Oxford Energy Institute : Η ανάπτυξη στρατηγικών ηλεκτρικών διασυνδέσεων - Μία ιστορία 100 ετών

Οι ετερογενείς διασυνδέσεις, που συνδέουν τις ρυθμιζόμενες αγορές ηλεκτρικής ενέργειας με τις απελευθερωμένες, γίνονται όλο και πιο σημαντικές. Και αποτελούν εδώ και καιρό ακρογωνιαίο λίθο για τη διασφάλιση της σταθερότητας και της αξιοπιστίας πολλών εθνικών δικτύων.

Σε έρευνά του το Oxford Energy Institute  υπογραμμίζει βασικές συμφωνίες, τεχνολογικά ορόσημα και τις διπλωματικές στρατηγικές που οδηγούν σε αυτές τις μεταμορφωτικές υποδομές.

Όπως τονίζουν οι αναλυτές του ινστιτούτου αρκετές τέτοιες διασυνδέσεις πρόκειται να δημιουργηθούν στο εγγύς μέλλον, ιδίως μεταξύ ευρωπαϊκών και βορειοαφρικανικών χωρών (π.χ. Τυνησία-Ιταλία, Αίγυπτος-Κύπρος-Ελλάδα, Αλγερία-Ιταλία), εκτός από διάφορες ήδη υπάρχουσες. 

Αυτές οι διασυνδέσεις παρουσιάζουν μοναδικές προκλήσεις και ιδιαιτερότητες που δεν αντιμετωπίζονται επαρκώς στην υπάρχουσα βιβλιογραφία, η οποία συχνά επικεντρώνεται σε ομοιογενείς διασυνδέσεις (δηλαδή, εκείνες που συνδέουν τις απελευθερωμένες αγορές). Η κατανόηση των οικονομικών των ετερογενών διασυνδέσεων καθίσταται κρίσιμη για τη διευκόλυνση του εμπορίου καθαρής ενέργειας μεταξύ των αγορών σε διαφορετικά στάδια ανάπτυξης.

Μία ιστορία 100 ετών

Ήδη από τη δεκαετία του 1920, ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες ξεκίνησαν διαπραγματεύσεις για να συνδέσουν τις υποδομές τους για να μοιραστούν τα ενεργειακά πλεονάσματα. Οι αρχικές συμφωνίες, όπως αυτή μεταξύ Ελβετίας και Γαλλίας το 1924, άνοιξαν τον δρόμο για βιώσιμες διασυνοριακές συνδέσεις. Τα πρώτα έργα, συχνά περιορισμένα από τη διαθέσιμη τεχνολογία, δημιούργησαν ωστόσο προηγούμενο για διεθνή συνεργασία.

Οι βασικοί παίκτες

Όπως σημειώνει η γαλλική έκδοση του energynews.pro, βασιζόμενη στην έκθεση του ινστιτούτου η δημιουργία της Ένωσης για τον Συντονισμό της Παραγωγής και Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας (UCPTE) το 1951 συγκέντρωσε πολλές δημόσιες και ιδιωτικές εταιρείες αποφασισμένες να βελτιστοποιήσουν τις ανταλλαγές ενέργειας.

 Οι κυβερνητικοί εκπρόσωποι από τη Γαλλία, την Ιταλία, τη Δυτική Γερμανία και την Ελβετία υποστήριξαν αυτήν την πρωτοβουλία, πιστεύοντας ότι θα κατανείμει καλύτερα τα φορτία παραγωγής. Οι εγκαταστάσεις που εγκαινιάστηκαν τη δεκαετία του 1950 περιελάμβαναν γραμμές υψηλής τάσης σχεδιασμένες να μεταφέρουν αρκετές εκατοντάδες μεγαβάτ σε ορεινά εδάφη. Αυτή την περίοδο έκαναν την εμφάνισή τους κοινοπραξίες στις οποίες συμμετείχαν δημόσιες επιχειρήσεις, προωθώντας την ταχεία ανάπτυξη διασυνδεδεμένων υποδομών.

Τα ορόσημα της δεκαετίας του 1960

Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, η εμφάνιση των συνδέσεων συνεχούς ρεύματος υψηλής τάσης (HVDC) έφερε επανάσταση στη μεταφορά ηλεκτρικής ενέργειας σε μεγάλες αποστάσεις. Το έργο που συνδέει τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο, το οποίο ξεκίνησε το 1961 από την Κεντρική Επιτροπή Παραγωγής Ηλεκτρισμού και την Électricité de France (EDF), σηματοδότησε ένα σημαντικό ορόσημο της εποχής του. Η πρωτοβουλία αυτή επωφελήθηκε από την τεχνική υποστήριξη βρετανικών και γαλλικών ομάδων μηχανικών, που συνέβαλαν στη σταδιακή τυποποίηση των υποβρυχίων καλωδίων. Στη συνέχεια, η αξιοπιστία αυτών των υποδομών ενθάρρυνε άλλες χώρες να εξετάσουν παρόμοιες συνδέσεις, πάντα με επίκεντρο την ενεργειακή διπλωματία.

Επέκταση σε Πολυηπειρωτικές Διασυνδέσεις

Το σταδιακό άνοιγμα των εξωτερικών αγορών οδήγησε σε έργα που συνδέουν την Ευρώπη με τη Βόρεια Αφρική, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη διασύνδεση μεταξύ Ισπανίας και Μαρόκου. Το 1997, η Red Eléctrica de España και το Εθνικό Γραφείο Ηλεκτρισμού του Μαρόκου επικύρωσαν μια συμφωνία για μια υποθαλάσσια γραμμή 400 MW. Οι ανταλλαγές εντάθηκαν τα επόμενα χρόνια, με τη διευκόλυνση των τεχνικών διαπραγματεύσεων για την κατανομή χωρητικότητας και την κοινή συντήρηση εξοπλισμού. Αυτή η διασύνδεση επέτρεψε στο Μαρόκο να επωφεληθεί από την ευρωπαϊκή τεχνογνωσία παρέχοντας παράλληλα στην Ισπανία πρόσθετη ευελιξία στις διασυνοριακές ανταλλαγές.

Εν τω μεταξύ, η Τυνησία και η Ιταλία ξεκίνησαν μελέτες σκοπιμότητας ήδη από το 2003 για να συνδέσουν τα δίκτυά τους μέσω υποθαλάσσιας σύνδεσης. Η Terna, η ιταλική εταιρεία μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας, και η Tunisian Electricity and Gas Company (STEG) επικύρωσαν τις τεχνικές παραμέτρους για μια διαδρομή 200 χιλιομέτρων το 2007. Οι μηχανικοί εστίασαν στους σεισμικούς περιορισμούς της περιοχής, σχεδιάζοντας μια αρχική ισχύ 600 MW επεκτάσιμη στα 1.000 MW. Αυτή η διαμεσογειακή συνεργασία, που ενθαρρύνθηκε από διεθνή χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, είχε ως στόχο να τονώσει τις ανταλλαγές και να σταθεροποιήσει τη ζήτηση σε περιόδους αιχμής.

Ρυθμιζόμενες και απελευθερωμένες αγορές

Η ενοποίηση των ρυθμιζόμενων και απελευθερωμένων αγορών ηλεκτρικής ενέργειας εγείρει ερωτήματα σχετικά με τους μηχανισμούς κατανομής δυναμικότητας και τιμολόγησης. Στον Καναδά, η επαρχία του Οντάριο ξεκίνησε την απελευθέρωση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας το 2002, ενώ το Κεμπέκ παρέμεινε υπό ένα ρυθμιζόμενο μοντέλο που κυριαρχούσε η Hydro-Québec. Οι πρώιμες διασυνοριακές διαπραγματεύσεις ανταλλαγής, που ξεκίνησαν πολύ πριν από την ελευθέρωση, εξέτασαν τα διαφορετικά προφίλ κατανάλωσης σε κάθε επαρχία. Κατά συνέπεια, η υποχρέωση της Hydro-Québec να παρέχει δίκαιη πρόσβαση σε ανεξάρτητους παραγωγούς αντιμετώπισε περιορισμούς σχετικά με την τιμολόγηση και τη διαχείριση του δικτύου.

Η εικόνα στην Ευρώπη

Στην Ευρώπη, η εφαρμογή οδηγιών με στόχο την απελευθέρωση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, που ξεκίνησε το 1996 και ενισχύθηκε το 2003, άλλαξε τη διαχείριση των διασυνδέσεων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επέβαλε πρόσβαση στο δίκτυο χωρίς διακρίσεις, ενώ ο Οργανισμός για τη Συνεργασία των Ρυθμιστικών Αρχών Ενέργειας (ACER) επέβλεψε την εναρμόνιση των κανόνων. Οι διαχειριστές συστημάτων μεταφοράς, ενωμένοι στο πλαίσιο του ENTSO-E (Ευρωπαϊκό Δίκτυο Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας), καθόρισαν τυποποιημένα πρωτόκολλα για τη βελτιστοποίηση των διασυνοριακών ανταλλαγών. Αυτή η ενιαία προσέγγιση μείωσε τους ρυθμιστικούς φραγμούς και εξασφάλισε μεγαλύτερη διαφάνεια στην κατανομή της χωρητικότητας, αν και εξακολουθούν να υπάρχουν ασυμμετρίες μεταξύ των χωρών.

Οικονομικές Προκλήσεις και Οφέλη

Η κατασκευή διασυνοριακής υποδομής απαιτεί σημαντικό κεφάλαιο, που συχνά κινητοποιείται μέσω εταιρικών σχέσεων μεταξύ κυβερνήσεων, αναπτυξιακών τραπεζών και ιδιωτικών φορέων. Για παράδειγμα, η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων δεσμεύτηκε να χρηματοδοτήσει πολλαπλά έργα που συνδέουν τη Γαλλία με την Αγγλία από τη δεκαετία του 1970 και αργότερα υποστήριξε επεκτάσεις στο Βέλγιο και την Ολλανδία. Ομοίως, η Παγκόσμια Τράπεζα και η Αφρικανική Τράπεζα Ανάπτυξης διαδραμάτισαν βασικό ρόλο στην προώθηση των διασυνδέσεων στη Βόρεια και Υποσαχάρια Αφρική. Η διαπραγμάτευση μακροπρόθεσμων συμβάσεων, σε συνδυασμό με συμφωνίες επιμερισμού των εσόδων συμφόρησης, μείωσε τον κίνδυνο των επενδυτών, διασφαλίζοντας παράλληλα τη διαφανή κατανομή των οφελών.

Η κατανομή της χωρητικότητας πραγματοποιείται συχνά μέσω ρητών ή σιωπηρών δημοπρασιών, συμβάλλοντας σε μια τιμή συμφόρησης που αντανακλά τη σπανιότητα της διαθέσιμης χωρητικότητας. Στην Ευρώπη, η σύζευξη αγορών για την επόμενη μέρα εισήχθη σταδιακά τη δεκαετία του 2000, με αποκορύφωμα το 2014 με μια ενιαία αγορά για τα περισσότερα κράτη μέλη. Αυτή η εξέλιξη απαιτούσε εναρμόνιση των πλατφορμών συναλλαγών και στενό συντονισμό μεταξύ των χρηματιστηρίων ενέργειας και των φορέων εκμετάλλευσης δικτύων. Τα έσοδα από αυτές τις δημοπρασίες επανεπενδύθηκαν σε συντήρηση και επέκταση διασύνδεσης, ενισχύοντας την αξιοπιστία του πανευρωπαϊκού συστήματος ηλεκτρικής ενέργειας.

Διπλωματικές Στρατηγικές

Όπως επισημαίνεται στην έκθεση, στην Ευρασία, η Τουρκία και η Γεωργία υπέγραψαν πρωτόκολλα συνεργασίας το 1996 για τον καλύτερο συντονισμό των εγκαταστάσεων τους, με ένα έργο διασύνδεσης που υλοποιήθηκε το 2002. Η Τουρκική Εταιρεία Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας (TEİAŞ) συνεργάστηκε με το Υπουργείο Ενέργειας της Γεωργίας για την προσαρμογή των τεχνικών προτύπων και τη διασφάλιση του σταδιακού συγχρονισμού του δικτύου. Τα περιφερειακά ιδρύματα παρείχαν δάνεια για τη χρηματοδότηση έργων υποδομής, συμπεριλαμβανομένης της κατασκευής συμβατών σταθμών μετασχηματισμού. Αυτή η συνεργασία ενίσχυσε τη θέση της Γεωργίας, επιδιώκοντας να ανοίξει την αγορά της σε ξένους επενδυτές και να διαφοροποιήσει τις εξαγωγές της υδροηλεκτρικής ενέργειας.

Σε ευρύτερη κλίμακα, η έννοια του ευρωπαϊκού «υπερδικτύου» άρχισε να διαμορφώνεται γύρω στο 2010, υποστηριζόμενη από βιομηχανικές κοινοπραξίες και κυβερνητικούς οργανισμούς. Το έργο Desertec, που ξεκίνησε το 2009, είχε στόχο να αξιοποιήσει την ηλιακή ενέργεια της Βόρειας Αφρικής για εξαγωγή στην Ευρώπη μέσω τεράστιων δικτύων συνεχούς ρεύματος. Πολλές ομάδες εμπειρογνωμόνων αξιολόγησαν την οικονομική σκοπιμότητα αυτών των διασυνδέσεων, τονίζοντας την ανάγκη για μακροπρόθεσμες πολιτικές συμφωνίες. Οι θεσμικοί εταίροι τόνισαν επίσης τη σημασία των ρητρών που διασφαλίζουν τη δίκαιη κατανομή των οφελών και την προστασία του τοπικού οικοσυστήματος.