Πράσινο φως με αστερίσκους στην επικαιροποίηση του ETS – Ο συμβιβασμός στις Βρυξέλλες

Έγκριση με… αστερίσκους φέρεται να έδωσαν τα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην πολυαναμενόμενη επικαιροποίηση των σημείων αναφοράς (benchmarks) του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS) που πρότεινε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ανοίγοντας τον δρόμο για την κατανομή δωρεάν δικαιωμάτων εκπομπών στη βιομηχανία κατά την περίοδο 2026-2030. 

Ωστόσο, σύμφωνα με πηγές που επικαλείται το Montel News, δεν δίνουν  λευκή επιταγή:  οι Βρυξέλλες συμφώνησαν να καταρτίσουν ξεχωριστή πρόταση για την εισαγωγή πιο εξειδικευμένων, ανά κλάδο, σημείων αναφοράς, ανταποκρινόμενες στις αυξανόμενες ανησυχίες της βιομηχανίας και αρκετών εθνικών κυβερνήσεων σχετικά με τις επιπτώσεις των αυστηρότερων περιβαλλοντικών απαιτήσεων.

Η απόφαση, η οποία εγκρίθηκε από τους εθνικούς εμπειρογνώμονες που συνεδρίασαν στην Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή της ΕΕ, αποτελεί σημαντικό βήμα στην εξέλιξη της κορυφαίας ευρωπαϊκής πολιτικής για το κλίμα. Τα επικαιροποιημένα benchmarks θα καθορίσουν πόσα δωρεάν δικαιώματα εκπομπών θα λάβουν οι ενεργοβόρες βιομηχανίες στο πλαίσιο του ETS, της αγοράς άνθρακα της ΕΕ που έχει σχεδιαστεί ώστε να ενθαρρύνει την απανθρακοποίηση, διασφαλίζοντας παράλληλα ότι οι ευρωπαϊκές βιομηχανίες δεν θα βρεθούν σε μειονεκτική θέση έναντι των διεθνών ανταγωνιστών τους.

Η τελική έγκριση

Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές τα κράτη-μέλη ενέκριναν σχεδόν το σύνολο της πρότασης της Επιτροπής, ανοίγοντας τον δρόμο για την επίσημη υιοθέτησή της μέσα στις επόμενες ημέρες. Μόλις εγκριθεί, τα αναθεωρημένα benchmarks θα χρησιμοποιηθούν για τον υπολογισμό των δωρεάν δικαιωμάτων που θα κατανεμηθούν στις βιομηχανικές εγκαταστάσεις της ΕΕ από το τρέχον έτος.

Ωστόσο, η ψηφοφορία ανέδειξε και τις διαφωνία ανάμεσα στις φιλόδοξες κλιματικές επιδιώξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στις ανησυχίες για τη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής βιομηχανίας.

Αντιδράσεις από τη βιομηχανία

Η πρόταση της Επιτροπής συνάντησε έντονη κριτική από ενεργοβόρους κλάδους, όπως η χημική βιομηχανία, η μεταλλουργία, η παραγωγή τσιμέντου και η χαρτοβιομηχανία. Εκπρόσωποι των βιομηχανιών υποστηρίζουν ότι τα νέα benchmarks είναι υπερβολικά αυστηρά και δεν αντανακλούν τις πραγματικές συνθήκες που αντιμετωπίζουν οι ευρωπαίοι παραγωγοί, οι οποίοι ήδη βρίσκονται αντιμέτωποι με υψηλό ενεργειακό κόστος, διεθνή ανταγωνισμό και σημαντικές επενδυτικές ανάγκες για τη μείωση των εκπομπών τους.

Στο πλαίσιο του ETS, οι επιχειρήσεις υποχρεούνται να παραδίδουν δικαιώματα που αντιστοιχούν στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου που παράγουν. Για να αποτραπεί το φαινόμενο της «διαρροής άνθρακα» — δηλαδή η μεταφορά παραγωγικής δραστηριότητας εκτός Ευρώπης σε περιοχές με χαλαρότερους περιβαλλοντικούς κανόνες — ορισμένοι βιομηχανικοί κλάδοι λαμβάνουν μέρος των δικαιωμάτων αυτών δωρεάν.

Τα αναθεωρημένα benchmarks θα μειώσουν το ποσοστό των εκπομπών που καλύπτεται από δωρεάν δικαιώματα. Σύμφωνα με την Επιτροπή, η ευρωπαϊκή βιομηχανία θα εξακολουθήσει να λαμβάνει δωρεάν κατανομές που θα καλύπτουν περίπου το 75% των εκπομπών της κατά την περίοδο 2026-2030. Το αντίστοιχο ποσοστό κατά την τρέχουσα περίοδο 2021-2025 ανέρχεται περίπου στο 85%.

Αυξημένο κόστος

Για πολλούς βιομηχανικούς φορείς, η μείωση αυτή συνεπάγεται σημαντική αύξηση του κόστους άνθρακα σε μια περίοδο κατά την οποία οι διεθνείς ανταγωνιστές τους συχνά δεν υπόκεινται σε αντίστοιχα αυστηρούς περιβαλλοντικούς κανόνες.

Αρκετά κράτη-μέλη συμμερίστηκαν αυτές τις ανησυχίες κατά τις διαβουλεύσεις, προειδοποιώντας ότι υπερβολικά αυστηρές μειώσεις στα benchmarks ενδέχεται να υπονομεύσουν τις επενδύσεις, την απασχόληση και τη βιομηχανική παραγωγή στην Ευρώπη.

Ένας συμβιβασμός στο τραπέζι

Για να εξασφαλίσει την απαραίτητη πολιτική στήριξη, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συμφώνησε να καταρτίσει ξεχωριστή νομοθετική πρόταση για την εισαγωγή πιο εξειδικευμένων σημείων αναφοράς ανά κλάδο.

Οι ισχύοντες κανόνες του ETS βασίζονται εν μέρει στα λεγόμενα «εφεδρικά» (fallback) benchmarks για τους τομείς που δεν διαθέτουν ειδικά πρότυπα απόδοσης εκπομπών. Οι επικριτές του συστήματος υποστηρίζουν ότι τα benchmarks αυτά δεν αποτυπώνουν επαρκώς τις τεχνολογικές και λειτουργικές διαφορές μεταξύ των κλάδων, οδηγώντας σε άνιση μεταχείριση και, ενδεχομένως, σε υπερβολικό κόστος συμμόρφωσης για ορισμένες βιομηχανίες.

Η νέα πρόταση αποσκοπεί στην αντιμετώπιση αυτών των αδυναμιών μέσω της δημιουργίας πιο προσαρμοσμένων benchmarks που θα αντανακλούν καλύτερα τις ιδιαιτερότητες κάθε κλάδου.

Το χρονοδιάγραμμα

Η αποσύνδεση του ζητήματος από τη συνολική αναθεώρηση του ETS εκτιμάται ότι θα επιτρέψει την ταχύτερη προώθηση των σχετικών μεταρρυθμίσεων. Η πρόταση αναμένεται να παρουσιαστεί μαζί με το ευρύτερο πακέτο αλλαγών στο ETS στις 15 Ιουλίου.

Ωστόσο, τα αποτελέσματα δεν αναμένονται άμεσα. Κάθε νέο σύστημα benchmarks θα πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης και να εγκριθεί τόσο από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο όσο και από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Αξιωματούχοι που συμμετείχαν στις συζητήσεις εκτιμούν ότι η διαδικασία αυτή θα διαρκέσει τουλάχιστον έως το 2027 προτού επιτευχθεί τελική συμφωνία.

Παρά την καθυστέρηση, παραμένει ανοιχτό το ενδεχόμενο τα νέα, πιο εξειδικευμένα benchmarks να εφαρμοστούν αναδρομικά στις δωρεάν κατανομές δικαιωμάτων για το 2026, εφόσον συμφωνήσουν σχετικά το Κοινοβούλιο και τα κράτη-μέλη.

Η ισορροπία μεταξύ κλιματικής φιλοδοξίας και βιομηχανικής πραγματικότητας

Η συζήτηση για τα benchmarks του ETS αναδεικνύει μία ευρύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζουν οι ευρωπαίοι νομοθέτες: πώς θα επιταχυνθεί η μείωση των εκπομπών χωρίς να πληγεί η ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας.

Το ETS παραμένει ο ακρογωνιαίος λίθος της ευρωπαϊκής στρατηγικής για το κλίμα. Μέσω της επιβολής τιμής στις εκπομπές άνθρακα, το σύστημα ενθαρρύνει τις επιχειρήσεις να επενδύσουν σε καθαρότερες τεχνολογίες και να μειώσουν το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα. Παράλληλα, το ανώτατο όριο εκπομπών μειώνεται σταδιακά, ενισχύοντας την πίεση για απανθρακοποίηση.

Ωστόσο, οι βιομηχανικοί κλάδοι υποστηρίζουν ότι η μετάβαση πρέπει να γίνει με προσοχή, ώστε να μην οδηγήσει σε φυγή επενδύσεων και παραγωγικής δραστηριότητας εκτός Ευρώπης.

Τον περασμένο μήνα, ο εκτελεστικός αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αρμόδιος για τη βιομηχανική στρατηγική, Στεφάν Σεζουρνέ, υπερασπίστηκε τις αναθεωρήσεις των benchmarks, επισημαίνοντας ότι η Επιτροπή διαθέτει περιορισμένα περιθώρια ευελιξίας στο πλαίσιο της υφιστάμενης νομοθεσίας.

Σύμφωνα με τον ίδιο, το ευρωπαϊκό δίκαιο επιβάλλει την τακτική επικαιροποίηση των benchmarks ώστε να αντικατοπτρίζουν την τεχνολογική πρόοδο και τη βελτίωση των περιβαλλοντικών επιδόσεων. Οποιαδήποτε ουσιαστική αλλαγή στη μεθοδολογία θα απαιτούσε τροποποίηση της νομοθεσίας και όχι απλή διοικητική παρέμβαση.

Προετοιμασία για το 2040

Η διαμάχη γύρω από τα benchmarks εντάσσεται σε μια πολύ ευρύτερη πολιτική συζήτηση που βρίσκεται σε εξέλιξη στις Βρυξέλλες.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προετοιμάζει μια συνολική αναθεώρηση του ETS, ώστε το σύστημα να ευθυγραμμιστεί με τους μακροπρόθεσμους κλιματικούς στόχους της Ένωσης. Η ΕΕ έχει ήδη δεσμευτεί για μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά τουλάχιστον 55% έως το 2030 σε σχέση με τα επίπεδα του 1990.

Το ενδιαφέρον στρέφεται πλέον στον επόμενο μεγάλο στόχο: τη μείωση των εκπομπών κατά 90% έως το 2040 σε σύγκριση με το 1990.

Οι επόμενες κινήσεις

Με τη δέσμευσή της να προωθήσει πιο εξειδικευμένα benchmarks ανά κλάδο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει τις ανησυχίες τόσο της βιομηχανίας όσο και των κρατών-μελών, διατηρώντας παράλληλα τη δυναμική προς αυστηρότερα περιβαλλοντικά πρότυπα.

Οι επόμενοι μήνες αναμένεται να σημαδευτούν από έντονες διαπραγματεύσεις, καθώς οι Βρυξέλλες θα παρουσιάσουν το ευρύτερο πακέτο μεταρρυθμίσεων του ETS και θα καθορίσουν την πορεία προς την επίτευξη των ιδιαίτερα φιλόδοξων κλιματικών στόχων του 2040.

Για τη βιομηχανία, η πρόκληση θα είναι η προσαρμογή σε ένα μέλλον με αυστηρότερους περιορισμούς άνθρακα χωρίς απώλεια ανταγωνιστικότητας. Για τους ευρωπαίους νομοθέτες, το ζητούμενο παραμένει η διασφάλιση ότι η πράσινη μετάβαση θα ενισχύσει — και δεν θα αποδυναμώσει — τη βιομηχανική βάση της Ευρώπης.