ΕΕΣ: Θα ωφελήσουν πράγματι το περιβάλλον τα «πράσινα ομόλογα» της ΕΕ;

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αντλήσει δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ μέσω «πράσινων ομολόγων» για τη χρηματοδότηση της ανάκαμψης μετά την πανδημία. Όμως στηρίζουν όντως τα κεφάλαια αυτά έργα επωφελή για το κλίμα και το περιβάλλον; Συμβάλλουν πράγματι τα πράσινα δισεκατομμύρια της ΕΕ στην πράσινη μετάβαση; Πρόκειται για τα ερωτήματα γύρω από τα οποία περιστρέφεται έλεγχος στο πλαίσιο του οποίου εξετάζεται ο τρόπος διαχείρισης των εσόδων από πράσινα ομόλογα και αναφοράς σχετικών στοιχείων. Η σχετική έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου θα δημοσιευθεί πριν από το τέλος του έτους.

Με αφορμή τα παραπάνω, το ΕΕΣ παρατηρεί τα εξής:

Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποκρίθηκε στην πανδημία COVID-19 που έπληξε την Ευρώπη, καταστρώνοντας ένα πρωτοφανές σχέδιο ανάκαμψης. Μέσω της δέσμης μέτρων ανάκαμψης από την πανδημία NextGenerationEU (NGEU) και της μεγαλύτερης συνιστώσας του προϋπολογισμού της, του γνωστού μηχανισμού ανάκαμψης και ανθεκτικότητας (ΜΑΑ), η ΕΕ δανείστηκε χρήματα από τις χρηματαγορές προκειμένου να συνδράμει τα κράτη μέλη της στην ανοικοδόμηση των οικονομιών τους, στη δημιουργία θέσεων εργασίας και στην επένδυση σε ένα περισσότερο πράσινο και ψηφιακό μέλλον.

Ένας πυλώνας αυτού του εγχειρήματος είναι η χρήση πράσινων ομολόγων. Πρόκειται για ομόλογα που πωλούνται σε επενδυτές με την υπόσχεση ότι τα χρήματα που θα συγκεντρωθούν θα χρησιμοποιηθούν για τη χρηματοδότηση έργων που είναι επωφελή για το περιβάλλον και συμβάλλουν στην καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής. Από τις καθαρότερες μεταφορές και τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μέχρι τα ενεργειακώς αποδοτικά κτίρια, τα πράσινα ομόλογα αποσκοπούν στη διοχέτευση επενδύσεων σε δραστηριότητες που στηρίζουν τις φιλοδοξίες της ΕΕ για το κλίμα.

Η δέσμευση της ΕΕ για πράσινη χρηματοδότηση έχει ενισχυθεί σημαντικά. Το 2020 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε ότι έως και το 30 % του NGEU θα χρηματοδοτούνταν με πράσινα ομόλογα, γεγονός που καθιστά την ΕΕ έναν από τους μεγαλύτερους εκδότες βιώσιμου χρέους στον κόσμο. Με την έκδοση του πρώτου πράσινου ομολόγου τον Οκτώβριο του 2021 αντλήθηκαν 12 δισ. ευρώ σε μια από τις μέχρι τότε μεγαλύτερες συναλλαγές πράσινων ομολόγων που ολοκληρώθηκαν ποτέ. Έκτοτε, η Επιτροπή συνέχισε να αξιοποιεί τις χρηματαγορές, εκδίδοντας, μέχρι τις αρχές του 2026, πράσινα ομόλογα αξίας άνω των 80 δισ. ευρώ. Τα χρήματα αυτά συνδέονται κυρίως με τον ΜΑΑ και τα σχετικά εθνικά σχέδια: προκειμένου να διασφαλιστεί ισχυρή περιβαλλοντική εστίαση, οι κανόνες της ΕΕ επιβάλλουν στα κράτη μέλη να διαθέσουν τουλάχιστον το 37 % των δαπανών τους για την ανάκαμψη σε μέτρα που σχετίζονται με το κλίμα ή είναι επωφελή για το περιβάλλον.

Ωστόσο, ένα σημαντικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσα χρήματα έχουν συγκεντρωθεί, αλλά και ποια αποτελέσματα αποφέρουν στην πράξη τα χρήματα αυτά. Μπορούν οι πολίτες και οι επενδυτές να είναι σίγουροι ότι τα κεφάλαια που χαρακτηρίζονται ως «πράσινα» ωφελούν πραγματικά το περιβάλλον; Μπορεί η ΕΕ να αποκομίσει κάποιο όφελος από το πώς η Επιτροπή χρησιμοποιεί τα πράσινα ομόλογα; Το ΕΕΣ αξιολόγησε κατά πόσον η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και οι χώρες της ΕΕ έχουν καθιερώσει επαρκείς διασφαλίσεις που εγγυώνται ότι τα χρηματοδοτούμενα μέσω του προγράμματος έργα επιτυγχάνουν περιβαλλοντικούς στόχους. Εξέτασε επίσης κατά πόσον υπάρχουν απτά οφέλη που να δικαιολογούν την πρόσθετη προσπάθεια που απαιτείται για την έκδοση πράσινων ομολόγων, όπως και το διοικητικό κόστος που αυτή συνεπάγεται.

Το σύστημα βασίζεται επί του παρόντος σε μια διαδικασία δύο σταδίων. Πρώτον, η Επιτροπή εξετάζει τα μέτρα που περιλαμβάνονται στα εθνικά σχέδια ανάκαμψης και αποφαίνεται αν πληρούν τις προϋποθέσεις για να θεωρηθούν «πράσινα». Στη συνέχεια, τα κράτη μέλη επιλέγουν συγκεκριμένα έργα στο πλαίσιο των εν λόγω μέτρων, κατανέμουν τη σχετική χρηματοδότηση και υποβάλλουν στοιχεία όσον αφορά τις σχετικές δαπάνες. Μετά την υποβολή των εν λόγω στοιχείων, η Επιτροπή περιλαμβάνει τις δαπάνες αυτές σε εκθέσεις που αφορούν την κατανομή των εσόδων από πράσινα ομόλογα. Αν και η προσέγγιση αυτή δημιουργεί ένα πλαίσιο για τη σύνδεση της χρηματοδότησης από πράσινα ομόλογα με τις περιβαλλοντικές επενδύσεις, στην πράξη η αξιοπιστία της βασίζεται στην υποβολή αξιόπιστων στοιχείων και στην εφαρμογή αποτελεσματικών δικλίδων. Τόσο οι επενδυτές όσο και οι πολίτες και οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής χρειάζονται ακριβείς πληροφορίες, προκειμένου να βεβαιωθούν ότι τα πράσινα ομόλογα του NGEU χρηματοδοτούν έργα που αναμένεται ότι θα οδηγήσουν σε απτά αποτελέσματα.

Το ζήτημα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς το ύψος των σχετικών κεφαλαίων είναι σημαντικό. Παρόλο που ο προϋπολογισμός για την ανάκαμψη στον οποίο βασίστηκε η αρχική τιμή-στόχος που καθόρισε την έκδοση πράσινων ομολόγων αναθεωρήθηκε προς τα κάτω, ο τελικός όγκος των πράσινων ομολόγων της ΕΕ θα μπορούσε να διαμορφωθεί στα 190 δισ. ευρώ περίπου, σύμφωνα με αναθεωρημένες εκτιμήσεις. Κάθε δανεικό ευρώ πρέπει εν τέλει να αποπληρωθεί· όλες οι υποχρεώσεις του NGEU αναμένεται να έχουν τακτοποιηθεί μέχρι το 2058.

Πέρα από το ίδιο το πρόγραμμα ανάκαμψης, στο πλαίσιο του εν προκειμένω ελέγχου, το ΕΕΣ καταπιάνεται επίσης με το ευρύτερο ζήτημα της βιώσιμης χρηματοδότησης. Τα τελευταία χρόνια, η ΕΕ έχει αναπτύξει ένα λεπτομερές πλαίσιο, γνωστό ως ταξινομία της ΕΕ, με στόχο τον καθορισμό των δραστηριοτήτων που μπορούν να θεωρηθούν περιβαλλοντικά βιώσιμες. Το κλιμάκιο ελέγχου εξέτασε επίσης κατά πόσο τα πράσινα ομόλογα NGEU έχουν ενισχύσει τον ρόλο του ευρώ στην αγορά βιώσιμης χρηματοδότησης και θεωρεί ότι τα ευρήματα και οι συστάσεις που θα διατυπωθούν στην επικείμενη έκθεση ελέγχου θα πρέπει να συνεκτιμηθούν για πιθανές εκδόσεις πράσινων ομολόγων σε επίπεδο ΕΕ στο μέλλον.

Καθώς η ΕΕ συνεχίζει την πορεία της προς την πράσινη μετάβαση και επιδιώκει να κινητοποιήσει τεράστια κεφάλαια για τη δράση για το κλίμα, η διαφάνεια διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο. Η εξασφάλιση της εμπιστοσύνης τόσο των φορολογουμένων όσο και των επενδυτών έχει ύψιστη σημασία, δεδομένου ότι το διακύβευμα είναι μεγάλο. Τα επόμενα χρόνια θα διαπιστώσουμε αν το εμβληματικό πρόγραμμα ανάκαμψης της ΕΕ μπορεί να καταδείξει ότι η πράσινη χρηματοδότηση ωφελεί πραγματικά τους επενδυτές, την κοινωνία και τον πλανήτη.