Στο μικροσκόπιο το σύστημα ETS: πολιτικές τριβές και βουτιά στις τιμές των δικαιωμάτων ρύπων

Σε φάση ανοιχτής πολιτικής συζήτησης εισέρχεται το ευρωπαϊκό σύστημα εμπορίας ρύπων (EU ETS), με τις τελευταίες παρεμβάσεις ηγετών να μεταφέρουν στο ανώτατο επίπεδο μια αμφισβήτηση που μέχρι πρότινος εκφραζόταν κυρίως από τη βιομηχανία. Το θέμα τέθηκε ευθέως στο άτυπο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στο Βέλγιο, όπου, σύμφωνα με δηλώσεις του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα, υπήρξαν ηγέτες που άσκησαν κριτική στο ETS και άλλοι που έσπευσαν να το υπερασπιστούν, προαναγγέλλοντας συνέχιση της συζήτησης.

Η πολιτική αυτή κινητικότητα δεν έμεινε χωρίς αποτύπωμα στις αγορές. Αντιθέτως, οι τιμές των ευρωπαϊκών δικαιωμάτων εκπομπών (EUAs) κατέγραψαν έντονη πτώση τις τελευταίες ημέρες, με το βασικό συμβόλαιο να χάνει περίπου 6-7 ευρώ ανά τόνο μέσα σε μία εβδομάδα, υποχωρώντας σε χαμηλά πενταμήνου. Σε ημερήσια βάση καταγράφηκε πτώση της τάξης του 7%, με την τιμή να διαμορφώνεται κοντά στα 73 ευρώ/τόνο, ενώ ενδοσυνεδριακά δοκιμάστηκαν και επίπεδα κοντά στα 70 ευρώ.

Καταλύτη για τη διόρθωση αποτέλεσαν οι δηλώσεις του Γερμανού καγκελάριου, ο οποίος έθεσε θέμα επανεξέτασης των κανόνων του ETS υπό το πρίσμα της βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας. Το μήνυμα ότι το σύστημα μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο πολιτικής παρέμβασης –ακόμη και με τη μορφή αλλαγών ή περιορισμών– αύξησε το λεγόμενο political risk που τιμολογεί η αγορά άνθρακα.

Η συζήτηση αυτή εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο έντονης ανησυχίας για το ενεργειακό κόστος και τις πιέσεις που δέχονται οι ενεργοβόρες βιομηχανίες. Σε αρκετά κράτη-μέλη, το ETS θεωρείται ότι επιβαρύνει περαιτέρω το κόστος ηλεκτροπαραγωγής, ιδίως όπου το ενεργειακό μείγμα παραμένει περισσότερο εκτεθειμένο σε ορυκτά καύσιμα.

Η αγορά αντέδρασε άμεσα, όχι επειδή άλλαξαν τα θεμελιώδη στοιχεία προσφοράς και ζήτησης δικαιωμάτων, αλλά επειδή αμφισβητήθηκε η σταθερότητα του θεσμικού πλαισίου. Για ένα σύστημα που βασίζεται στην προβλεψιμότητα και στη μακροπρόθεσμη σπανιότητα των δικαιωμάτων, η πολιτική αβεβαιότητα αρκεί για να προκαλέσει έντονες διακυμάνσεις.

Η υπεράσπιση της Κομισιόν

Απέναντι στις επικρίσεις, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, υπερασπίστηκε με έμφαση τον ρόλο του ETS. Υπογράμμισε ότι από την έναρξη λειτουργίας του το 2005, οι εκπομπές στους τομείς που καλύπτει (ηλεκτροπαραγωγή και βαριά βιομηχανία) έχουν μειωθεί σημαντικά, ενώ παράλληλα οι συγκεκριμένοι κλάδοι αναπτύχθηκαν, στοιχείο που –όπως ανέφερε– αποδεικνύει ότι η αποανθρακοποίηση και η οικονομική μεγέθυνση μπορούν να συνυπάρχουν.

Επιπλέον, τόνισε ότι το ETS έχει δημιουργήσει ένα ισχυρό οικοσύστημα επενδύσεων σε καθαρές τεχνολογίες, ιδίως στον τομέα της ηλεκτροπαραγωγής, και ότι η σταθερότητα του συστήματος αποτελεί βασική προϋπόθεση για να διασφαλιστεί η απόδοση αυτών των επενδύσεων ενόψει του στόχου κλιματικής ουδετερότητας το 2050.

Παράλληλα, η Κομισιόν υπενθυμίζει ότι το ισχύον πλαίσιο περιλαμβάνει ήδη μηχανισμούς σταθεροποίησης, όπως το Market Stability Reserve, που επιτρέπουν την παρέμβαση σε περιπτώσεις υπερβολικών διακυμάνσεων ή δυσμενών οικονομικών συνθηκών.

Ο ρόλος του ETS στις τιμές ρεύματος

Ένα από τα βασικά σημεία της αντιπαράθεσης αφορά το κατά πόσο το ETS ευθύνεται για τις υψηλές τιμές ηλεκτρικής ενέργειας. Η Επιτροπή επιμένει ότι ο βασικός οδηγός των τιμών είναι το κόστος καυσίμων –κυρίως του φυσικού αερίου– καθώς και τα δίκτυα και οι εθνικοί φόροι και χρεώσεις. Ωστόσο, αναγνωρίζεται ότι η επίδραση του κόστους άνθρακα διαφοροποιείται σημαντικά μεταξύ των κρατών-μελών, ανάλογα με το ενεργειακό τους μείγμα.

Η συζήτηση για το ETS συμπίπτει χρονικά με την επαναφορά στο τραπέζι της ιδέας αποσύνδεσης των τιμών ηλεκτρισμού από το φυσικό αέριο, στο πλαίσιο της προσπάθειας ενίσχυσης της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας. Το ενεργειακό παζλ επανέρχεται συνολικά σε φάση επανεξέτασης.

Μπροστά σε αναθεώρηση

Σε κάθε περίπτωση, το 2026 είναι χρονιά θεσμικής αξιολόγησης για το ETS, καθώς η Ευρωπαϊκή Επιτροπή οφείλει να προχωρήσει σε επανεξέταση του πλαισίου στο πλαίσιο της ευθυγράμμισης με τον νέο στόχο για μείωση εκπομπών κατά 90% έως το 2040 σε σχέση με το 1990.

Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν θα υπάρξει συζήτηση, αλλά με ποιον προσανατολισμό: θα πρόκειται για τεχνική προσαρμογή με στόχο την ενίσχυση της φιλοδοξίας ή για πολιτική παρέμβαση με βασικό κριτήριο την άμεση ανακούφιση της βιομηχανίας και των καταναλωτών;

Η πρόσφατη πτώση των τιμών των δικαιωμάτων λειτουργεί ως ένδειξη ότι οι αγορές θεωρούν ανοιχτό το δεύτερο ενδεχόμενο. Και αυτό από μόνο του αρκεί για να μετατρέψει το ETS από «σταθερά» της ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής σε πεδίο έντονης πολιτικής διαπραγμάτευσης.