Το "μακρύ χέρι" του Κρεμλίνου και η πολιτική του ουρανίου

Η πόλη Αρλίτ, ένας έρημος οικισμός στα νότια της Σαχάρας, είναι το απίθανο σημείο μηδέν για μια νέα γεωπολιτική έριδα: Τη μάχη για έλεγχο του ουρανίου, το καύσιμο που τροφοδοτεί την πυρηνική βιομηχανία. Ήταν εκεί στις ξηρές περιοχές του βόρειου Νίγηρα όπου οι Γάλλοι γεωλόγοι ανακάλυψαν το ραδιενεργό στοιχείο στη δεκαετία του 1950. Έκτοτε, οι γαλλικές εταιρείες το εξόρυτταν από την πρώην αποικία τους, μεταμορφώνοντας στο Νίγηρα στον έβδομο μεγαλύτερο παραγωγό παγκοσμίως. Το 2022 τα ορυχεία στο Αρλίτ προμήθευαν το 25% των εισαγωγών ουρανίου της Ε.Ε. Πλέον, το πραξικόπημα στο φτωχό έθνος της δυτικής Αφρικής έθεσε αυτές τις προμήθειες σε κίνδυνο.

Το συγκεκριμένο εμπόρευμα δεν προσελκύει τα πρωτοσέλιδα όπως το πετρέλαιο, το αέριο ή ακόμα και ο άνθρακας, όμως είναι κρίσιμο για ένα πλανήτη που χρειάζεται απελπισμένα ενέργεια μηδενικών ρύπων.

Αν και το Κρεμλίνο δεν φαίνεται να κρύβεται άμεσα πίσω από το πραξικόπημα, η προπαγάνδα του ενίσχυσε τα αντιγαλλικά και αντιαμερικανικά αισθήματα σε όλο το Σαχέλ, την περιοχή νοτίως της Σαχάρας. Δεν προκαλεί έκπληξη ότι στην περιοχή σημειώθηκε μια σειρά από επαναστάσεις, όπως στη Μπουρκίνα Φάσο, το Τσαντ, τη Γουινέα, το Μαλί και το Σουδάν, από το 2020 μέχρι σήμερα.

Στην πρωτεύουσα Νιαμέι, τα πλήθη που υποστήριξαν το πραξικόπημα κουνάνε τη ρωσική σημαία για να αποκηρύξουν το γαλλικό ιμπεριαλισμό. Ο Γεβγένι Πριγκόζιν, επικεφαλής της παραστρατιωτικής ομάδας Wagner, καλωσόρισε την ανατροπή. Η Wagner ήδη λειτουργεί στο γειτονικό Μαλί μετά το πραξικόπημα που έλαβε χώρα εκεί.

Το μακρύ χέρι του Κρεμλίνου ανακατεύεται στη γεωπολιτική της ενέργειας ποικιλλοτρόπως - και συχνά με τρόπους που δεν είναι εμφανείς. Αν ο Νίγηρας μπει στην τροχιά της Ρωσίας, τότε ο πλανήτης θα εξαρτάται ακόμα περισσότερο από τη Μόσχα και τους εταίρους της για την ατομική ενέργεια. Το Καζακστάν και το Ουζμπεκιστάν, δύο πρώην σοβιετικές δημοκρατίες, είναι από τους μεγαλύτερους παραγωγους ουρανίου διεθνώς με περίπου 50% της προμήθειας. Αν προσθέσουμε τη Ρωσία και το Νίγηρα, τότε το μερίδιο ξεπερνά το 60%.

Το ουράνιο είναι μονάχα η αρχή του πυρηνικού κύκλου καυσίμου. Παρόλο που η Ρωσία είναι ο έκτος μεγαλύτερος παραγωγός ουρανίου, η πραγματική της δύναμη βρίσκεται αλλού στον κύκλο: Στη μεταμόρφωση του εμπορεύματος σε ράβδους καυσίμου για πυρηνικούς αντιδραστήρες μέσω του εμπλουτισμού. Η Ρωσία κατέχει το 45% της παγκόσμιας αγοράς στη μετατροπή και εμπλουτισμό, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Σύνδεσμο Πυρηνικής Ενέργειας. Είναι μια κυρίαρχη θέση που δημιούργησε αυτό που οι ΗΠΑ αποκαλούν "στρατηγική ευαισθησία", η οποία δεν είναι βιώσιμη. Περίπου το ένα τρίτο όλου του εμπλουτισμένου ουρανίου που καταναλώθηκε πέρυσι στις ΗΠΑ προήλθε από τη Ρωσία, έναντι κόστους 1 δισ. δολαρίων που έλαβε μια εταιρεία υπό τον άμεσο έλεγχο του Κρεμλίνου. Έχει περάσει ένας χρόνος από τη ρωσική επέμβαση στην Ουκρανία και η Ουάσιγκτον δεν έχει απαγορεύσει τις εισαγωγές ρωσικών πυρηνικών καυσίμων.

Στα πρώτα 50 χρόνια της πυρηνικής εποχής η Αμερική ήταν αυτάρκης, όμως με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου εν πολλοίς εγκατέλειψε την εξόρυξη ουρανίου και την περίπλοκη διαδικασία μετατροπής και εμπλουτισμού. Σήμερα οι ΗΠΑ "εξαρτώνται από ξένες πηγές για τα πυρηνικά καύσιμα, ανάμεσά τους χώρες που δεν στηρίζουν τα συμφέροντά τους", σύμφωνα με τον Τζον Βάγκνερ, επικεφαλής του εθνικού εργαστηρίου του υπουργείου ενέργειας στο Άινταχο.

Το πως η Ρωσία έφτασε να κυριαρχεί στην ατομική βιομηχανία καυσίμων είναι ένα μείγμα γεωπολιτικής τύχης, τεχνικής καινοτομίας και μιας καλοπροέραιτης συμφωνίας μεταξύ της Μόσχας και της Ουάσιγκτον αμέσως μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Πρώτον, η Ρωσία διαθέτει άφθονα αποθέματα ουρανίου, πράγμα που της προσδίδει ένα φυσικό ρόλο στον κλάδο. Έπειτα, οι μηχανικοί της ανέπτυξαν ένα σύστημα εμπλουτισμού που είχε σημαντικά χαμηλότερες απαιτήσεις σε ενέργεια από τη μέθοδο που προτιμούσαν οι Γάλλοι και Αμερικανοί μηχανικοί, άρα ήταν φθηνότερο (1).

Έπειτα, το 1993, οι ΗΠΑ και η Ρωσία προχώρησαν στη συμφωνία που έγινε γνωστή ως "μεγατόνοι έναντι μεγαβάτ", όπου το υψηλά εμπλουτισμένο ουράνιο από τις πυρηνικές κεφαλές της πρώην Σοβιετικής Ένωσης μετατρεπόταν σε ουράνιο χαμηλού εμπλουτισμού και μεταφερόταν στις ΗΠΑ για χρήση στους αντιδραστήρες. Για να το θέσουμε απλά, ο αμερικανικός κλάδος δεν μπορούσε να ανταγωνιστεί τους Ρώσους και έτσι αργοπέθανε εις βάρος τόσο των Δημοκρατικών, όσο και των Ρεπουμπλικανικών κυβερνήσεων.

Ακόμα και πριν την επέμβαση στην Ουκρανία, ο αμερικανικός πυρηνικός κλάδος προειδοποιούσε για την εξάρτηση από ξένες πηγές. Έκτοτε, τα στελέχη και οι κρατικοί αξιωματούχο ικάνουν λόγο για μια κρίση. Αν προσθέσουμε τώρα τα προβλήματα στο Νίγηρα, η κατάσταση μοιάζει ακόμα πιο επείγουσα. Όμως η επίλυσή της δεν θα είναι εύκολη και θα χρειαστεί έντονη συνεργασία μεταξύ των ΗΠΑ και της Γαλλίας που ειρωνικά είναι οι δύο δυτικές δυνάμεις με το μεγαλύτερο διακύβευμα στο Νίγηρα (2).

Η Ουάσιγκτον και το Παρίσι θα μπορούσαν να αναπτύξουν ένα σχέδιο ενίσχυσης της παραγωγής επανεκκινώντας τις παλιές μονάδες πυρηνικών καυσίμων, εντείνοντας τη διπλωματική και στρατιωτική στήριξη προς τα κράτη με πυρηνική παραγωγή, ξεκινώντας από το Νίγηρα. Η προσπάθεια δεν θα στοιχίσει φθηνά, όμως καθώς ο Βλαντιμίρ Πούτιν δείχνει ότι είναι έτοιμος να μετατρέψει σε όπλο ορυκτά καύσιμα όπως το πετρέλαιο και το αέριο, η Δύση πρέπει να δράσει πριν το Κρεμλίνο κάνει το ίδιο στην ειρηνική χρήση του ουρανίου με ένα τρόπο που καθιστά πιο δύσκολη την ενεργειακή μετάβαση.

(1) Για δεκαετίες οι δυτικές χώρες χρησιμοποιούσαν ένα σύστημα εμπλουτισμού γνωστό ως διάχυση αερίου, το οποίο καταναλώνει αρκετά περισσότερο ηλεκτρισμό από ότι το ρωσικό σύστημα που χρησιμοποιεί συσκευές φυγοκέντρισης. Στην κορύφωση του Ψυχρού Πολέμου, περίπου το 7% της αμερικανικής παραγωγής ηλεκτρισμού αφιερωνόταν στον εμπλουτισμό ουρανίου για στρατιωτική και πολιτική χρήση.

(2) Πέραν των ορυχείων ουρανίου, ο Νίγηρας είναι σημαντικός για τη Γαλλία και τις ΗΠΑ ώστε να στηρίξουν τις στρατιωτικές επιχειρήσεις ενάντια σε ισλαμικές ομάδες στο Σαχέλ. Τόσο το Παρίσι, όσο και η Ουάσιγκτον, διαθέτουν στρατιωτικές βάσεις με drones στο Νίγηρα.
 

(του Ζαβιέρ Μπλας, Bloomberg)