Η πρόκληση των αγορών εξισορρόπησης - Εξελίξεις, Ρυθμιστικές Προσεγγίσεις και Κυρώσεις

1. Ακραίες τιμές - Η σημασία τους 

Οι αγορές εξισορρόπησης ηλεκτρικής ενέργειας διακρίνονται για την τεχνική τους πολυπλοκότητα και τον υψηλό βαθμό χρηματοπιστωτικού κινδύνου που ενέχουν, λόγω των ακραίων τιμών που μπορεί να εμφανίσουν. Παρά τον περιορισμένο όγκο συναλλαγών που τις χαρακτηρίζει, αποτελούν μια από τις ισχυρότερες προκλήσεις για τον ενεργειακό τομέα, καθώς η μεταβλητότητα τους διαχέεται σε προγενέστερες αγορές, και μπορεί να εξελιχθεί σε καταλύτη, όχι μόνο για τα κόστη χονδρεμπορικής και τα τιμολόγια προμήθειας, αλλά και για τη δομή μιας αγοράς.

Η υψηλή ευαισθησία των τιμών σε συνθήκες πραγματικού χρόνου αντανακλά συχνά ένα πλήθος στοχαστικών παραγόντων, που επηρεάζουν τις διακυμάνσεις παραγωγής και ζήτησης, προκαλώντας συνθήκες σπανιότητας (scarcity), σε ένα αγαθό που, στο παρόν στάδιο, εμφανίζει περιορισμένη δυνατότητα αποθήκευσης.  Δομικά χαρακτηριστικά ή συμπεριφορές των συμμετεχόντων μπορούν επίσης να διογκώσουν την επίπτωση των αστάθμητων παραγόντων, να επιφέρουν επαναληψιμότητα, ακόμα και συστηματικότητα. 

Καθώς οι αγορές εξελίσσονται, αξίζει να επισημάνουμε κάποια κρίσιμα σημεία του σχεδιασμού τους, επιπτώσεις που έχουν ανακύψει στην πορεία τους, και ρυθμιστικές προσεγγίσεις που έχουν εφαρμοστεί διαχρονικά, με ετερογενή ίσως αποτελέσματα. Είναι γεγονός ότι, οι κανόνες που τις διέπουν, εξ’ ορισμού σύνθετοι, τελούν υπό συχνή αναθεώρηση, ενώ διαμορφώνονται συνεχώς νέα εργαλεία για τον περιορισμό του κόστους εξισορρόπησης αλλά και τον εντοπισμό καταχρηστικών συμπεριφορών. 

Μεταξύ των ακραίων επιπέδων (price spikes) που έχουν σημειωθεί πρόσφατα στην Ευρώπη, είναι η τιμή 37.856 €/MWh στη Γερμανία στις 29 Ιουνίου 2019 και 3.774 €/MWh στην Ιρλανδία στις 24 Ιανουαρίου 2019. Το παράδειγμα αναδεικνύει ότι υψηλές τιμές μπορεί να εμφανιστούν ανεξάρτητα από τον βαθμό ωριμότητας των αγορών, τις αιχμές της ζήτησης, το επίπεδο διασυνδέσεων και το ενεργειακό μίγμα. Είναι επίσης αποκαλυπτικό ότι η βύθιση της κατανάλωσης, λόγω covid-19, εκτίναξε τα κόστη εξισορρόπησης σε αρκετές χώρες. Ενδεικτικά, στην Αγγλία το κόστος αυξήθηκε φέτος κατά 40%, συγκριτικά με τις προβλέψεις του Διαχειριστή, οδηγώντας τον ρυθμιστή στην εισαγωγή προσωρινού πλαφόν στην εξισορρόπηση, με μετακύλιση του επιπρόσθετου κόστους στο επόμενο έτος.  

Ο Κανονισμός REMIT, που αφορά τη διαφάνεια και την ακεραιότητα των ενεργειακών αγορών χονδρεμπορικής, αποτελεί ένα βασικό υπόβαθρο για τον εντοπισμό καταχρηστικών συμπεριφορών. Στο ετήσιο φόρουμ REMIT, που οργάνωσε ο ACER τον Σεπτέμβριο του 2019, τονίστηκε από τους εκπροσώπους του Οργανισμού ότι οι ακραίες τιμές, στο βαθμό που αντανακλούν τις πραγματικές συνθήκες στην εκάστοτε χρονική στιγμή, είναι αναγκαίες για 3 τουλάχιστον λόγους: α) Συμβάλλουν στην κάλυψη του κόστους λειτουργίας των μονάδων παραγωγής,  ιδίως καθώς οι τιμές χονδρεμπορικής κινούνται συχνά σε συμπιεσμένα επίπεδα, λόγω των ΑΠΕ. β) Συντελούν  στην ανάκτηση του επενδυτικού κόστους, που είναι υψηλό τόσο για συμβατικές μονάδες όσο και νέες τεχνολογίες.  γ) Σηματοδοτούν την ανάγκη για προσέλκυση επενδύσεων στην παραγωγή, την απόκριση ζήτησης, την αποθήκευση, την έξυπνη διαχείριση, και γενικότερα λύσεις καινοτομίας και νέες υπηρεσίες, που θα συντείνουν μεσοπρόθεσμα, στην εξομάλυνση των ακραίων διακυμάνσεων. 

Προκειμένου οι τιμές στις βραχυπρόθεσμες αγορές να μπορούν να αντανακλούν τις τρέχουσες συνθήκες και να δημιουργούν ορθά επενδυτικά σήματα, μια βασική προϋπόθεση που αναφέρθηκε από τον ACER ήταν η άρση διοικητικών, ανώτατων ορίων (άμεσων ή έμμεσων). Παράλληλα, επισημάνθηκε ότι η εμφάνιση ακραίων τιμών μπορεί να περιορίζει την ανάγκη για μηχανισμούς ισχύος, που εισάγουν πρόσθετα κόστη και συχνά επιφέρουν στρεβλώσεις σε διασυνοριακό επίπεδο. Ενδιαφέρουσα ήταν και η τοποθέτηση του Επιτρόπου Κανιέτε, στις συζητήσεις για το Πακέτο Καθαρής Ενέργειας, ότι «αν αιωρείται η απειλή για ρυθμιστικές παρεμβάσεις στις περιπτώσεις των ακραίων τιμών, διακυβεύεται η υλοποίηση κρίσιμων επενδύσεων για την ενεργειακή μετάβαση». 

2. Ποιοι παράγοντες εκτινάσσουν τις τιμές;

Πιο αναλυτικά, όσον αφορά το σκέλος της παραγωγής ενέργειας, σημαντικοί παράγοντες πίσω από τις ακραίες τιμές εξισορρόπησης είναι συχνά η στοχαστική διακύμανση της παραγωγής ΑΠΕ, τεχνικές βλάβες των μονάδων, περιορισμοί στην ευελιξία τους, αλλά και περιορισμοί συμφόρησης στο δίκτυο. Πέρα από εξωγενείς, αστάθμητες, παραμέτρους, κρίσιμο είναι το επίπεδο ανταγωνισμού στην εκάστοτε αγορά. Υψηλός βαθμός συγκέντρωσης, δομικές ασυμμετρίες ή ετερογένειες των μονάδων ως προς τα τεχνικά χαρακτηριστικά τους, μπορεί να περιορίσουν αισθητά τον αριθμό των συμμετεχόντων στην εξισορρόπηση σε μια δεδομένη χρονική στιγμή, ενισχύοντας, υπό συνθήκες, τη δυνατότητά τους να επηρεάσουν τις τιμές. Η απομόνωση της αγοράς εξισορρόπησης από διασυνοριακή συμμετοχή, δηλαδή η καθυστέρηση στην περιφερειακή της σύζευξη, πέραν της spot και της ενδοημερήσιας αγοράς, αποτελεί επίσης επιβαρυντικό παράγοντα.  

Γενικότερα, οι ισχυρές διακυμάνσεις στις αγορές εξισορρόπησης αποτυπώνουν συχνά έλλειμμα μηχανισμών και εργαλείων, που θα μπορούσαν να λειτουργήσουν αντισταθμιστικά. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν: α) η περιορισμένη ανάπτυξη λύσεων αποθήκευσης ενέργειας, σε μεγάλη κλίμακα αλλά και αποκεντρωμένη βάση, β) η μειωμένη συμμετοχή σχημάτων απόκρισης ζήτησης, με καταλυτικές συνιστώσες τη βιομηχανία, τους aggregators, τους έξυπνους μετρητές, και την ηλεκτροκίνηση, γ) η μειωμένη ρευστότητα στις ενδοημερήσιες αγορές, ιδίως αν δεν έχει ενεργοποιηθεί η ευθύνη εξισορρόπησης των ΑΠΕ, λόγω εγγυημένων τιμών ή μεταβατικών σχημάτων, και δ) τυχόν περιορισμοί στην εγχώρια δραστηριότητα των traders, όπως συμβαίνει στη χώρα μας. 

Εξίσου κρίσιμες είναι και οι στρατηγικές των συμμετεχόντων στις ενεργειακές αγορές, που είναι, εξ’ ορισμού, ιδιαίτερα σύνθετες. Συχνά, οι συμμετέχοντες διαχειρίζονται χαρτοφυλάκια σε πολλαπλές αγορές (φυσικής παράδοσης, χρηματοπιστωτικές) και πολλαπλά commodities (ηλεκτρισμό, φυσικό αέριο), ασκούν πολλαπλές δραστηριότητες (χονδρεμπορική, λιανική, διασυνοριακό εμπόριο), και διαχειρίζονται πολλαπλές χρονικές διαστάσεις. Είναι χαρακτηριστικό ότι ενώ οι χονδρεμπορικές τιμές ηλεκτρικής ενέργειας καθορίζονται σε ωριαία ή 15λεπτα διαστήματα, με υψηλή μεταβλητότητα, παράλληλα υφίστανται μακροχρόνιες δεσμεύσεις (συμβάσεις καυσίμων, ρήτρες, δανεισμοί για αποσβέσεις παγίων) καθώς και συμβόλαια σταθερών τιμών με καταναλωτές, που δεν ακολουθούν αντίστοιχες αναπροσαρμογές.

Η συνθετική αυτή θεώρηση καθιστά ακόμη πιο περίπλοκη την ανάλυση των συμπεριφορών στην χονδεμπορική αγορά ηλεκτρισμού, με αντανάκλαση στις συνθήκες εξισορρόπησης. Ενδεικτικά, ανάλογα με τα τρέχοντα δεδομένα, μια μονάδα φυσικού αερίου μπορεί να κρίνει προτιμότερο να μη λειτουργήσει στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας και να προβεί σε πωλήσεις στην αγορά φυσικού αερίου, προκαλώντας προσωρινό έλλειμμα ισχύος στον ηλεκτρισμό. Αντίστοιχα, μια υδροηλεκτρική μονάδα καλείται να διαχειριστεί τα υδάτινα αποθέματα του ταμιευτήρα της σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα, και έτσι, ενδέχεται να υποβάλει υψηλές προσφορές σε κάποιες περιόδους, για να αποτρέψει, βραχυπρόθεσμα, την ένταξή της. Όπως επισημαίνει άλλωστε, η αρμόδια ρυθμιστική αρχή της Γερμανίας, ένας παραγωγός έχει το δικαίωμα να διαθέσει την ισχύ του στις αγορές όπου αναμένει υψηλότερα επίπεδα τιμών. 

Στο πλαίσιο αυτό, ανακύπτουν συχνά συμπεριφορές που ηχούν παράδοξες, τουλάχιστον σε πρώτη ανάγνωση. Ένα σύνηθες παράδειγμα είναι ότι μια μονάδα μπορεί να κληθεί να μην παράξει και να αμειφθεί γι’ αυτό, ενώ έχει ήδη εισπράξει έσοδα από τη spot αγορά και αποφεύγει το λειτουργικό της κόστος σε πραγματικό χρόνο.  Αντίστοιχα, μια μονάδα αποθήκευσης μπορεί να φορτίζεται σε περιόδους με αρνητικές τιμές και έτσι να αμείβεται, αντί να χρεώνεται.

3. Αφετηρία για δομικές αλλαγές; Η επίπτωση στην Αγγλία (2001)

Πολύ πριν την εφαρμογή του ευρωπαϊκού μοντέλου στόχου, τον Μάρτιο του 2001, ενεργοποιήθηκε στην Αγγλία η αγορά εξισορρόπησης, στο πλαίσιο μιας ολιστικής μεταρρύθμισης στον σχεδιασμό της αγοράς ενέργειας. Είχε ήδη προηγηθεί η εφαρμογή δομικών μέτρων για τη μείωση της συγκέντρωσης στην παραγωγή, αλλά οι ανησυχίες για το επίπεδο ανταγωνισμού στην χονδρεμπορική αγορά παρέμεναν ισχυρές.  

Στις εκτενείς προσομοιώσεις που είχαν εκπονηθεί ενόψει της νέας αγοράς, ήταν σαφής η εκτίναξη της αβεβαιότητας από την υψηλή διακύμανση των τιμών εξισορρόπησης. Αν και τα προθεσμιακά συμβόλαια συνιστούσαν το συντριπτικό ποσοστό του όγκου συναλλαγών, και οι spot αγορές (σε 3 χρηματιστήρια ενέργειας που λειτουργούσαν παράλληλα) κυμαίνονταν μόλις στο 1-3%, ήδη από το στάδιο των μελετών, το ρίσκο που αναδυόταν από την εξισορρόπηση, και αναμένετο να διαχυθεί σε προγενέστερες αγορές, κρίθηκε υψηλό. 

Στις πολυετείς διαβουλεύσεις που προηγήθηκαν είχε καταστεί σαφής η πολιτική βούληση να αναδεικνύεται η αξία των ευέλικτων μονάδων με μηχανισμούς αγοράς. Πέρα από την οικονομική αρχή, της αποζημίωσης της ευελιξίας ως απαραίτητη υπηρεσία στην ενεργειακή μετάβαση, βασική πολιτική παράμετρος ήταν η ενίσχυση του λιθάνθρακα σε μια κομβική χρονική συγκυρία.  Είχε επίσης γίνει φανερό ότι το κόστος εξισορρόπησης θα επηρέαζε, αλυσιδωτά, τα τιμολόγια στη λιανική αγορά. Ως σημείο σύγκλισης μεταξύ κυβέρνησης και φορέων,  θεσπίστηκε εν τέλει, η κατάργηση του ανώτατου ορίου των τιμολογίων λιανικής (retail margin 13%) επί των τιμών χονδρεμπορικής. Έτσι, οι προμηθευτές θα μπορούσαν να μετακυλίσουν το πρόσθετο κόστος και να περιοριστούν προβλήματα ρευστότητας. 

Είχε γίνει φανερό ωστόσο, ότι οι καθετοποιημένοι συμμετέχοντες θα είχαν ένα σαφές πλεονέκτημα στην νέα αγορά. Η άρση του περιορισμού τιμολογίων ενίσχυσε την αξία των εταιρειών προμήθειας. Στο διάστημα που ακολούθησε, σημειώθηκε πλήθος εξαγορών αλλά και πτωχεύσεων, και σύντομα η αγορά συνέκλινε σε μια πιο συγκεντρωτική δομή (market consolidation), με 6 συμμετέχοντες να κατέχουν άνω του 95% της λιανικής. Η νέα δομή παρουσίαζε ισχυρή καθετοποίηση, και κατ’ επέκταση, ήταν πιο ουδέτερη στο κόστος εξισορρόπησης, καθώς εισέπραττε έσοδα από τη δραστηριότητας της παραγωγής για να αντισταθμίσει τις πρόσθετες χρεώσεις στην προμήθεια. Η εξέλιξη αυτή ωστόσο, επηρέασε αρνητικά την πορεία των τιμών λιανικής και προκάλεσε πλήθος ρυθμιστικών παρεμβάσεων και πολιτικών, στη συνέχεια.

4. Ρυθμιστικά κίνητρα και παρεμβάσεις 

Στην Αγγλία, η ρυθμιστική αρχή ενέργειας (Ofgem) εφάρμοσε από το 2005 ένα σχήμα κινήτρων, ώστε ο Διαχειριστής του Συστήματος να ασκεί πιο ενεργά και αποτελεσματικά τον ρόλο του στην αγορά εξισορρόπησης. Αν και οι μεθοδολογικές παράμετροι αναπροσαρμόστηκαν με την εξέλιξη των συνθηκών, η βασική αρχή είναι διαχρονικά ενιαία. O ρυθμιστής καθορίζει στόχους για το κόστος εξισορρόπησης και επιτρέπει στον Διαχειριστή να εισπράξει ένα ποσοστό του ποσού που εξοικονομείται, αν επιτύχει χαμηλότερο επίπεδο κόστους, και αντίστοιχα, να υποστεί ένα ποσοστό του πρόσθετου κόστους, αν αυτό διαμορφωθεί σε υψηλότερο επίπεδο.  Ενδεικτικά, για την περίοδο 2011-13, το κόστος εξισορρόπησης διαμορφώθηκε στα 1.7 δις £ έναντι στόχου 1.5 δις £, και ο Διαχειριστής επωμίστηκε απώλεια 48 εκατ. £.  Ο ρυθμιστής ανέπτυξε προοδευτικά το δικό του μοντέλο για την πρόβλεψη της δραστηριότητας εξισορρόπησης, ενώ από το 2011 ο χρονικός ορίζοντας στόχευσης έγινε διετής.  

Στις δύο σχεδόν δεκαετίες λειτουργίας της αγοράς εξισορρόπησης, υιοθετήθηκε μια δέσμη ρυθμιστικών τροποποιήσεων για την ενίσχυση της αποτελεσματικότητάς της. Είναι ενδιαφέρον ότι αρχικά αφαιρούνταν από τους υπολογισμούς ακραίες προσφορές και υιοθετήθηκαν μέσοι όροι, ώστε να αμβλυνθούν οι ισχυρές διακυμάνσεις. Το 2012 ωστόσο, ο ρυθμιστής έκρινε ότι η πιο ήπια προσέγγιση δεν δημιουργούσε επαρκή κίνητρα στους συμμετέχοντες για να μειώνουν τις αποκλίσεις τους και θέσπισε αλλαγές στην αντίθετη κατεύθυνση (sharpening incentives). Παράλληλα, εφαρμόστηκε η μετάβαση από διαφορετικές τιμές για ανοδική και καθοδική εξισορρόπηση σε ενιαία τιμή,  η ανάπτυξη «προθεσμιακών» εργαλείων εφεδρείας (STOR) από τον Διαχειριστή, η εισαγωγή τοπικών σημάτων για διαχείριση συμφόρησης δικτύου (locational pricing), η έμφαση στη συμμετοχή της ζήτησης, και η ανάπτυξη μιας αγοράς ισχύος, με συμμετοχή νέων τεχνολογιών (μπαταρίες αποθήκευσης). 

Είναι ενδεικτικό ότι το έτος αναφοράς Οκτώβριος 2013 - Σεπτέμβριος 2014, το κόστος εξισορρόπησης στη Μ. Βρετανία ανήλθε στο 1 δις £. Σχεδόν το 50% αφορούσε ρύθμιση συχνότητας και εφεδρείες, λόγω αναντιστοιχιών μεταξύ παραγωγής και ζήτησης, ενώ το υπόλοιπο 50% εντολές του διαχειριστή προς τους παραγωγούς για αυξομείωση της παραγωγής τους, λόγω τοπικών ή περιφερειακών περιορισμών του δικτύου. Στα έτη που ακολούθησαν, οι χρεώσεις εξισορρόπησης κυμαίνονταν στα 1-3.5 £/MWh. Για το 2021 ωστόσο, το ετήσιο κόστος εξισορρόπησης εκτιμάται να υπερβεί τα 2 δις £, σημειώνοντας αύξηση 100% συγκριτικά με λίγα χρόνια πριν. 

Η πανδημία του κορωνοϊού δημιούργησε νέες προκλήσεις. Η βύθιση της ζήτησης εκτίναξε τα κόστη εξισορρόπησης σε αρκετές χώρες. Είναι ενδεικτικό ότι για την περίοδο Μάρτιος-Ιούλιος 2020, το κόστος ανήλθε στα 718 εκατ. £, σημειώνοντας άνοδο 39% συγκριτικά με την πρόβλεψη του Διαχειριστή τον Φεβρουάριο. Με την αισθητή αύξηση της παραγωγής από ΑΠΕ, αρκετές μονάδες, που κρινόταν απαραίτητες για λόγους ευστάθειας (inertia), αποζημιωνόταν τελικά για να περικόψουν τη λειτουργία τους. Ο ρυθμιστής παρενέβη τον Ιούνιο 2020, θεσπίζοντας πλαφόν στη χρέωση εξισορρόπησης στα £15 £/MWh για κάθε 30λεπτη περίοδο εκκαθάρισης, έως τα τέλη Αυγούστου. Το επίπεδο αυτό αναθεωρήθηκε αργότερα στα £10/MWh, και επεκτάθηκε έως τον Οκτώβριο 2020. Το όποιο πρόσθετο κόστος θα ανακτηθεί από τις χρεώσεις εξισορρόπησης στο έτος αναφοράς Οκτ2021 - Σεπ2022. Ως δικλείδα ασφαλείας για τον Διαχειριστή Συστήματος, καθορίστηκε ότι, αν το ποσό υποανάκτησης υπερβεί τα 100 εκατ. £, το προσωρινό μέτρο λήγει αυτόματα. 

Επιπρόσθετα, ο ρυθμιστής θέσπισε μια νέα υπηρεσία (Operational Downwards Flexibility), που επιτρέπει στον Διαχειριστή να καλεί εφεξής υπηρεσίες αποκεντρωμένης παραγωγής στην εξισορρόπηση. Καθώς το κόστος συνεχίζει να εμφανίζει σημαντικές διακυμάνσεις, ο ρυθμιστής επαναξιολογεί συνολικά το πλαίσιο τιμολόγησης της εξισορρόπησης καθώς και τον τρόπο εφαρμογής των χρεώσεων της. Μεταξύ των προτάσεων που εξετάζονται, συγκαταλέγεται και η σταθερή χρέωση, προς εξομάλυνση των διακυμάνσεων, και η εφαρμογή τους στην τελική κατανάλωση (final demand) αντί για τους τελικούς καταναλωτές (end consumers), ώστε να διευρυνθεί η βάση ανάκτησης των χρεώσεων. Στις 10 Δεκεμβρίου 2020, ο Οfgem ανακοίνωσε ότι αποδέχεται επί της αρχής, την εισήγηση της αρμόδιας επιτροπής εργασίας (Βalancing charges review task force) για μετάβαση σε σταθερή χρέωση, με ορίζοντα ορατότητας 14-15 μήνες για τους συμμετέχοντες. Επιφυλάχθηκε ωστόσο, να εξετάσει την χρηματοικονομική επίπτωση στον Διαχειριστή και να διασφαλίσει μηχανισμούς για τη διαχείριση του κινδύνου που προκύπτει από τυχόν υποανάκτηση.

5. Ατυχείς αναπροσαρμογές κανόνων - Η περίπτωση της Γερμανίας

Στις 17 Οκτωβρίου 2017, οι τιμές για την ενέργεια εξισορρόπησης στη Γερμανία ήταν 600 φορές υψηλότερες από την μέση spot τιμή την ίδια ημέρα. Η ρυθμιστική αρχή αποφάσισε να μειώσει το ανώτατο όριο προσφορών στο 1/10 του προηγούμενου επιπέδου. Έτσι, από τις 2 Ιανουαρίου 2018, η μέγιστη επιτρεπόμενη τιμή καθορίστηκε στα 9.999 €/MWh. Επιπλέον, τον Φεβρουάριο 2018, τέθηκε σε διαβούλευση ένα μικτό σύστημα για τον προσδιορισμό των τιμών εξισορρόπησης. Η βασική ιδέα ήταν ο συνδυασμός της αξίας της ισχύος (capacity value) και της αξίας της ενέργειας (energy value), εισάγοντας, ως συντελεστή βαρύτητας στην προσφορά ενέργειας την πιθανότητα ενεργοποίησής της. 

Η αλλαγή αυτή προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Καθώς τα κόστη εξισορρόπησης είχαν μειωθεί αισθητά τα προηγούμενα έτη, η σύζευξη τους, με έμφαση στην εφεδρεία, εκτιμήθηκε ότι θα οδηγούσε σε κλιμάκωση του κόστους εφεδρειών, το οποίο μετακυλίεται στους καταναλωτές. Το νέο σχήμα εφαρμόστηκε τον Ιούλιο του 2018 αλλά ανεστάλη με δικαστική απόφαση, την επόμενη ημέρα, μετά από προσφυγή συμμετέχοντα.  Δόθηκε έτσι παράταση έως τον Οκτώβριο 2018, ώστε να υπάρξει επαρκής χρόνος για την προσαρμογή των συμμετεχόντων. Τελικά, το νέο σχήμα ακυρώθηκε δικαστικά τον Ιούλιο του 2019 και ο ρυθμιστής επανέφερε σε ισχύ τον προηγούμενο μηχανισμό τιμών.

Στο μεσοδιάστημα ωστόσο, διαπιστώθηκε εκτίναξη του κόστους εξισορρόπησης, με αισθητή αύξηση των τιμών εφεδρείας, συνδυαστικά με μείωση των τιμών ενέργειας. Είναι αποκαλυπτικό ότι στις 29 Ιουνίου 2019, ένας συμμετέχοντας υπέβαλε προσφορά 37.856 €/MWh, η οποία έγινε αποδεκτή από τον Διαχειριστή. Έτσι, για 96 MW ισχύος, σε 4 μόλις μεσημβρινές ώρες, το έσοδο που αποκόμισε ο συγκεκριμένος παραγωγός ήταν 3.5 εκατ. ευρώ.  Ειδικότερα, οι συνθήκες που διαμορφώθηκαν σε 3 ημέρες του Ιουνίου οδήγησαν τον Διαχειριστή να ζητήσει σημαντική επιπρόσθετη εφεδρεία, της τάξης των 2000 MW, πάνω από τις εκτιμώμενες ποσότητες. Ο ρυθμιστής διενήργησε ενδελεχή έρευνα και όπως ανακοινώθηκε πρόσφατα, εκκίνησε διαδικασία επιβολής προστίμου.  

6. Κυρώσεις για χειραγώγηση της αγοράς εξισορρόπησης

Τον Απρίλιο 2020, η ρυθμιστική αρχή ενέργειας της Αγγλίας ανακοίνωσε την επιβολή ενός αξιοσημείωτου προστίμου στον όμιλο εταιρειών Intergen. Μετά από ενδελεχή έρευνα, ο ρυθμιστής κατέληξε ότι παραβιάσεις του κανονισμού REMIT είχαν σημειωθεί σε 4 ημέρες του φθινοπώρου 2016, δηλαδή τριάμισι χρόνια πριν. 

H κύρωση περιλάμβανε δύο συνιστώσες: α) την καταβολή 24.5 εκατ. £ στον ρυθμιστή, ποσό μειωμένο κατά 30% από το αρχικά επιβληθέν πρόστιμο, λόγω καλής συνεργασίας της εταιρείας στο στάδιο της διερεύνησης, και β) επιστροφή 13 εκατ. £ προς τον Διαχειριστή Συστήματος, για την οικονομία ζημία που προκάλεσε με τη συμπεριφορά του στην αγορά.  

Τι ακριβώς είχε συμβεί τις συγκεκριμένες ημέρες; Μονάδες παραγωγής του ομίλου είχαν δηλώσει μη διαθεσιμότητα από τις 12 το μεσημέρι και για το υπόλοιπο της ημέρας. Ωστόσο, οι δηλώσεις αυτές δεν αντανακλούσαν τις πραγματικές προθέσεις τους, που ήταν να κατανεμηθούν οι μονάδες στο επίμαχο χρονικό διάστημα της απογευματινής αιχμής. Το συμπέρασμα αυτό προέκυψε από τον έλεγχο των συμβατικών δεσμεύσεων του συμμετέχοντα. Ειδικότερα, η εταιρεία δεν είχε προβεί σε κινήσεις ώστε να καλύψει πλήρως τις συμβολαιοποιημένες ποσότητες παραγωγής της. Ήταν ωστόσο, σε θέση να αναμένει υψηλά επίπεδα τιμών στις ενδοημερήσιες αγορές και στην εξισορρόπηση, και την ισχυρή πιθανότητα να εκτεθεί σε υπέρογκο κόστος. Παρόλα αυτά, δεν ενήργησε εγκαίρως, ακριβώς γιατί ανέμενε να κατανεμηθεί στην πράξη, με εντολή του Διαχειριστή Συστήματος.  

Πράγματι ο Διαχειριστής έκανε αποδεκτή την προσφορά μιας μονάδας του ομίλου, ώστε να είναι διαθέσιμη για λειτουργία στην απογευματινή αιχμή. Μετά την εντολή αυτή, οι υπόλοιπες μονάδες αναθεώρησαν τις δηλώσεις διαθεσιμότητας, στο επίπεδο που θα κάλυπταν πλήρως τις συμβατικές τους υποχρεώσεις. Επιπρόσθετα, αποκαλύφθηκε ότι είχαν δηλώσει υψηλότερα επίπεδα τεχνικού ελαχίστου, για λόγους εμπορικού κέρδους, χωρίς τεχνική τεκμηρίωση.  

Στη Γερμανία, η αρμόδια ρυθμιστική αρχή (BNetza) ανακοίνωσε τον Σεπτέμβριο του 2020 ότι εκκινεί τη διαδικασία επιβολής προστίμων για συμπεριφορές στην αγορά εξισορρόπησης τον Ιούνιο του 2019. Βασική αφετηρία ήταν ότι χειραγώγηση συντελείται όταν, μεταξύ άλλων, οι συμμετέχοντες διενεργούν συναλλαγές ή υποβάλουν προσφορές που δημιουργούν ή είναι πιθανό να δημιουργήσουν εσφαλμένα ή αποπροσανατολιστικά σήματα αναφορικά με την παραγωγή, τη ζήτηση ή την τιμή στα ενεργειακά προϊόντα της χονδεμπορικής αγοράς. Η ανάλυση ενός εντυπωσιακού πλήθους ενεργειών (100 εκατ.) σε εμπορία και εξισορρόπηση, από το επίμαχο τριήμερο, ανέδειξε ότι σε 21 περιπτώσεις οι προσφορές που υποβλήθηκαν από 3 συμμετέχοντες εντάσσονται στην κατηγορία της χειραγώγησης.

7. Συμπεράσματα

Οι αγορές εξισορρόπησης είναι εξαιρετικά σύνθετες σε τεχνικό επίπεδο και παραμένουν μια σημαντική πρόκληση διεθνώς. Το 2001, οπότε και ξεκίνησε η λειτουργία τους στη Αγγλία, στο πλαίσιο εκπόνησης της διδακτορικής μου διατριβής, είχα τη χαρά να εργαστώ στον Διαχειριστή Συστήματος, National Grid. Ο Διαχειριστής είχε μόλις ιδρύσει ένα τμήμα διαχείρισης ρίσκου για να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τον νέο ρόλο του στην εξισορρόπηση. Είναι χαρακτηριστική η κατακλείδα ενός υψηλόβαθμου στελέχους κατά την αποτίμηση του 1ου τριμήνου της αγοράς: « Όλα τα μοντέλα είναι λανθασμένα, αλλά κάποια είναι χρήσιμα». Η γνωστή αυτή ρήση, που κυριαρχεί στο χώρο της στατιστικής, αποδεικνύεται, δύο δεκαετίες αργότερα, αρκετά εύστοχη και για τις αγορές εξισορρόπησης. Οι κανόνες τους βρίσκονται σε δυναμική αναπροσαρμογή, με κάποιες αλλαγές να αποδεικνύονται λιγότερο επιτυχείς από άλλες (όπως στην Γερμανία, η προσωρινή μετάβαση σε συνδυαστική αξία εφεδρείας και ενέργειας).    

Στο ευρωπαϊκό πλαίσιο η ελεύθερη διαμόρφωση των τιμών και η αντανάκλαση των πραγματικών συνθηκών στην εκάστοτε χρονική στιγμή είναι μια θεμελιώδης έννοια. Αν και η θέσπιση ορίων αντιβαίνει γενικά στη λογική του κοινοτικού δικαίου, κάποια παραδείγματα υποδεικνύουν ότι δεν μπορούν να αποκλειστούν προσωρινά μέτρα, εφόσον συνοδεύονται από επαρκή τεκμηρίωση, σαφή ορόσημα και συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Ofgem προέβη τον Ιούνιο στην εισαγωγή προσωρινού πλαφόν στη χρέωση εξισορρόπησης, με ανάκτηση του πρόσθετου κόστους κατά το επόμενο έτος. Επιπλέον, ο Άγγλος ρυθμιστής μόλις ανακοίνωσε ότι αποδέχεται, επί της αρχής, τον καθορισμό σταθερών χρεώσεων εξισορρόπησης, εκ προοιμίου γνωστών, για ορίζοντα 14-15 μηνών, ώστε να υπάρξει ορατότητα και περιορισμός κινδύνου στην αγορά. 

Για την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας των αγορών εξισορρόπησης, στις βέλτιστες πρακτικές συγκαταλέγεται συχνά η θέσπιση κινήτρων στον Διαχειριστή για τη μείωση του κόστους, με καθορισμό στόχων από τον ρυθμιστή (τους οποίους αν υπερβεί αποκομίζει τμήμα του οφέλους, ενώ αν δεν επιτύχει, επωμίζεται τμήμα της απώλειας). Επίσης, κρίσιμη είναι η ανάπτυξη εργαλείων ευελιξίας, όπως η συμμετοχή της ζήτησης, των aggregators, της αποθήκευσης, των ενεργών καταναλωτών, και της ηλεκτροκίνησης. Προαπαιτούμενο σε αρκετές περιπτώσεις είναι οι έξυπνοι μετρητές και τα έξυπνα δίκτυα. Σε κάθε περίπτωση, η ρευστότητα στις ενδοημερήσιες αγορές μπορεί να ενισχυθεί, με συμμετοχή των traders και των ΑΠΕ, ώστε να περιοριστεί το εύρος των αποκλίσεων, και να αποτραπούν δυσμενείς επιπτώσεις στον ΕΛΑΠΕ. 

Ο κανονισμός REMIT αποτελεί αναμφίβολα, ένα σημαντικό εργαλείο για τη διερεύνηση καταχρηστικών συμπεριφορών. Ο ACER έχει αναπτύξει μια αναλυτική ταξινόμηση ύποπτων συμπεριφορών καθώς και εργαλεία ανίχνευσής τους. Όπως ανέδειξαν οι υποθέσεις προστίμων που επιβλήθηκαν από ρυθμιστές, ο έλεγχος που απαιτείται είναι ενδελεχής και πολυετής. Όπως άλλωστε διευκρίνισε ο ACER, η υποβολή ακραίων προσφορών δεν στοιχειοθετεί από μόνη της χειραγώγηση. Μπορεί να συνδέεται με τη βιωσιμότητα των μονάδων παραγωγής, και να σηματοδοτεί την ανάγκη για νέες επενδύσεις. Κάθε περιστατικό απαιτεί επομένως, ειδική διερεύνηση. Παράλληλα, η τεκμηρίωση χειραγώγησης ενέχει συγκεκριμένες προϋποθέσεις, όπως ενέργειες από τους συμμετέχοντες με στόχο ψευδή ή αποπροσανατολιστικά σήματα στην αγορά.

Στη χώρα μας, ο μόνιμος μηχανισμός ισχύος (reliability options) που είχε υποβληθεί στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο πρότυπο της Ιρλανδίας και της Ιταλίας, είχε ως αφετηρία των προστασία των καταναλωτών από υψηλές τιμές. Ειδικότερα, θέσπιζε ένα ανώτατο όριο (strike price) για την αμοιβή των παραγωγών, οι οποίοι, μέσω ανταγωνιστικής διαδικασίας, θα λάμβαναν αποζημίωση για τη διαθεσιμότητά τους. Το όριο αυτό, έχοντας ως βάση προσδιορισμού τις βραχυπρόθεσμες αγορές, συμπεριλαμβανομένης της εξισορρόπησης, θα προκαλούσε αντικίνητρο, στους παραγωγούς που θα συμμετείχαν, να αυξήσουν υπέρμετρα τις τιμές, καθώς η τιμή αποζημίωσής τους θα ενείχε ουσιαστικά ένα πλαφόν.  Αν και ο μηχανισμός βρισκόταν σε ώριμο στάδιο διαπραγμάτευσης, δεν οριστικοποιήθηκε. Η ενεργοποίησή του θα αποτελούσε σήμερα μια σημαντική ασφαλιστική δικλείδα για τους καταναλωτές, αποτρέποντας την έκθεσή τους σε υπέρμετρα κόστη.     

Γενικότερα, οι αγορές εξισορρόπησης είναι κομβικής σημασίας, καθώς η μεταβλητότητα τους διαχέεται σε προγενέστερες αγορές, και μπορεί να εξελιχθεί σε καταλύτη για τα τιμολόγια προμήθειας αλλά και τη δομή μιας αγοράς. Οι ρυθμιστικές αρχές επιδεικνύουν τα αντανακλαστικά που απαιτούνται, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην ανάπτυξη εργαλείων παρακολούθησης, τη θέσπιση κινήτρων αποτελεσματικότητας, και σε μηχανισμούς που εξομαλύνουν τις επιπτώσεις, λαμβάνοντας υπόψη την ιδιαιτερότητα των συνθηκών και της ιστορικής συγκυρίας. Αντίστοιχο αίσθημα ευθύνης πρέπει να διέπει φυσικά, και τους συμμετέχοντες. 

*Η Νεκταρία Καρακατσάνη είναι μαθηματικός, με εξειδίκευση στα οικονομικά της ενέργειας, στέλεχος της ΡΑΕ. Το κείμενο αποτελεί απόσπασμα από ομιλία στο Πανεπιστήμιο του Τόκιο και το London Business School, και εκφράζει προσωπικές σκέψεις.