων υλών πριν από περισσότερο από τρεις δεκαετίες αποκτώντας δεσπόζουσα θέση στην παραγωγή οξειδίων σπάνιων γαιών παγκοσμίως – του ακατέργαστου, εξορυσσόμενου προϊόντος από το οποίο μπορούν να διαχωριστούν τα στοιχεία σπάνιων γαιών.

Σημαντική εξάρτηση

Παρά το γεγονός ότι υπάρχουν κοιτάσματα σπάνιων γαιών στην Ευρώπη, η ήπειρος παραμένει δεμένη στο άρμα της Κίνας, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την ενεργειακή της αυτονομία και την αυτοδύναμη πορεία της προς την πράσινη μετάβαση.

Η εξάρτηση αυτή αποτυπώνεται στα πρόσφατα στοιχεία που ανακοίνωσε η Eurostat, σύμφωνα με τα οποία το 2022, η ΕΕ σημείωσε σημαντική αύξηση των εισαγωγών στοιχείων σπάνιων γαιών (REE+). 

Ειδικότερα, το περασμένο έτος εισήχθησαν συνολικά 18 χιλιάδες τόνοι, αύξηση 9% από το 2021 και εξήχθησαν 7 χιλιάδες τόνοι , μείωση 8% σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος. Η αξία των εισαγωγών αυξήθηκε στα 146 εκατ. ευρώ, σημειώνοντας άνοδο 37% σε σύγκριση με το 2021, ενώ οι εξαγωγές έφθασαν τα 142 εκατ. ευρώ, σημειώνοντας αύξηση 2% σε σχέση με το προηγούμενο έτος. 

Τα στοιχεία σπανίων γαιών είναι μια ομάδα 17 ειδικών μετάλλων με υψηλό κίνδυνο εφοδιασμού και σημαντική οικονομική σημασία, που χρησιμοποιούνται σε διάφορες εφαρμογές υψηλής τεχνολογίας.

Η μέση τιμή εισαγωγών ήταν 7,9 € ανά κιλό, σημειώνοντας αύξηση 26% σε σύγκριση με το 2021, ενώ η τιμή των εξαγωγών ήταν 20,7 € για κάθε κιλό σπάνιων γαιών, σημειώνοντας αύξηση 11%. 

Κίνα: ο μεγαλύτερος εταίρος για εισαγωγές στοιχείων σπάνιων γαιών

Σύμφωνα με την Eurostat, η Κίνα ήταν ο μεγαλύτερος εταίρος για τις εισαγωγές στοιχείων σπάνιων γαιών, αντιπροσωπεύοντας το 40% του συνολικού βάρους των εισαγωγών, ή 7,4 χιλιάδες τόνους. Ακολούθησαν η Μαλαισία, με 31% των εισαγωγών, ή 5,6 χιλιάδες τόνοι, και η Ρωσία, με το 25% των εισαγωγών, ή 4,5 χιλιάδες τόνους. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ιαπωνία κατείχαν μερίδιο 2% στις εισαγωγές στοιχείων σπάνιων γαιών στην ΕΕ.

Νέο πλαίσιο

Στο πλαίσιο των προσπαθειών να μειωθεί  η εξάρτηση από τρίτες χώρες, κυρίως από την Κίνα, διαπραγματευτές για τις κυβερνήσεις της ΕΕ και τους νομοθέτες κατέληξαν σε συμφωνία τη Δευτέρα σχετικά με τους στόχους για εγχώρια προμήθεια κρίσιμων ορυκτών όπως το λίθιο και το νικέλιο.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε τον νόμο περί κρίσιμων πρώτων υλών τον Μάρτιο, ένα κεντρικό στοιχείο της στρατηγικής της ΕΕ για να μπορέσει να ανταγωνιστεί τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα στην παραγωγή προϊόντων καθαρής τεχνολογίας.

Η πρόταση ανέφερε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να εξάγει το 10%, να ανακυκλώνει το 15% και να επεξεργάζεται το 40% των ετήσιων αναγκών της έως το 2030 για 16 «στρατηγικές πρώτες ύλες».

Κοινό κείμενο

Την περασμένη Δευτέρα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο κατέληξαν σε ένα κοινό κείμενο το οποίο προβλέπει αναβάθμιση του στόχου της ανακύκλωσης σε τουλάχιστον 25%. 

Οι διαπραγματευτές του κοινοβουλίου δήλωσαν επίσης ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα εγκρίνει σχετική πράξη το 2027 που θα θέτει έναν στόχο ανακύκλωσης που σχετίζεται με τα ετήσια απόβλητα που συλλέγονται και όχι την κατανάλωση. Συμφώνησαν επίσης να προσθέσουν το αλουμίνιο στον κατάλογο των στρατηγικών πρώτων υλών καθώς και τον συνθετικό γραφίτη. Ο φυσικός γραφίτης ήταν ήδη στη λίστα.

Στόχος της πράξης αυτής είναι καμία τρίτη χώρα να μην παρέχει περισσότερο από το 65% οποιασδήποτε στρατηγικής πρώτης ύλης, η οποία περιλαμβάνει επίσης κοβάλτιο, χαλκό, μαγνήσιο και τιτάνιο.

Σήμερα, με βάση τα στοιχεία της Επιτροπής, η Κίνα παρέχει το 98% της προμήθειας της ΕΕ σε στοιχεία σπάνιων γαιών, η Τουρκία παρέχει το 98% της προμήθειας της ΕΕ σε βορικά και η Νότια Αφρική παρέχει το 71% των αναγκών της ΕΕ σε πλατίνα.

Άδειες εξόρυξης

Ο νόμος θέτει χρονικά όρια για τη χορήγηση αδειών για στρατηγικά έργα εξόρυξης, ανακύκλωσης και επεξεργασίας και απαιτεί από τις μεγάλες εταιρείες που χρειάζονται στρατηγικά υλικά σε βασικές τεχνολογίες να κάνουν τακτικές αξιολογήσεις κινδύνου των αλυσίδων εφοδιασμού τους.

Ο επικεφαλής της βιομηχανίας της ΕΕ, Τιερί Μπρετόν, ανέφερε σε δήλωσή του ότι, χωρίς δράση, η Ευρώπη κινδυνεύει με ελλείψεις και ανεπιθύμητες εξαρτήσεις και ότι ο νόμος θα διασφάλιζε υψηλά περιβαλλοντικά και κοινωνικά πρότυπα.

Και πρόσθεσε ότι τα μέλη της ΕΕ θα συνεργαστούν για τον εντοπισμό στρατηγικών έργων που θα ωφεληθούν από συντομότερες και πιο αποτελεσματικές διαδικασίες αδειοδότησης και ευκολότερη πρόσβαση στη χρηματοδότηση.

Οι τεχνολογίες-κλειδί για τη μετάβαση

Η ζήτηση για σπάνιες γαίες αυξάνεται λόγω της σημασίας τους για την παραγωγή μόνιμων μαγνητών, ένα κρίσιμο συστατικό στις προηγμένες τεχνολογίες κλειδί για τη βιώσιμη ανάπτυξη, από ανεμογεννήτριες μέχρι ηλεκτρικά αυτοκίνητα και σκούτερ.

Τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα χωρίς μόνιμους μαγνήτες απαιτούν μεγαλύτερες μπαταρίες. Οι ανεμογεννήτριες χωρίς αυτές απαιτούν περισσότερη συντήρηση στη θάλασσα, καθιστώντας τα ελάχιστα γνωστά αυτά στοιχεία ζωτικής σημασίας για την απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα.

Είναι επίσης ζωτικής σημασίας για οπλικά συστήματα όπως τα μαχητικά αεροσκάφη. 

Σύμφωνα με την Επιτροπή, η ΕΕ θα χρειαζόταν έως και 18 φορές περισσότερο λίθιο και 5 φορές περισσότερο κοβάλτιο το 2030 και σχεδόν 60 φορές περισσότερο λίθιο και 15 φορές περισσότερο κοβάλτιο το 2050 για ηλεκτρικά οχήματα και αποθήκευση ενέργειας. 

Σημαντικά κέρδη

Η παγκόσμια αγορά σπάνιων γαιών αναμένεται να ανέλθει σε  9 δισεκατομμύρια δολάρια το 2023, αλλά προβλέπεται να υπερδιπλασιαστεί σε 10 χρόνια στα 21 δισεκατομμύρια δολάρια, σύμφωνα με το Project Blue, μια εταιρεία συμβούλων κρίσιμων μετάλλων

 Χαρακτηριστική είναι η δήλωση της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν νωρίτερα φέτος: «Το λίθιο και τα στοιχεία σπανίων γαιών θα είναι σύντομα πιο σημαντικά από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. Η ζήτησή μας μόνο για σπάνιες γαίες θα πενταπλασιαστεί μέχρι το 2030… θα εντοπίσουμε στρατηγικά έργα σε όλη την αλυσίδα εφοδιασμού, από την εξόρυξη έως τη διύλιση, από την επεξεργασία έως την ανακύκλωση. Και θα δημιουργήσουμε στρατηγικά αποθέματα όπου η προσφορά κινδυνεύει».