Βλάβες δικτύων και αποζημιώσεις καταναλωτών - Η κλιματική κρίση φέρνει νέα δεδομένα

1. Σύνθετες προκλήσεις για τα δίκτυα

Στην εποχή της πράσινης μετάβασης, των νέων τεχνολογιών αλλά και της κλιματικής κρίσης, η ομαλή λειτουργία των ηλεκτρικών δικτύων αντιμετωπίζει, μεταξύ άλλων, τρεις σημαντικές προκλήσεις: την ευελιξία, την ανθεκτικότητα, και την κυβερνοασφάλεια. Ειδικότερα, η ανθεκτικότητα (resilience), που αφορά σε σημαντικό βαθμό τον χρόνο αποκατάστασης των υποδομών, και γενικότερα η προσαρμογή τους στην κλιματική αλλαγή, αποτελούν πλέον αντικείμενο συστηματικών, τεχνικο-οικονομικών μελετών, που τείνουν να ενσωματώνονται σε ολιστικά σχέδια δράσης.

Ωστόσο, η συχνότητα και η ένταση ακραίων καιρικών φαινομένων, καθώς και επιμέρους χαρακτηριστικά τους, δημιουργούν συνεχώς νέες προκλήσεις. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο Ηνωμένο Βασίλειο, ενδελεχείς μελέτες κλιματικής προσαρμογής εκπονούνται συστηματικά από το 2008, από την Επιτροπή Κλιματικής Αλλαγής, και παρουσιάζονται στο Κοινοβούλιο. Τον Ιούνιο του 2021, ολοκληρώθηκε η 3η  Έκθεση Προόδου, που καταρτίστηκε από 450 εμπειρογνώμονες, προερχόμενους από 130 οργανισμούς. 

Υιοθετώντας μεθοδολογίες και παραδοχές συμβατές με τις Εκθέσεις του ΟΗΕ για το κλίμα, η παραπάνω, εκτενής ανάλυση ανέδειξε ουσιαστική πρόοδο στην αντιμετώπιση των συνεχώς αυξανόμενων ακραίων φαινομένων στο Ηνωμένο Βασίλειο, παραθέτοντας μια αναθεωρημένη δέσμη συστάσεων και προτάσεων προσαρμογής.  Παράλληλα ωστόσο, υπογράμμισε τα υψηλά επίπεδα έκθεσης των υποδομών σε ένα ευρύ φάσμα παραγόντων κινδύνου (risk factors), που αποτιμήθηκαν.

Οι ανησυχίες αυτές δυστυχώς επαληθεύτηκαν σύντομα. Κατά το διήμερο 26-27 Νοεμβρίου 2021, η θύελλα Arwen έπληξε το Ηνωμένο Βασίλειο, προκαλώντας διακοπή ρεύματος σε 1 εκατ. καταναλωτές και σημαντικές διαταραχές στο δίκτυο μεταφορών. Για ένα μεγάλο ποσοστό παροχών, η αποκατάσταση του ρεύματος ολοκληρώθηκε εντός 48 ωρών, ωστόσο 50.000 καταναλωτές παρέμεναν αποσυνδεδεμένοι 6 ημέρες μετά, 10.500 για πάνω από 7 ημέρες και 500 για σχεδόν 10 ημέρες. 

Είναι ενδιαφέρον να εστιάσουμε σε κάποιες από τις αντιδράσεις που προκάλεσε αυτή η ισχυρή διαταραχή ηλεκτροδότησης, με ειδική αναφορά στις αποζημιώσεις των καταναλωτών, αλλά και το ρυθμιστικό πλαίσιο που διέπει τα δίκτυα διανομής. 

2. Προσαρμογή της αποζημίωσης των καταναλωτών 

Μια εβδομάδα μετά την εκδήλωση του ακραίου φαινομένου, στις 3 Δεκεμβρίου 2021, η ρυθμιστική αρχή ενέργειας, Ofgem, ανακοίνωσε την προσαρμογή του μηχανισμού αποζημίωσης των καταναλωτών, λόγω της πρωτόγνωρης κλίμακας και διάρκειας των επιπτώσεων.  

Ως υπόβαθρο, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι στο Ηνωμένο Βασίλειο, διακρίνονται 3 κατηγορίες αποζημιώσεων, ανάλογα με τη σφοδρότητα των καιρικών φαινομένων, και ειδικότερα το πλήθος των βλαβών που προκαλούνται. 

Η γενική αρχή είναι ότι οι καταναλωτές αποζημιώνονται με 70 λίρες, αν η διάρκεια συνεχούς αποσύνδεσής τους αγγίξει τις 24 ή 48 ώρες (ανάλογα με το αν εμπίπτουν στις κατηγορίες 1 ή 2, που ορίζονται παρακάτω) και με 70 λίρες επιπλέον για κάθε πρόσθετο 12ωρο που η ηλεκτροδότησή τους δεν αποκαθίσταται. Το συνολικό ποσό αποζημίωσης δεν μπορεί να υπερβαίνει το όριο των 700 λιρών.

Οι 3 κατηγορίες αποζημιώσεων, με μια απλοποιημένη περιγραφή, είναι οι εξής:

- Κατηγορία 1: Αν οι βλάβες που έχουν προκληθεί είναι από 8 έως 12 φορές περισσότερες από τον τυπικό μέσο όρο βλαβών (υπό κανονικές συνθήκες), τότε οι αποζημιώσεις ενεργοποιούνται εφόσον η ηλεκτροδότηση δεν έχει αποκατασταθεί εντός 24ωρου. 

- Κατηγορία 2: Αν οι βλάβες υπερβαίνουν τον τυπικό μέσο όρο πάνω από 12 φορές, οι αποζημιώσεις εφαρμόζονται εάν ο χρόνος αποκατάστασης υπερβαίνει τα δύο 24ωρα. 

- Kατηγορία 3: Η έναρξη ενεργοποίησης της αποζημίωσης δεν προσδιορίζεται επακριβώς, ώστε να μπορούν να αξιολογηθούν ειδικές συνθήκες με κάποια ευελιξία. Για παράδειγμα, πλημμυρικά φαινόμενα μπορεί να καθιστούν ανέφικτη την πρόσβαση στη βλάβη για κάποιο χρονικό διάστημα.   

Με δεδομένο το παραπάνω, μόνιμο πλαίσιο κανόνων, μια εβδομάδα μετά την θύελλα  Arwen, ο ρυθμιστής προέβη στην κατάργηση του ανώτατου ορίου αποζημίωσης, δηλαδή των 700 λιρών, κατόπιν συμφωνίας με τους 6 Διαχειριστές δικτύου.  Έτσι, στις ακραίες αυτές συνθήκες, οι καταναλωτές μπορούν να εισπράξουν 70 λίρες για το 1ο διήμερο, και 140 λίρες ημερησίως για κάθε πρόσθετη ημέρα αποσύνδεσης. Αν το ανώτατο όριο δεν καταργούνταν, η αποζημίωση θα έπαυε πρακτικά μετά από 6.5 ημέρες. 

Επιπλέον, ο ρυθμιστής ανακοίνωσε διεξοδική έρευνα αναφορικά με τη διαχείριση της κατάστασης, τα αίτια, τον βαθμό συμμόρφωσης των Διαχειριστών με τις κανονιστικές υποχρεώσεις τους, τον τρόπο επικοινωνίας με τους καταναλωτές, τον χειρισμό των ευάλωτων καταναλωτών, την ανάδειξη τρωτών σημείων, αλλά και καλών πρακτικών για το μέλλον. Το πόρισμα αναμένεται την άνοιξη του 2022. Είναι επίσης αξιοσημείωτο ότι ο ρυθμιστής διαθέτει εξειδικευμένο προσωπικό και είχε ήδη αποστείλει μηχανικούς του στις περιοχές της Βόρειας Αγγλίας, όπου εντοπίζονταν τα περισσότερα προβλήματα.

Συμπληρωματική έρευνα εκκίνησε και η Βρετανική κυβέρνηση, με το τελικό πόρισμα να αναμένεται στα τέλη Μαρτίου του 2022 και ενδιάμεσο πόρισμα εντός 8 εβδομάδων. Στην προκαταρκτική συζήτηση που διεξήχθη, αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, ότι οι σχετικές επενδύσεις των Διαχειριστών ήταν μειωμένες κατά 7% από τα ποσά που είχαν εισηγηθεί, στο πλαίσιο της αξιολόγησης από τον ρυθμιστή.  

3. Πλαίσιο αποτροπής βλαβών - Ρυθμιστικά κίνητρα 

Αξίζει να αναφέρουμε ότι, για δύο σχεδόν δεκαετίες, όλοι οι διαχειριστές του ενεργειακού τομέα στο Ηνωμένο Βασίλειο αξιολογούνται σε πλήθος διαστάσεων, και το έσοδό τους υπόκειται σε επιβράβευση ή κύρωση, ανάλογα με το αν υπερέβησαν τους στόχους που έχουν τεθεί, ή αν υπολείπονται αυτών. Ενδεικτικά, το ποσοστό καταναλωτών που υφίστανται διακοπή ρεύματος, καθώς και ο συνολικός χρόνος διακοπής ηλεκτροδότησης, είναι παράμετροι που μπορούν να απομειώσουν το επιτρεπόμενο έσοδο για τα δίκτυα ηλεκτρισμού έως 1.2 % και 1.8%, αντιστοίχως.  

Για να δοθεί ώθηση στην καινοτομία, τo 2015 θεσπίστηκε για τα δίκτυα διανομής ηλεκτρισμού, κατ' αναλογία με άλλες υποδομές, η ρυθμιστική προσέγγιση RIIO (Revenues = Incentives + Innovation + Outputs). Το 2020 προστέθηκαν νέοι στόχοι, που αφορούν τον ανταγωνισμό σε υπηρεσίες εφεδρειών και εξισορρόπησης, την αποτελεσματική διάκριση ρόλων μεταξύ μονοπωλιακών δραστηριοτήτων και ανταγωνιστικών υπηρεσιών (όπως η ευελιξία), την ουδετερότητα μεταξύ ενισχύσεων του δικτύου και διαχείρισης με εναλλακτικούς τρόπους, και την αξιοποίηση συνεργειών για έναν ολιστικό ενεργειακό τομέα.  

Έτσι, παρά τις σημαντικές και καινοτόμες επενδύσεις που υλοποιούνται στα δίκτυα διανομής, συνεχίζει να ανακύπτει αξιόλογη μείωση των συνολικών δαπανών, της τάξης του 6% εντός της τελευταίας πενταετίας. Είναι αξιοσημείωτο ότι αξιολογείται διακριτά, μεταξύ πλήθους κριτηρίων, ο συντονισμός με τοπικές αρχές για τη διαχείριση πληροφοριών και αντιμετώπιση κρίσεων, η προτεραιοποίηση των καταναλωτών που χρήζουν υποστήριξης, αλλά και η κοπή δέντρων για την αποτροπή βλαβών.

Ενδεικτικά, ΄όπως αποτυπώνεται στην έκθεση αξιολόγησης που αφορά το ρυθμιστικό έτος 2018-2019, οι έξι διαχειριστές δικτύου διέθεσαν 133 εκατ. λίρες για ενίσχυση αξιοπιστίας και ανθεκτικότητας, 45 εκατ. για καινοτομία, 1.2 εκατ. για βελτίωση συνθηκών στους χειρότερα εξυπηρετούμενους πελάτες τους, και 2.5 εκατ. για αποζημιώσεις καταναλωτών, λόγω αποκλίσεων από τα επιθυμητά όρια ποιότητας.  Το έσοδο ενός εκ των διαχειριστών απομειώθηκε κατά 40 εκατ. λίρες, ως απόρροια της απόδοσής του. Στο δίκτυο διανομής αντικαταστάθηκαν 34 χλμ. εναέριων καλωδίων, ενώ προστέθηκαν συνολικά 41 χλμ. υπόγειων καλωδίων, με κόστος 6.5 εκατ. λίρες. 

Επιπλέον, ο ρυθμιστής έχει καθορίσει δαπάνη 104 εκατ. λιρών για υπογειοποίηση καλωδίων σε περιοχές με ιδιαίτερη φυσική ή πολιτιστική σημασία σε βάθος 8ετίας, 90 εκατ. ετησίως για καινοτομία, 0.5-1% του εσόδου για καινοτομία μικρής κλίμακας, και πρόσθετη χρηματοδότηση για εφαρμογές αποδεδειγμένης καινοτομίας.  Αντίστοιχα, για το σύστημα μεταφοράς, το 2012 τέθηκε το ποσό των 500 εκατ. λιρών, με σκοπό τον περιορισμό της επίπτωσης των δικτύων στο περιβάλλον, ιδίως λόγω της ορατής θέσης τους.

4. Υπογειοποίηση καλωδίων 

Έχοντας εστιάσει σε ένα πρόσφατο παράδειγμα από το Ηνωμένο Βασίλειο, είναι ενδιαφέρον να παρουσιάσουμε μια νέα παράμετρο, περιβαλλοντικής υφής, που υπεισέρχεται πλέον σε διεθνείς αναλύσεις κόστους-οφέλους των υπόγειων καλωδίων. Πρόκειται για τον αυξημένο κίνδυνο πρόκλησης βλαβών σε υπέργειες γραμμές, λόγω της αυξημένης πιθανότητας πτώσης δέντρων, καθώς αυτά καθίστανται πιο ευάλωτα (π.χ. σε παράσιτα), ως απόρροια της κλιματικής αλλαγής. Στο πλαίσιο στρατηγικών αναδάσωσης, είναι χαρακτηριστικό ότι εξειδικευμένοι δασολόγοι καλούνται να προτείνουν δέντρα που είναι πιο ανθεκτικά στις νέες συνθήκες, ώστε να μετριάσουν και τον κίνδυνο πρόκλησης βλάβης στις γραμμές ηλεκτρισμού.  

Είναι επίσης αξιοσημείωτο ότι οι Διαχειριστές δικτύων στις ΗΠΑ ενσωματώνουν την παράμετρο αυτή στις αναλύσεις τους, όπως προκύπτει από πρόσφατες ανακοινώσεις τους. Ενδεικτικά, μελέτες που εκπονούνται στο Berkley και το Carnegie Mellon αναδεικνύουν ότι, καθώς τα κύτταρα των δέντρων νεκρώνονται σταδιακά, η φθορά τους μπορεί να είναι σημαντικά διαφοροποιημένη, και σε βαθμό που να μην μπορεί να αντιμετωπιστεί με τους συνήθεις κύκλους κλάδευσης. 

Το 2020, η τροπική καταιγίδα Ησαΐας προκάλεσε προβλήματα ηλεκτροδότησης σε 1.2 εκατ. καταναλωτές στο Connecticut, με τις πτώσεις δέντρων να θεωρούνται σημαντική παράμετρος. H αρμόδια ρυθμιστική αρχή επέβαλε πρόστιμο 28.5 εκατ. δολαρίων για ανεπαρκείς χειρισμούς πρόληψης και αντιμετώπισης. Σε αυτό το πλαίσιο, είναι χαρακτηριστική η δήλωση εταιρείας κοινής ωφέλειας ότι το κόστος διαχείρισης δέντρων για την αποτροπή βλαβών, λόγω της αυξημένης τρωτότητας που διαπιστώθηκε, συμβάλει αισθητά στην εξομοίωση του κόστους των υπέργειων γραμμών με την υπογειοποίηση. 

5. Συμπεράσματα 

Η κλιματική κρίση δεν αφήνει πλέον ανεπηρέαστο κανένα σημείο του πλανήτη. Η συχνότητα και η ένταση των ακραίων φαινομένων τείνει να προκαλεί πιο σύνθετα φαινόμενα, ευρύτερης κλίμακας, και αυτό αντανακλάται σε μεγαλύτερους χρόνους αποκατάστασης των βλαβών ηλεκτροδότησης. Ανεξάρτητα από τα επιμέρους χαρακτηριστικά, είναι δεδομένο ότι η κλιματική προσαρμογή των ηλεκτρικών δικτύων απαιτεί σημαντικές επενδύσεις. 

Είναι ενδεικτικό ότι οι 6 Διαχειριστές δικτύου στο Ηνωμένο Βασίλειο είχαν επενδύσει 12 δις λίρες σε έργα που ενισχύουν την ανθεκτικότητα των δικτύων, κατά την τελευταία πενταετία. Το ποσό που αναλογούσε στην black start αποκατάσταση του δικτύου και την αποτροπή ειδικότερων παραγόντων, συναφών με τη θύελλα Arwen, όπως αποφυγή πλημμυρών σε εξοπλισμό και κλάδευση δέντρων, αντιστοιχούσε σε 1.2 δις λίρες. Με βάση την εμπειρία που έχουν συσσωρεύσει, οι Διαχειριστές αιτούνται 20% αύξηση των επενδύσεων για την ανθεκτικότητα των δικτύων στην προσεχή ρυθμιστική περίοδο.  

Η ισορροπία μεταξύ εύλογων χρεώσεων δικτύων, τις οποίες καταβάλλουν οι καταναλωτές, και επενδύσεων που θα διασφαλίζουν ένα υψηλό επίπεδο ποιότητας, το οποίο θα απολαμβάνουν οι καταναλωτές, αποτελεί διαχρονικά μια σύνθετη εξίσωση. Το βέβαιο είναι ότι η κλιματική κρίση θα φέρνει συνεχώς νέα δεδομένα, απαιτώντας την ταχεία προσαρμογή διαδικασιών, φορέων και σχεδιασμών, όπως ανέδειξε η περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου. 

Στη χώρα μας, ο κλιματικός νόμος, οι δράσεις προσαρμογής που έχουν ενταχθεί στο Ταμείο Ανάκαμψης, το ρυθμιστικό πλαίσιο που διέπει τον ΔΕΔΔΗΕ, και η νέα δομή του, θεμελιώνουν, μεταξύ άλλων παραγόντων, μια στέρεη βάση για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των δικτύων μας. 

Επιπρόσθετα, είναι αυτονόητο ότι η προσαρμογή των υποδομών στις προκλήσεις της κλιματικής κρίσης απαιτεί διεθνή συνεργασία, ώστε να επιταχύνεται η ανταλλαγή καλών πρακτικών και αποτελεσματικών πρωτοκόλλων.

Η κα. Νεκταρία Καρακατσάνη είναι μαθηματικός με εξειδίκευση στα οικονομικά της ενέργειας. Το κείμενο αποτελεί απόσπασμα από διάλεξη στο πανεπιστήμιο του Τόκιο και εκφράζει προσωπικές σκέψεις.