Ν. Καρακατσάνη: Θεμελιώδης έννοια ο ανταγωνισμός στην ενέργεια, αλλά σε επαγγελματικό επίπεδο έχουμε… ολιγοπωλιακές τάσεις

Τα στερεότυπα, αλλά και η έλλειψη κοινωνικών δομών στήριξης είναι βασικά εμπόδια που οδηγούν σε περιορισμένη παρουσία γυναικών σε ανώτερες επαγγελματικές θέσεις. Αυτό υποστηρίζει, μιλώντας στο energypress με την ευκαιρία της Ημέρας της Γυναίκας, η Νεκταρία Καρακατσάνη, μέλος σήμερα της Ρυθμιστικής Αρχής Ενέργειας, που συμπληρώνει ωστόσο δύο δεκαετίες στον ενεργειακό χώρο.

Διακρίνει ανεξάντλητη δύναμη, επιμονή, υπομονή, ευρηματικότητα και φαντασία ως τα χαρακτηριστικά των γυναικών του ενεργειακού τομέα και ελπίζει η λεγόμενη «συνομωσία της μετριότητας» να έχει εξαλειφθεί στη γενιά των παιδιών μας.

Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, καλό θα ήταν να αντιμετωπίζουμε κάθε άνθρωπο χωρίς προκατάληψη, ως μοναδική προσωπικότητα, ένα μοναδικό μίγμα δεξιοτήτων και χαρακτηριστικών, που μπορεί να ανθίσει ανάλογα με την προσήλωση στο όραμα του, και τη δύναμη του να μην απορροφά αρνητικές επιδράσεις και μικροπρέπειες.

Διαβάστε παρακάτω όλες τις απαντήσεις της κ. Καρακατσάνη:

karakatsani_rae.jpg

Ποια βήματα σας οδήγησαν στον τομέα της ενέργειας;

Συμπληρώνοντας δύο δεκαετίες στον τομέα της ενέργειας, αισθάνομαι ότι βρίσκομαι σε έναν συναρπαστικό χώρο που συνεχώς εξελίσσεται, με ισχυρή δυναμική, κρίσιμη κοινωνική διάσταση αλλά και γεωπολιτική σημασία. Είναι ένας χώρος αναπτυξιακός και ανοικτός σε νέες ιδέες, που αλληλεπιδρά συνεχώς μαζί σου και σε εξελίσσει. Aντλείς διαρκώς γνώσεις, όραμα και δύναμη, ενώ παράλληλα, μπορείς να συμβάλεις στον μετασχηματισμό του με πολλούς τρόπους: μέσα από την καινοτομία, το θεσμικό πλαίσιο, νέα επιχειρηματικά μοντέλα, νέες συνεργασίες μεταξύ χωρών.

Το συναπάντημά μου με την ενέργεια δεν ήταν τυχαίο. Ωστόσο επηρεάστηκε καταλυτικά από ξεχωριστούς ανθρώπους, που συνάντησα την κατάλληλη στιγμή και υπήρξαν για μένα πηγή έμπνευσης. Στις αρχές του 2000, ως μεταπτυχιακή φοιτήτρια στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, ήμουν ενθουσιασμένη από αρκετά στοιχεία του αγγλικού συστήματος. Σε επίπεδο προσέγγισης, από τη μεθοδικότητα, την έμφαση στις πρακτικές εφαρμογές και την ερμηνεία των αποτελεσμάτων. Σε επίπεδο αξιών, από την πολυπολιτισμικότητα και την αξιοκρατία. Όλοι οι επαγγελματικοί δρόμοι φαινόταν ανοικτοί για όλους, με καταλυτικό κριτήριο την επίδοση στις εξετάσεις του κάθε φορέα.

Στις εταιρείες που ερχόταν συχνά στο Πανεπιστήμιο για να προσελκύσουν τα μελλοντικά τους στελέχη, με είχαν εντυπωσιάσει οι διαδικασίες αξιολόγησης και η σαφής θετική προσέγγιση. Μεταξύ των στόχων ήταν να αναδείξουν ικανότητες που δεν είχες εντοπίσει, σημεία που μπορούσες να βελτιώσεις και πεδία που σου ταίριαζαν καλύτερα. Καταλυτική ήταν η έμφαση στις ομαδικές εργασίες, όπου οι ατομικές ικανότητες σταθμίζονταν μέσα από τη δυνατότητα προσαρμογής, δημιουργικής συνεργασίας και σύγκλισης, για την γρήγορη επίλυση ζητήματων.  

Είχα επιλέξει τον τομέα της στατιστικής μοντελοποίησης, θεωρώντας τον πιο εύκολα εφαρμόσιμο, αν και αγαπούσα ιδιαίτερα τα θεωρητικά μαθηματικά και τους τοπολογικούς χώρους. Είναι αλήθεια ότι η στατιστική σου επιτρέπει να δοκιμάσεις εφαρμογές σε ένα ευρύ φάσμα αντικειμένων, από χρηματοοικονομικά έως κλινικές δοκιμές και γενετική, και υιοθετεί μια πιο ρεαλιστική προσέγγιση της ζωής, αναγνωρίζοντας πολλαπλά σενάρια και πιθανότητες να συμβούν. Σχεδόν κάθε Παρασκευή συμμετείχα με συμφοιτητές μου σε κάποια από τις εκδηλώσεις (recruiting events) που οργάνωναν κορυφαίες επενδυτικές τράπεζες, συμβουλευτικές εταιρείες, φαρμακευτικές αλλά και διεθνείς φορείς. Οι καλύτερες στιγμές μας ήταν οι εκδηλώσεις που διοργανώνονταν στο Λονδίνο, καθώς ήταν για μας μια σύντομη ανάσα από τη μελαγχολία της Οξφόρδης, μια απόδραση σε μια πόλη με ασύγκριτο παλμό.

Την άνοιξη του 2000, διερευνούσα πιθανά αντικείμενα για να ξεκινήσω τη διδακτορική μου διατριβή την επόμενη ακαδημαϊκή χρονιά. Η υποτροφία ήταν μια σημαντική παράμετρος για μένα και έτσι σύντομα καλούμουν να επιλέξω ανάμεσα σε 3 σενάρια. Να επικεντρωθώ σε mathematical finance στην Οξφόρδη, ιατρική στατική στο London School of Economics ή ενέργεια στο  London Business School;

Εκείνη τη χρονιά, η Αγγλική αγορά ενέργειας ετοιμαζόταν για μια επαναστατική μετάβαση, που τα δομικά της στοιχεία θα αποτελούσαν, πολύ αργότερα, τη βάση για την ενιαία ευρωπαϊκή αγορά (το λεγόμενο target model). Η μετάβαση στην αγορά εξισορρόπησης και την αποκεντρωμένη κατανομή των μονάδων παραγωγής (self-dispatch) παράλληλα με άλλες δομικές αλλαγές, δημιουργούσε ένα εντελώς νέο τοπίο. Ο Derek Bunn, καθηγητής παγκόσμιας εμβέλειας, που ουσιαστικά εισήγαγε την επιστημονική προσέγγιση στο χώρο της ενέργειας, θα δημιουργούσε μια ερευνητική θέση στο LBS, στο τμήμα «Επιστήμες των Αποφάσεων».  

Γνώριζα κάποια βιβλία του, ως πολύτιμο βοήθημα στο μεταπτυχιακό μου, και είχα μόλις διαβάσει ένα άρθρο για τη σύγκριση των σχημάτων pay-as-bid και pay-as-clear στις αγορές εξισορρόπησης ενέργειας. Ο υποψήφιος διδάκτορας που αναζητούσε θα εξέταζε τις μεταβολές του ρυθμιστικού πλαισίου και τις επιδράσεις τους της αγοράς. Θυμάμαι όταν κλήθηκα για συνέντευξη, πόσο είχα εντυπωσιαστεί από το LBS, που οι φίλοι μου το χαρακτήρισαν ως μια μικρογραφία Βοστόνης στην καρδιά του Λονδίνου, αλλά και τους συνυποψηφίους μου.

Καθώς ο διακεκριμένος αυτός καθηγητής ανέλυε τις ιδιαιτερότητες των ενεργειακών αγορών και περιέγραφε το θεματικό αντικείμενο της διατριβής, διαπίστωνα μια συναρπαστική δυναμική. Του ανέφερα πόσο πολύ θα με ενδιέφερε ο τρόπος προσαρμογής της αγοράς στην νέα πραγματικότητα, με δεδομένες τις ολιγοπωλιακές συμπεριφορές που είχαν κυριαρχήσει στο παρελθόν και ιδίως, ο εντοπισμός νέων στρατηγικών συμπεριφορών και η ανίχνευση τους μέσα από την εξέλιξη των τιμών και άλλων δεικτών. Θα μπορούσαμε να προσομοιώσουμε τις αλληλεπιδράσεις των συμμετεχόντων στην νέα αγορα και να τις συγκρίνουμε ύστερα με τις συμπεριφορές που εκδηλώθηκαν. Να αναδείξουμε τους νέους παράγοντες κινδύνου και τα σημεία του πλαισίου που ήταν ευάλωτα σε χειραγώγηση. Να συναρτήσουμε την εξέλιξη των τιμών με πιθανούς παράγοντες επίδρασης, διευκολύνοντας τελικά την κατανόηση των αλλαγών και προτείνοντας τροποποιήσεις του ρυθμιστικού πλαισίου, όπου χρειαζόταν.   

Ένιωσα ότι το θέμα αυτό απαντούσε στο βασικό μου ζητούμενο, να εφαρμόσω τα μοντέλα της στατιστικής για κάτι χρήσιμο, για τους καταναλωτές ενέργειας εν προκειμένω αλλά και όσους αποφασίζουν το θεσμικό πλαίσιο. Η θέση αυτή θα απαιτούσε συνεργασία με τον Διαχειριστή Συστήματος, τα Χρηματιστήρια Ενέργειας, τη Ρυθμιστική Αρχή, το Υπουργείο, επιτροπές παραγόντων της αγοράς και συνδέσμους καταναλωτών. Η εξωστρέφεια αυτή ήταν κάτι που αναζητούσα και που μου έλειπε στο περιβάλλον της Οξφόρδης. Νομίζω ότι ο ενθουσιασμός μου ήταν καταιγιστικός και ίσως μέτρησε εξίσου με τις βαθμολογίες μου. Ένας κρίσιμος παράγοντας ήταν αναμφίβολα οι θετικές εντυπώσεις που είχε ήδη ο καθηγητής μου από Έλληνες συνεργάτες του στο παρελθόν. Τους θεωρούσε ευρηματικούς, μεθοδικούς και αποτελεσματικούς, αν και με ασυνήθιστα ωράρια, όπως έλεγε.

Νιώθω ευγνώμων που πήρα αυτή τη θέση ανάμεσα σε δεκάδες υποψηφίους. Ευγνώμων και προς τους Έλληνες που είχαν προηγηθεί στο LBS, έχοντας δημιουργήσει μια τόσο θετική εικόνα. Τον επόμενο χρόνο βρέθηκα σε κρίσιμες συναντήσεις στο Αγγλικό Κοινοβούλιο, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, και διεθνή συνέδρια. Σε μια δυναμική ομάδα που αναθεωρούσε τους δείκτες αξιολόγησης των Business Schools για τους Financial Times και παράλληλα, προσομοίωνε τις αλληλεπιδράσεις παραγόντων στην κρίση της Καλιφόρνια. Από τότε, η ενέργεια έγινε ένα σημαντικό κομμάτι της ζωής μου, όχι απλώς ένα επάγγελμα αλλά μια συνιστώσα του εαυτού μου.

Είμαι ευτυχής που μετά από 10 χρόνια στην Αγγλία, συνέχισα την πορεία αυτή στη χώρα μου, πιο κοντά στους αγαπημένους μου ανθρώπους για μια δεκαετία πλέον. Μου είναι δύσκολο να φανταστώ τη ζωή μου, αν εκείνη η συνέντευξη στο LBS είχε εξελιχθεί διαφορετικά. Θα ήμουν ίσως σήμερα σε κάποιο εργαστήριο της Ελβετίας, κάνοντας κλινικές δοκιμές, όπως ένας συμφοιτητής μου, που ακολούθησε την ιατρική στατιστική. Ίσως να ένιωθα και πάλι ότι κάνω κάτι εξίσου ενδιαφέρον και πολύτιμο. Και να αναρωτιόμουν ως πολίτης, τι πρέπει να προσέχω αλλάζοντας πάροχο ρεύματος. Θα παραμένει πάντα ένα ερώτημα πώς θα είχα εξελιχθεί διαφορετικά, ως ένα counter-factual σενάριο, όπως λέμε συχνά στη στατιστική.

Βλέπουμε ότι στον τομέα της ενέργειας είναι λίγες οι γυναίκες που έχουν θέση ευθύνης. Που οφείλεται αυτό;

Είναι πράγματι ένα ζήτημα, που αναδεικνύεται γλαφυρά στα στατιστικά στοιχεία, με το ποσοστό γυναικών σε θέσεις ΔΣ να μην υπερβαίνει το 10% σε πολλές ευρωπαικές χώρες. Έχει συμβεί να συμμετάσχω σε μια εξαιρετική συζήτηση στο ΙΕΝΕ για την ενεργειακή κρίση και να είμαι η μόνη γυναίκα ανάμεσα σε 20 ομιλητές. Ακριβώς το ίδιο συνέβη και σε μια συνεδρίαση της Επιτροπής Ενέργειας στην Ακαδημία Αθηνών αλλά και σε εκδηλώσεις του χώρου, όπως η κοπή μιας βασιλόπιτας.

Ωστόσο αυτή η πραγματικότητα μεταβάλλεται, ειδικά μεταξύ των ρυθμιστών. Στις εκλογές που διεξήχθησαν τον Ιανουάριο, πρόεδρος του CEER αλλά και του ACER BoR αναδείχθηκαν δύο γυναίκες με εξαιρετικό επίπεδο, από τη Γερμανία και την Ιταλία αντίστοιχα. Τον κρίσιμο ρόλο του Επιστημονικού Γραμματέα στο ACER ΒοR κατέχει μια χαρισματική Ελληνίδα, ενώ Πρόεδρος του Medreg είναι πλέον μια δυναμική γυναίκα από την Τουρκία. Σε μια συνάντηση στη Σόφια για τον αγωγό IGB ήμουν η μόνη γυναίκα στην ελληνική αντιπροσωπεία, αλλά η βουλγαρική πλευρά εμφάνιζε την ακριβώς αντίστροφη αναλογία, εξισορροπώντας την όποια ανισότητα.

Είναι φανερό ότι στη χώρα μας πυκνώνουν οι γυναίκες με επίδραση στον ενεργειακό χώρο, τόσο στον ιδιωτικό τομέα όσο και στους θεσμικούς φορείς. Είναι ενδεικτικό ότι στη ΡΑΕ τη θέση β’ Αντιπροέδρου κατέχει γυναίκα, η κα. Λάττα, και συνολικά στην Ολομέλεια είμαστε 2 γυναίκες μεταξύ 7 μελών. Παράλληλα, στις θέσεις Προισταμένων στη ΡΑΕ, η συντριπτική πλειοψηφία είναι γυναίκες. Η τάση αυτή λοιπόν σταδιακά αλλάζει και αυτό συντελείται και στη χώρα μας. Που όμως οφείλεται η περιορισμένη παρουσία γυναικών σε ανώτερες θέσεις; 

Θεωρώ ότι υπάρχουν 2 σημαντικές κατηγορίες εμποδίων. Πρώτον, τα στερεότυπα. Δεν είναι σπάνιο κάποιοι να θεωρούν ότι οι γυναίκες είναι πιο επιρρεπείς σε συναισθηματισμούς. Τις θεωρούν ενδεχομένως πιο υπερβολικές στις αντιδράσεις, πιο ανταγωνιστικές, πιο επίμονες και δύσκολες στη συνεργασία. Ξαφνιάστηκα όταν έγκριτος δικηγόρος του χώρου, μου ανέφερε ότι ζητά αναβολή εκδίκασης των υποθέσεων του όταν βλέπει γυναίκες δικαστές. Θεωρεί ότι λόγω των πολλαπλών υποχρεώσεων τους δεν έχουν κάνει την απαραίτητη προεργασία ή φτάνουν στη δουλειά εξαντλημένες, γεγονός που τις καθιστά πιο ερειστικές και επίμονες στις ερωτήσεις τους. 

Μια άλλη ερμηνεία για τις παραπάνω επιφυλάξεις, που είναι ανυπόστατες κατά τη γνώμη μου, είναι ότι οι γυναίκες είναι πιο αναλυτικές και λιγότερο υποχωρητικές, πιο συνεπείς με τις αρχές τους. Ωστόσο, κι αυτό θα ήταν στερεότυπο. Καλό θα ήταν να αντιμετωπίζουμε τον κάθε άνθρωπο χωρίς προκατάληψη, ως μοναδική προσωπικότητα, ένα μοναδικό μίγμα δεξιοτήτων και χαρακτηριστικών, που μπορεί να ανθίσει ανάλογα με την προσήλωση στο όραμα του, και τη δύναμη του να μην απορροφά αρνητικές επιδράσεις και μικροπρέπειες.

Το δεύτερο εμπόδιο αντανακλά κοινωνικούς λόγους. Λείπουν αναμφίβολα οι κοινωνικές δομές στήριξης μια μητέρας και πολλά επαφίονται στον σύντροφό της και τον ευρύτερο οικογενειακό κύκλο. Αν ένα παιδί εμφανίσει μια ίωση, είναι πολύ πιο πιθανό να μείνει κοντά του η μαμά παρά ο μπαμπάς. Αυτό είναι συχνά μια συνειδητή επιλογή της μητέρας, αλλά οι περιορισμοί στις ημέρας απουσίας από τη δουλειά είναι πολύ συγκεκριμένοι. Και οι εργοδότες δεν έχουν πάντα την αναγκαία κατανόηση. Αυτό αποτρέπει τις γυναίκες να διεκδικήσουν θέσεις ευθύνης, που συνεπάγονται συχνά ακανόνιστα ωράρια, πρόσθετη προεργασία, ευρύτερα αντικείμενα, ταξίδια κλπ.

Η δική μου εμπειρία ως προς αυτό το σημείο είναι θετική. Τα τελευταία 11 χρόνια, έχει χρειαστεί προφανώς να αποχωρήσω εσπευσμένα από συναντήσεις, για να παρακολουθήσω μια σχολική γιορτή, μια δραστηριότητα ή εξαιτίας ένος απρόοπτου περιστατικού. Στις περιπτώσεις αυτές, οι άντρες συνάδελφοι μου είναι πάντα ενθαρρυντικοί, με αυθεντικό ενδιαφέρον και κατανόηση. Αυτό είναι σίγουρα μια ένδειξη πολιτισμού και αλλαγής νοοτροπίας. 

Άλλα προβληματικά ζητήματα που επιτείνουν τις διακρίσεις των δύο φύλων;

Θα ήθελα επίσης να επισημάνω δύο γενικότερα χαρακτηριστικά που επηρεάζουν και την επαγγελματική πορεία των γυναικών στον ενεργειακό χώρο. Πρώτον, αν και ο ανταγωνισμός είναι θεμελιώδης έννοια στην ενέργεια, στην Ελλάδα ο τομέας μας εμφανίζει ολιγοπωλιακές τάσεις σε επαγγελματικό επίπεδο. Το διαπίστωσα όταν δημοσίευσα μια ομιλία μου από το Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, θέλοντας να μοιραστώ τις σκέψεις και την κατανόηση μου για το Πακέτο της Καθαρής Ενέργειας με το ευρύτερο κοινό. Στην Αγγλία με ρώτησαν αν μπορούσα να γράψω μια σύνοψη που να απευθύνεται στον μέσο πολίτη, καθώς θεώρησαν το θέμα καταλυτικής σημασίας για το μέλλον. Στην Ελλάδα,  αρκετοί επιστήμονες που εκτιμώ πολύ, μου επισήμαναν ότι είναι άδικο για μένα να μοιράζομαι ό,τι κατέκτησα με τόσες ώρες μελέτης χιλιάδων σελίδων, και ίσως θα ήταν καλύτερα να εκδώσω ένα βιβλίο, για να ταιριάζει καλύτερα και με την επιστημονική μου πορεία. Πιστεύω ότι η απλοποίηση των ενεργειακών θεμάτων, ώστε να γίνουν αντιληπτά από το ευρύ κοινό, είναι αναπόσπαστο κομμάτι του ρόλου μας ως ρυθμιστές. Ελπίζω ότι η ενεργειακή μετάβαση θα καλλιεργήσει στο χώρο μας ένα πνεύμα ισχυρότερης εξωστρέφειας και αλληλεγγύης, όπως άλλωστε αποτυπώνεται και στις ενεργειακές κοινότητες.

Ακόμη πιο σοβαρό είναι ότι η χώρα μας μαστίζεται διαχρονικά από την αναξιοκρατία, αν και σε διαφορετικό βαθμό σε επιμέρους τομείς και χρονικές περιόδους. Δεν μπορούμε να αποσιωπήσουμε το γεγονός ότι ο συνεργάτης του Αϊνστάιν, ο μαθηματικός Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή, όταν επέστρεψε στην Ελλάδα, για κάποιο διάστημα κρίθηκε κατάλληλος μόνο για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Αντίστοιχα, η πρώτη γυναίκα γυμνασιάρχης και πρωτοπόρος παιδαγωγός, Ρόζα Ιμβριώτη, διώχθηκε από το σχολείο που η ίδια επηρέασε καταλυτικά. Συχνά η επαγγελματική αξία είναι αντιστρόφως ανάλογη με τη θέση κάποιου και κυρίως με την αναγνώριση που εισπράττει από το περιβάλλον.

Έτσι, δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις γυναικών σήμερα, που αναδεικνύονται σε ευρωπαϊκούς φορείς ή διεθνείς ομάδες εργασίες στις οποίες συμμετέχουν, ενώ στον εθνικό φορέα αντιμετωπίζουν δυσμένεια και μικροπρέπεια.  Θεωρώ ιδιαίτερα ανησυχητικό το γεγονός ότι σε δύο περιπτώσεις, διοικήσεις ελληνικών φορέων δεν έδωσαν μια απλή επιστολή στήριξης σε γυναίκες που προτάθηκαν για την προεδρία ομάδων εργασίας, πολύ σημαντικών κατά τη γνώμη μου. Νομίζω ότι οι συμπεριφορές αυτές αποκαλύπτουν έλλειψη οράματος. Υπερβαίνει ίσως την κοινή λογική το να σε εμπιστεύονται και να σε προτείνουν για μια θέση άλλα κράτη άλλα όχι οι άνθρωποι της χώρας σου.

Συχνά αναρωτιόμαστε γιατί τόσοι ικανοί  Έλληνες καταφεύγουν στο εξωτερικό και αναφέρεται ότι αυτό γίνεται για οικονομικούς λόγους. Εξίσου σημαντική είναι και η ποιότητα στην επαγγελματική συνεργασία. Η λεγόμενη «συνομωσία της μετριότητας», όποτε και αν ανακύπτει, είναι ένα φαινόμενο προβληματικό, που ελπίζω στη γενιά των παιδιών μας να έχει εξαλειφθεί. Στο πλαίσιο αυτό που περιέγραψα παραπάνω, νομίζω ότι τα στερεότυπα λειτουργούν ακόμη πιο ανασταλτικά.  Ενδεικτικά, αν ένας άντρας που δεν έχει επαφή με το αντικείμενο της ενέργειας καταλάβει μια υψηλή θέση, η εξέλιξη του δεν προκαλεί ενδεχομένως τους ίδιους προβληματισμούς με την περίπτωση μιας γυναίκας, όπου οι συνειρμοί που γίνονται είναι συχνά προσβλητικοί. Παρά τα όποια στερεότυπα και τις παθογένειες που διέπουν την ελληνική πραγματικότητα, αξίζει να θυμόμαστε, για να αντλούμε δύναμη, ότι η πρώτη γυναίκα πρύτανις στη Σορβώνη, μετά από αιώνες λειτουργίας του Πανεπιστημίου, ήταν Ελληνίδα, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ.

Υπάρχουν γνωρίσματα που χαρακτηρίζουν τις γυναίκες (γενικά) και ταιριάζουν στην ενέργεια; Οι γυναίκες της ενέργειας ποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά έχουν, αν έχουν;

Η ενέργεια είναι ένας σύνθετος χώρος, με τεχνικές, οικονομικές, νομικές, πολιτικές, γεωπολιτικές και κοινωνικές προεκτάσεις. Σίγουρα επομένως, η συνθετική σκέψη είναι αναγκαία. Επίσης, απαιτείται επιμονή, σταθερή προσέγγιση αλλά και ευελιξία σκέψης. Πρέπει να είσαι έτοιμος να λάβεις υπόψη σου νέα δεδομένα, που πηγάζουν από την τεχνολογία ή τις εξελίξεις στο κοινοτικό δίκαιο ή μια καταγγελία καταναλωτή ή συμμετέχοντα της αγοράς. Το χαρακτηριστικό που σίγουρα δεν έχει θέση είναι η έπαρση. Είναι ανεξάντλητο το αντικείμενο και ο καθένας μας έχει μια περιορισμένη διάσταση υπόψη του. Θεωρώ ότι οι γυναίκες μπορούμε να χειριζόμαστε ταυτόχρονα πολλά αντικείμενα. Είναι μια δεξιότητα που άλλωστε καλλιεργείται λόγω κοινωνικών συνθηκών.

Είναι πολύ οικεία σε όλους μας η εικόνα που μια γυναίκα πηγαίνει τα παιδιά της σε μια δραστηριότητα, εκδηλώνοντας στη διαδρομή τρυφερότητα και φροντίδα, ενώ παράλληλα επιλύει τηλεφωνικά ένα πρακτικό θέμα, επεξεργάζεται στο μυαλό της ένα ζήτημα της δουλειάς της, και σε δεύτερο επίπεδο, κάνει τον προγραμματισμό του Σαββατοκύριακου. Ανεξάντλητη δύναμη, επιμονή, υπομονή, ευρηματικότητα και φαντασία είναι πιθανώς τα χαρακτηριστικά που διακρίνω στις γυναίκες του ενεργειακού τομέα.

Μετά τη δουλειά, υπάρχει καθόλου… ενέργεια για τις άλλες υποχρεώσεις μιας γυναίκας ή για προσωπική ζωή;

Είναι ίσως ενδεικτικό ότι απάντησα αποσπασματικά στις 4 ερωτήσεις που μου θέσατε, βρισκόμενη σε ένα αεροπλάνο, ένα κομμωτήριο, ένα παιδικό πάρτυ και ένα ιατρείο, αντίστοιχα. Είναι αλήθεια πως η κάθε μέρα είναι ανεξάντλητη. Σίγουρα μπορεί να δημιουργήσει κανείς χώρο για τα αγαπημένα του πρόσωπα, ίσως λιγότερο για αγαπημένες δραστηριότητες. Αναμφίβολα, ο τομέας της ενέργειας είναι μια πηγή ενέργειας που σε τροφοδοτεί γενικότερα.

Νομίζω ότι αυτό που θυσιάζουμε οι γυναίκες είναι οι ώρες του ύπνου. Όμως τα συναισθήματα που κερδίζουμε στη ζωή μας αντισταθμίζουν την όποια κούραση. Από ένα σημείο και μετά, οριοθετείς καλύτερα κάποια πράγματα, αν και δεν είναι ιδιαίτερα εύκολο. Για παράδειγμα, τον Αύγουστο που μας πέρασε συνέβη κάτι ανέλπιστο. Προτάθηκα ως υποψήφια για ένα διεθνές βραβείο στον ενεργειακό τομέα. Ήταν μεγάλη τιμή και χαρά για μένα. Απερίγραπτος και ο ενθουσιασμός των δικών μου. Αφού πανηγύρισαμε για λεπτά ολόκληρα, σκέφτηκα για λίγο την τελέτη βράβευσης στη Νέα Υόρκη, τους σπουδαίους ανθρώπους που θα συναντούσα εκεί αλλά και τις παρουσιάσεις που θα έπρεπε να κάνω διεθνώς στο ενδιάμεσο διάστημα, στο πλαίσιο της υποψηφιότητας μου. Μοιράστηκα τα συγκινητικά αυτά νέα, στέλνοντας ένα μήνυμα στους καλούς μου φίλους, και ταξίδεψα νοητά στη διαδικασία που θα ακολουθούσε. Όταν σήκωσα τα μάτια μου από την οθόνη, ένιωσα ότι οι πιο σπουδαίοι άνθρωποι για μένα ήταν εδώ, κοντά μου. Ένιωσα όμορφα που επέλεξα τελικά να μη διεκδικήσω κάτι, που δε μου χρειαζόταν ουσιαστικά. Αυτό το όριο δεν είναι εύκολο να το θέτουμε. Συχνά μας κατακλύζει η επαγγελματική καθημερινότητα και η αγάπη μας γι’ αυτήν. Όποτε όμως συμβαίνει αυτή η οριοθέτηση, είναι μια ξεχωριστή στιγμή που καταγράφεται στη συνείδησή μας.

Διαβάζοντας σε ένα βιβλίο τη φράση «Μην ακολουθείς το μονοπάτι των άλλων. Χάραξε το δικό σου», ήταν πολύ συγκινητικό για μένα όταν η κόρη μου μου είπε: «Μαμά, εσύ το κατάφερες αυτό». Πιστεύω ότι η φράση αυτή ταιριάζει σε κάθε γυναίκα και θα ήθελα να την αφιερώσω σήμερα σε όλες μας. Σε κάθε γυναίκα στον πλανήτη, που προσπαθεί, συνειδητά ή υποσυνείδητα, να κατακτήσει τα όνειρά της και να ομορφύνει τη ζωή των ανθρώπων γύρων της. Σε κάθε Ελληνίδα, που θεωρώ ότι κρύβει μέσα της κάτι από τη δύναμη της Δέσποινας Αχλαδιώτου και από την αγάπη για ζωή της Μελίνας Μερκούρη. Και φυσικά, σε όλες τις γυναίκες της ΡΑΕ, από τις εξαιρετικές συναδέλφους έως τις ευγενέστατες κυρίες της καθαριότητας.

Παραφράζοντας έναν Άγγλο Μαθηματικό, θα έλεγα ότι οι γυναίκες έχουν την ικανότητα να δημιουργούν τάξη στο χάος αλλά και δυναμική μέσα στην τάξη.  Ας αποφύγουμε όμως τα στερεότυπα. Άλλωστε η συνεργασία ανδρών και γυναικών είναι τελικά η πιο ασφαλής, και ταυτόχρονα ανατρεπτική, πηγή αρμονίας.