Γιατί το παγκόσμιο σύστημα δεν μπορεί να αντικαταστήσει τις ροές των Στενών του Ορμούζ

Καθώς αυξάνονται οι εντάσεις στον Περσικό Κόλπο, κυβερνήσεις και αγορές έρχονται αντιμέτωπες με μια σκληρή πραγματικότητα: το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από ένα και μόνο, στενό θαλάσσιο πέρασμα—τα Στενά του Ορμούζ. Εάν αυτό το κρίσιμο σημείο κλείσει για εβδομάδες ή ακόμη και μήνες, οι συνέπειες θα διαχυθούν σε ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία με τρόπους που κανένα σύνολο έκτακτων μέτρων δεν μπορεί να αντισταθμίσει πλήρως.

Περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου διέρχεται καθημερινά από τα Στενά. Στην πράξη, αυτό σημαίνει περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια αργού πετρελαίου ημερησίως, καθώς και επιπλέον 2 εκατομμύρια βαρέλια ισοδυνάμου πετρελαίου σε υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG). Αυτή η συγκέντρωση τόσο μεγάλου όγκου ενέργειας σε ένα μόνο σημείο αποτελεί εδώ και καιρό μια στρατηγική ευπάθεια. Αυτό που γίνεται πλέον ξεκάθαρο είναι το πόσο περιορισμένες είναι οι επιλογές του κόσμου σε περίπτωση διακοπής αυτών των ροών.

Το βασικό ερώτημα είναι απλό: μπορεί το παγκόσμιο σύστημα να αντικαταστήσει την ενέργεια που διέρχεται από το Ορμούζ; Η απάντηση, ακόμη και υπό τις πιο αισιόδοξες συνθήκες, είναι αρνητική.

Τα πρώτα (ημί)μέτρα

Στην καλύτερη περίπτωση, κυβερνήσεις και βιομηχανία μπορούν να προσπαθήσουν να «μπαλώσουν το κενό»—αντλώντας από στρατηγικά αποθέματα, ανακατευθύνοντας προμήθειες και αυξάνοντας οριακά την παραγωγή. Ωστόσο, ακόμη και μια μέγιστη κινητοποίηση θα άφηνε ένα τεράστιο έλλειμμα, που θα μπορούσε να ξεπεράσει τα 10 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως. Πρόκειται όχι για μια απλή διαταραχή, αλλά για ένα συστημικό σοκ.

Τα όρια των έκτακτων μέτρων

Το πρώτο και ταχύτερο εργαλείο που έχουν στη διάθεσή τους οι κυβερνήσεις είναι η απελευθέρωση στρατηγικών αποθεμάτων πετρελαίου. Αυτά τα αποθέματα δημιουργήθηκαν ακριβώς για τέτοιες περιόδους κρίσης και μπορούν να διοχετεύσουν σημαντικές ποσότητες στην αγορά σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Μια συντονισμένη δράση μπορεί να προσθέσει περίπου 6 έως 7 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως στην παγκόσμια προσφορά. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η ιστορικής κλίμακας παρέμβαση καλύπτει μόνο ένα μέρος των απωλειών από τα Στενά του Ορμούζ. Τα στρατηγικά αποθέματα είναι από τη φύση τους περιορισμένα και προορίζονται να κερδίσουν χρόνο—όχι να αντικαταστήσουν μακροπρόθεσμα τον σημαντικότερο ενεργειακό δίαυλο του κόσμου.

Επιπλέον, υπάρχουν και πρακτικοί περιορισμοί: το πετρέλαιο πρέπει να μεταφερθεί μέσω αγωγών, να φορτωθεί σε δεξαμενόπλοια και να φτάσει στα διυλιστήρια, διαδικασία που απαιτεί χρόνο σε μια περίοδο όπου η ταχύτητα είναι κρίσιμη.

Αγωγοί: χρήσιμοι αλλά ανεπαρκείς

Πέρα από τα αποθέματα, η προσοχή στρέφεται στις υποδομές που μπορούν να παρακάμψουν τα  Στενά. Εδώ, η Σαουδική Αραβία διαδραματίζει κεντρικό ρόλο.

Ο αγωγός East–West (γνωστός και ως Petroline), που μεταφέρει πετρέλαιο από τον Περσικό Κόλπο προς την Ερυθρά Θάλασσα, αποτελεί τη σημαντικότερη εναλλακτική. Θεωρητικά μπορεί να μεταφέρει έως 7 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως. Στην πράξη, όμως, μεγάλο μέρος της δυναμικότητάς του χρησιμοποιείται ήδη, ενώ οι λιμενικές υποδομές περιορίζουν τις επιπλέον εξαγωγές.

Εκτιμάται ότι σε συνθήκες κρίσης η Σαουδική Αραβία θα μπορούσε να αυξήσει τις ροές κατά 2 έως 3 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως—σημαντικό μεν, αλλά ανεπαρκές.

Άλλες χώρες της περιοχής προσφέρουν ακόμη μικρότερη ευελιξία. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα διαθέτουν έναν αγωγό προς το Φουτζάιρα, εκτός Ορμούζ, αλλά η δυναμικότητά του είναι περιορισμένη. Το Ιράκ εξαρτάται από μια βόρεια διαδρομή μέσω Τουρκίας, η οποία αντιμετωπίζει πολιτικά και τεχνικά εμπόδια.

Συνολικά, αυτές οι εναλλακτικές μπορούν να καλύψουν μόνο ένα μικρό μέρος της χαμένης προσφοράς.

Φυσικό αέριο: ακόμα μεγαλύτερη πρόκληση

Αν και το πετρέλαιο κυριαρχεί στη συζήτηση, το φυσικό αέριο ενδέχεται να αποτελέσει ακόμη μεγαλύτερο πρόβλημα.

Το Κατάρ είναι ένας από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς LNG παγκοσμίως και σχεδόν όλες οι εξαγωγές του διέρχονται από το Στενό του Ορμούζ. Σε αντίθεση με το πετρέλαιο, η εφοδιαστική αλυσίδα του LNG είναι εξαιρετικά εξειδικευμένη και δύσκαμπτη. Αν διακοπούν οι εξαγωγές του Κατάρ, δεν υπάρχει επαρκής εφεδρική δυναμικότητα αλλού για να καλύψει το κενό. Άλλοι παραγωγοί, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Αυστραλία, μπορούν να αυξήσουν την παραγωγή μόνο οριακά.

Το πιθανότερο αποτέλεσμα θα είναι έντονος ανταγωνισμός για τα διαθέσιμα φορτία, εκτόξευση των τιμών και πιθανές περικοπές στη βιομηχανική παραγωγή σε ορισμένες περιοχές.

Ένα έλλειμμα που δεν καλύπτεται εύκολα

Ακόμη και αν συνυπολογιστούν όλα τα μέτρα—αποθέματα, αγωγοί και αύξηση παραγωγής—η εικόνα παραμένει ζοφερή. Στην καλύτερη περίπτωση, μπορούν να αντικατασταθούν περίπου 10 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως.

Αυτό αφήνει ένα έλλειμμα παρόμοιου μεγέθους.

Η ιστορία δείχνει ότι διαταραχές σε κρίσιμες θαλάσσιες οδούς έχουν σοβαρές συνέπειες.

Tο κλείσιμο της Διώρυγας του Σουέζ κατά τη διάρκεια της Κρίσης του Σουέζ το 1956 και ξανά μετά τον Αραβοϊσραηλινό Πόλεμο του 1967 ανάγκασε τα δεξαμενόπλοια να αλλάξουν ρότα και να πλεύσουν γύρω από την Αφρική, αυξάνοντας δραματικά τους χρόνους και το κόστος μεταφοράς. Κατά τη διάρκεια του «Πολέμου των Δεξαμενόπλοιων» Ιράν-Ιράκ τη δεκαετία του 1980, οι επιθέσεις σε πλοία μεταφοράς πετρελαίου στον Περσικό Κόλπο συγκλόνισαν τις αγορές, παρόλο που το ίδιο το Στενό παρέμεινε ανοιχτό.

Αλλά η κλίμακα του Στενού του Ορμούζ σήμερα είναι πολύ μεγαλύτερη. Καμία χώρα δεν ήταν ποτέ πριν σε θέση να διακόψει τόσο μεγάλο μέρος του παγκόσμιου ενεργειακού εφοδιασμού.

Οι ευρύτερες οικονομικές επιπτώσεις

Ένα σοκ τέτοιου μεγέθους δεν θα περιοριστεί στην ενέργεια. Οι πετροχημικές πρώτες ύλες θα γίνουν πιο δυσεύρετες, ενώ η παραγωγή λιπασμάτων—που εξαρτάται από το φυσικό αέριο—θα επηρεαστεί.

Το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι αύξηση του κόστους παραγωγής τροφίμων και γενικότερες πληθωριστικές πιέσεις.

Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αγορά προσαρμόζεται με δύο τρόπους: είτε οι τιμές αυξάνονται τόσο ώστε να μειωθεί η ζήτηση, είτε αποκαθίσταται η διαταραχή. Μέχρι να συμβεί ένα από τα δύο, η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται υπό πίεση.

Οι δύο μεταβλητές

Δύο επιπλέον μεταβλητές θα μπορούσαν να μετριάσουν ελαφρώς το πλήγμα, αλλά και οι δύο παραμένουν σημαντικές άγνωστες. Η μία είναι το αν το Ιράν θα συνεχίσει να εξάγει πετρέλαιο σε επιλεγμένους πελάτες, παρά τξμ ευρύτερη αναστάτωση. Η άλλη είναι ο βαθμός στον οποίο η Κίνα θα μπορούσε να αξιοποιήσει τα δικά της στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου για να μετριάσει τον αντίκτυπο της αύξησης των τιμών.

Ακόμα και αν ληφθούν υπόψη και οι δύο πιθανότητες, ακόμα και αυτό δεν θα ήταν αρκετό για να κλείσει το εναπομείναν κενό προσφοράς.

Αγώνας με τον χρόνο

Το πρόβλημα δεν είναι τεχνικό, αλλά είναι κυρίως ποσοτικό. Το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα δεν διαθέτει την απαραίτητη εφεδρική ικανότητα για να αντικαταστήσει τόσο μεγάλες ροές σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Αυτό σημαίνει ότι ο κόσμος βρίσκεται σε έναν αγώνα με τον χρόνο—προσπαθώντας να διαχειριστεί το σοκ, ενώ ταυτόχρονα επιδιώκει την αποκατάσταση της βασικής αυτής ενεργειακής οδού.

Μέχρι να συμβεί αυτό, τα όρια του συστήματος θα παραμένουν εμφανή και οι επιπτώσεις θα γίνονται αισθητές πολύ πέρα από τα νερά του Περσικού Κόλπου.