Η ηλεκτρική διασύνδεση μεταξύ Κρήτης-Κύπρου- Ισραήλ και τα οφέλη για τη Κρήτη και τη Κύπρο

Εισαγωγή

Η ηλεκτρική διασύνδεση μεταξύ Κρήτης-Κύπρου-Ισραήλ βρίσκεται για μεγάλο διάστημα στην επικαιρότητα για πολλούς λόγους. Αναμφίβολα πρόκειται για ένα εμβληματικό ενεργειακό έργο στην ανατολική Μεσόγειο. Στο κείμενο που ακολουθεί γίνεται μία σύντομη αναφορά στο έργο διασύνδεσης, τα αναμενόμενα οφέλη για τη Κρήτη και τη Κύπρο, τα εγκατεστημένα ηλιακά και αιολικά συστήματα στη Κρήτη και τη Κύπρο καθώς και στο ατύχημα που κατέστρεψε πριν από χρόνια το εργοστάσιο παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας της Κύπρου. 

Ο υποθαλάσσιος ηλεκτρικός αγωγός διασύνδεσης

Η υποθαλάσσια διασύνδεση των ηλεκτρικών δικτύων Κρήτης-Κύπρου-Ισραήλ (Great Sea Interconnector-GSI) αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ενεργειακά έργα που σχεδιάζονται στην Ανατολική Μεσόγειο. Πρόκειται για ένα υποθαλάσσιο ηλεκτρικό καλώδιο που έχει ως στόχο να συνδέσει τα ηλεκτρικά δίκτυα της Ελλάδας, της Κύπρου και του Ισραήλ. Το έργο εντάσσεται στη γενικότερη προσπάθεια ενίσχυσης της ενεργειακής διασύνδεσης της περιοχής και της δημιουργίας ενός πιο ολοκληρωμένου Ευρωπαϊκού ενεργειακού δικτύου. Η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας και Κύπρου έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η Κύπρος αποτελεί το μοναδικό κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης που παραμένει ηλεκτρικά απομονωμένο από το Eυρωπαϊκό ηπειρωτικό δίκτυο. Η κατασκευή ενός υποθαλάσσιου καλωδίου θα μπορούσε να περιορίσει αυτή την ενεργειακή απομόνωση και να επιτρέψει την ανταλλαγή ηλεκτρικής ενέργειας μεταξύ των συνδεδεμένων χωρών.

Παράλληλα, η σύνδεση με το Ισραήλ θα μπορούσε να ενισχύσει τη συνεργασία μεταξύ των χωρών της Ανατολικής Μεσογείου στον τομέα της ενέργειας. Επιπρόσθετα η διασύνδεση των ηλεκτρικών δικτύων της Αιγύπτου και της Ελλάδος (το έργο GREGY) θα ενισχύσει ακόμη περισσότερο την ηλεκτρική διασύνδεση της ανατολικής Μεσογείου με την Ευρώπη. Ένα σημαντικό πλεονέκτημα του έργου αφορά τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (AΠE). Η Ελλάδα, η Κύπρος και το Ισραήλ διαθέτουν σημαντικό δυναμικό στην ηλιακή και αιολική ενέργεια. Η διασύνδεση των ηλεκτρικών δικτύων μπορεί να διευκολύνει την αξιοποίηση αυτού του ενεργειακού δυναμικού  επιτρέποντας την καλύτερη διαχείριση της ηλεκτρικής ενέργειας όταν η παραγωγή από ανανεώσιμες πηγές είναι υψηλή. Με αυτόν τον τρόπο, το έργο συνδέεται και με τους ευρύτερους στόχους της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη πράσινη ενεργειακή μετάβαση και τη μείωση των εκπομπών άνθρακα. Ωστόσο, ο Great Sea Interconnector είναι ένα πολύπλοκο και απαιτητικό έργο. Το μεγάλο μήκος του υποθαλάσσιου καλωδίου, το σημαντικό οικονομικό κόστος, οι τεχνικές δυσκολίες και οι γεωπολιτικές συνθήκες στην Ανατολική Μεσόγειο αποτελούν παράγοντες που επηρεάζουν την υλοποίησή του. Για τον λόγο αυτό, απαιτείται στενή συνεργασία μεταξύ των εμπλεκόμενων κρατών, των Ευρωπαϊκών θεσμών και των αρμόδιων φορέων.

Τα οφέλη του Great Sea Interconnector για την Κρήτη και την Κύπρο

Η ενεργειακή μετάβαση της Ευρώπης δημιουργεί νέες ανάγκες αλλά και σημαντικές ευκαιρίες για τα νησιωτικά κράτη και τις νησιωτικές περιοχές της Μεσογείου. Σε αυτό το πλαίσιο, η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου και, σε επόμενο στάδιο, Κύπρου–Ισραήλ, αποτελεί ένα έργο ιδιαίτερης σημασίας. Η διασύνδεση, που θα συνδέσει την Κύπρο με το Ευρωπαϊκό ηλεκτρικό σύστημα μέσω Κρήτης, μπορεί να μεταβάλει ουσιαστικά τα ενεργειακά δεδομένα και να δημιουργήσει σημαντικά οφέλη τόσο για την Κύπρο όσο και για την Κρήτη.

Για την Κύπρο, το σημαντικότερο όφελος είναι ο τερματισμός της ηλεκτρικής ενεργειακής απομόνωσης. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία δεδομένης της ατυχούς εμπειρίας καταστροφής του κύριου εργοστασίου παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας του νησιού πριν 15 χρόνια και της έλλειψης παροχής επαρκούς ενέργειας που ακολούθησε το συμβάν.  Η Κύπρος παραμένει το τελευταίο κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης χωρίς σύνδεση με το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό δίκτυο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεωρεί τη διασύνδεση κρίσιμη για την ένταξη της Κύπρου στην εσωτερική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, την ενίσχυση της ασφάλειας εφοδιασμού και την απανθρακοποίηση του ενεργειακού της συστήματος. Η σημερινή κατάσταση δημιουργεί επώδυνο ενεργειακό κόστος για την Κύπρο. Το 2024, τα ορυκτά καύσιμα και ιδιαίτερα τα πετρελαϊκά προϊόντα εξακολουθούσαν να κατέχουν πολύ μεγάλο μέρος του ενεργειακού της ισοζυγίου, ενώ η χώρα είχε πολύ υψηλή ενεργειακή εξάρτηση από εισαγωγές.

Η ηλεκτρική διασύνδεση με την Ελλάδα θα επιτρέψει στην Κύπρο να συμμετέχει σε μια μεγαλύτερη και περισσότερο διαφοροποιημένη αγορά ηλεκτρικής ενέργειας. Αυτό μπορεί να ενισχύσει τον ανταγωνισμό, να βελτιώσει την ασφάλεια εφοδιασμού και, υπό τις κατάλληλες συνθήκες αγοράς, να συμβάλει στη συγκράτηση του κόστους της ηλεκτρικής ενέργειας.  Εξίσου σημαντική είναι η δυνατότητα αξιοποίησης του τεράστιου δυναμικού  των ΑΠΕ στη Κύπρο. Η αύξηση της ηλιακής και αιολικής παραγωγής είναι δύσκολο να αξιοποιηθεί πλήρως σε ένα μικρό, απομονωμένο ηλεκτρικό σύστημα. Η διασύνδεση δημιουργεί μεγαλύτερη ευελιξία, επιτρέποντας την ανταλλαγή ηλεκτρικής ενέργειας με το Ευρωπαϊκό σύστημα. Με αυτόν τον τρόπο, η Κύπρος μπορεί να αυξήσει τη συμμετοχή των ΑΠΕ στο ενεργειακό της μείγμα και να περιορίσει σταδιακά την εξάρτησή της από τα ορυκτά καύσιμα. Για την Κρήτη, τα οφέλη είναι διαφορετικά αλλά εξίσου σημαντικά. Το νησί έχει ήδη αποκτήσει σύνδεση με το ηπειρωτικό ελληνικό σύστημα μέσω των δύο διασυνδέσεων Κρήτης-Πελοποννήσου και Κρήτης–Αττικής.

Η διασύνδεση αυτή ενισχύει την ασφάλεια του ηλεκτρικού συστήματος της Κρήτης, μειώνει το κόστος ηλεκτροπαραγωγής και δημιουργεί μεγαλύτερες δυνατότητες αξιοποίησης της αιολικής και ηλιακής ενέργειας του νησιού. Θα υπάρξει επίσης σημαντική μείωση των εκπομπών CO₂ και σημαντική οικονομική εξοικονόμηση για τους καταναλωτές από τη λειτουργία της διασύνδεσης. Η διασύνδεση Κρήτης-Κύπρου-Ισραήλ μπορεί να προσδώσει στην Κρήτη έναν ακόμη πιο σημαντικό ρόλο: να μετατραπεί από ένα ενεργειακά απομονωμένο νησί σε ενεργειακό κόμβο της Ανατολικής Μεσογείου. Η γεωγραφική θέση της Κρήτης, ανάμεσα στην ηπειρωτική Ελλάδα, την Κύπρο και το Ισραήλ, της προσφέρει στρατηγική σημασία. Η σύνδεση Κρήτης–Κύπρου θα αποτελέσει τον κρίσιμο κρίκο για τη δημιουργία ενός ευρύτερου ηλεκτρικού διαδρόμου μεταξύ Ευρώπης και Ανατολικής Μεσογείου. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνωρίζει πλέον τον GSI ως έναν από τους βασικούς ενεργειακούς διαδρόμους που μπορούν να ενισχύσουν την ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια και την ενσωμάτωση των ΑΠΕ. Η εξέλιξη αυτή μπορεί να έχει και ευρύτερες οικονομικές συνέπειες για την Κρήτη. Η ύπαρξη ισχυρών δικτύων ηλεκτρισμού είναι σημαντική για μια οικονομία που στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στον τουρισμό, στις υπηρεσίες και στη γεωργία. Ένα πιο σταθερό και ανθεκτικό ηλεκτρικό σύστημα περιορίζει τον κίνδυνο διακοπών και επιτρέπει σε επιχειρήσεις και επενδυτές να λειτουργούν σε πιο προβλέψιμο ενεργειακό περιβάλλον.

Παράλληλα, η μεγαλύτερη δυνατότητα απορρόφησης ηλεκτρικής ενέργειας παραγόμενης από ΑΠΕ μπορεί να ενισχύσει νέες επενδύσεις σε αιολικά και φωτοβολταϊκά συστήματα, αποθήκευση ενέργειας και άλλες καθαρές ενεργειακές τεχνολογίες. Συνεπώς, ο Great Sea Interconnector δεν αποτελεί απλώς ένα έργο κατασκευής υποβρυχίων καλωδίων. Για την Κύπρο σημαίνει την έξοδο από τη μακροχρόνια ηλεκτρική απομόνωση, μεγαλύτερη ενεργειακή ασφάλεια, καλύτερη αξιοποίηση των ΑΠΕ και δυνατότητα συμμετοχής στην Ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρικής ενέργειας. Για την Κρήτη, ενισχύει τον ρόλο της ως σημαντικού ενεργειακού κόμβου και αξιοποιεί τη στρατηγική γεωγραφική της θέση. Παράλληλα, η διασύνδεση μπορεί να συμβάλει στη μείωση της εξάρτησης από ορυκτά καύσιμα, στη παραγωγή καθαρής ενέργειας και στη δημιουργία ενός πιο ανθεκτικού ενεργειακού συστήματος στην Ανατολική Μεσόγειο. Στο πίνακα 1 φαίνονται τα οφέλη της Κρήτης και της Κύπρου από την ενεργειακή διασύνδεση Κρήτης-Κύπρου-Ισραήλ.

Πίνακας 1. Τα οφέλη της Κρήτης και της Κύπρου από την ενεργειακή διασύνδεση Κρήτης-Κύπρου-Ισραήλ

Η εγκατάσταση ηλιακών και αιολικών συστημάτων στη Κρήτη και τη Κύπρο

Η Κρήτη μέχρι πρόσφατα είχε ένα μη διασυνδεδεμένο ηλεκτρικό δίκτυο όπως η Κύπρος σήμερα. Η μη διασύνδεση των ηλεκτρικών δικτύων έχει σαν συνέπεια την περιορισμένη χρήση συστημάτων ΑΠΕ μη εγγυημένης ισχύος όπως των συστημάτων ηλιακής και η αιολικής ενέργειας. Αναμφισβήτητα η Κρήτη και η Κύπρος έχουν μεγάλο δυναμικό ηλιακής ενέργειας, μεγαλύτερο από τις περισσότερες Ευρωπαϊκές χώρες. Η εγκαταστημένη ισχύς φωτοβολταϊκών και αιολικών συστημάτων στη Κρήτη και τη Κύπρο φαίνονται στο πίνακα 2.

Πίνακας 2. Εγκατεστημένη ισχύς φωτοβολταϊκών και αιολικών συστημάτων στη Κρήτη και τη Κύπρο

Η κατάταξη της Κρήτης και της Κύπρου ανάλογα με την εγκατεστημένη ισχύ αιολικών συστημάτων ανά κάτοικο σε σχέση με άλλες χώρες της ΕΕ παρουσιάζεται στο πίνακα 3.

Πίνακας 3. Κατάταξη της Κρήτης και της Κύπρου ανάλογα με την εγκατεστημένη ισχύ αιολικών συστημάτων ανά κάτοικο σε σχέση με άλλες χώρες της ΕΕ

Λόγω της πλούσιας ηλιοφάνειας στην Ελλάδα και τη Κύπρο υπάρχει μεγάλος αριθμός εγκατεστημένων ηλιοθερμικών συστημάτων παραγωγής ζεστού νερού όπως φαίνεται στον πίνακα 4. 

Πίνακας 4. Κατάταξη της Κρήτης και της Κύπρου ανάλογα με τα εγκατεστημένα ηλιοθερμικά συστήματα παραγωγής ζεστού νερού ανά κάτοικο σε σχέση με άλλες χώρες της ΕΕ

Η πλούσια ηλιοφάνεια στην Ελλάδα και τη Κύπρο έχει σαν συνέπεια την εγκατάσταση μεγάλου αριθμού φωτοβολταϊκών συστημάτων όπως φαίνεται και στο πίνακα 5.

Πίνακας 5. Κατάταξη της Κρήτης και της Κύπρου ανάλογα με την εγκατεστημένη ισχύ φωτοβολταϊκών συστημάτων ανά κάτοικο σε σχέση με άλλες χώρες της ΕΕ

Η έκρηξη στο Μαρί και η καταστροφή του Ηλεκτροπαραγωγού Σταθμού Βασιλικού της Κύπρου

Στις 11 Ιουλίου 2011, η Κύπρος συγκλονίστηκε από μία από τις σοβαρότερες καταστροφές στη σύγχρονη ιστορία της. Τις πρωινές ώρες σημειώθηκε ισχυρή έκρηξη στη Ναυτική Βάση «Ευάγγελος Φλωράκης», κοντά στο Μαρί. Η έκρηξη προκλήθηκε από πυρομαχικά που βρίσκονταν αποθηκευμένα σε εμπορευματοκιβώτια στη βάση και είχε σαν αποτέλεσμα τον θάνατο 13 ανθρώπων και τον τραυματισμό δεκάδων άλλων. Οι συνέπειες όμως δεν περιορίστηκαν στη ναυτική βάση. Σε πολύ μικρή απόσταση βρισκόταν ο σημαντικότερος τότε ηλεκτροπαραγωγός σταθμός της Κύπρου, ο Ηλεκτροπαραγωγός Σταθμός Βασιλικού. Το ωστικό κύμα της έκρηξης προκάλεσε εκτεταμένες καταστροφές στις εγκαταστάσεις και στον εξοπλισμό του σταθμού. Σύμφωνα με τη Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας Κύπρου, τέθηκε εκτός λειτουργίας παραγωγική ικανότητα περίπου 795 MW, δημιουργώντας αμέσως ένα πολύ μεγάλο έλλειμμα ηλεκτρικής ισχύος. Η διακοπή λειτουργίας του Βασιλικού προκάλεσε σοβαρή ενεργειακή κρίση στο νησί. Η Κύπρος αναγκάστηκε να εφαρμόσει εκ περιτροπής διακοπές ηλεκτροδότησης, ενώ η Αρχή Ηλεκτρισμού Κύπρου προχώρησε στην εγκατάσταση προσωρινών μονάδων παραγωγής και στην αξιοποίηση άλλων σταθμών, ώστε να περιοριστούν οι επιπτώσεις στους καταναλωτές. Η καταστροφή ανέδειξε με δραματικό τρόπο τη σημασία της ασφάλειας των ενεργειακών υποδομών και της ύπαρξης εναλλακτικών πηγών ηλεκτροπαραγωγής. Παρά τις τεράστιες ζημιές, ο ενεργειακός σταθμός στο Βασιλικό επισκευάστηκε και ανακατασκευάστηκε σταδιακά. Μέχρι το καλοκαίρι του 2013, οι μονάδες παραγωγής είχαν επανέλθει σε πλήρη λειτουργία. Η τραγωδία στο Μαρί παραμένει ένα σημαντικό ιστορικό γεγονός για την Κύπρο, όχι μόνο εξαιτίας των ανθρώπινων απωλειών, αλλά και λόγω των σοβαρών επιπτώσεων που είχε στην ηλεκτρική ενέργεια, την οικονομία και την καθημερινή ζωή της χώρας. Το γεγονός αυτό αναδεικνύει τη σημασία της διασύνδεσης του ηλεκτρικού δικτύου της Κύπρου με άλλα ηλεκτρικά δίκτυα. 

______________

Ο Γιάννης Βουρδουμπάς είναι Χημικός μηχανικός ΕΜΠ, M.Sc., Ph.D. (vourdoubas.blogspot.com)