Το παράδοξο της Ολλανδίας - Αποθηκεύει φυσικό αέριο για όλη την Ευρώπη και μετά το πουλά στους γείτονες με ζημία

Κάθε χρόνο, η Ολλανδία γεμίζει τις τεράστιες υπόγειες εγκαταστάσεις αποθήκευσης φυσικού αερίου που διαθέτει, ενόψει του χειμώνα. Αυτό εντάσσεται στο πλαίσιο ενίσχυσης της ενεργειακής ασφάλειας της Ευρώπης και στην αποτροπή ελλείψεων κατά τις περιόδους υψηλής ζήτησης.

Στην καρδιά όμως του συστήματος βρίσκεται ένα παράδοξο: η Ολλανδία αποθηκεύει περισσότερο φυσικό αέριο από όσο χρειάζεται για τη δική της χειμερινή κατανάλωση, ενώ οι φορολογούμενοι καλούνται ολοένα και περισσότερο να επωμιστούν το κόστος. Μεγάλο μέρος αυτού του αερίου προορίζεται τελικά για γειτονικές ευρωπαϊκές χώρες, οι οποίες μπορούν να το αγοράσουν ξανά όταν έρθει ο χειμώνας — ενδεχομένως σε τιμές που δεν καλύπτουν το κόστος αποθήκευσής του.

Θα μπορούσε να πει κανείς ότι το ολλανδικό κράτος χρηματοδοτεί ουσιαστικά μέρος του συστήματος ενεργειακής ασφάλειας της Ευρώπης.

Οι ρίζες του προβλήματος βρίσκονται στους ευρωπαϊκούς κανόνες για την αποθήκευση φυσικού αερίου, οι οποίοι ωστόσο εφαρμόζονται πλέον σε μια αγορά που έχει αλλάξει δραματικά τα τελευταία χρόνια.

Ο γίγαντας της αποθήκευσης

Η Ολλανδία διαθέτει μία ασυνήθιστα εκτεταμένη υπόγεια δυναμικότητα αποθήκευσης φυσικού αερίου. Μεγάλο μέρος αυτής βρίσκεται σε εξαντλημένα κοιτάσματα φυσικού αερίου, τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την αποθήκευσή και την απελευθέρωσή του όταν αυξάνεται η ζήτηση.

Οι υποδομές αυτές έχουν αποκτήσει στρατηγική σημασία από τότε που η Ευρώπη κατέστησε την αποθήκευση φυσικού αερίου βασικό στοιχείο της αντιμετώπισης των κινδύνων για την ενεργειακή ασφάλεια.

Βάσει των κανόνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα κράτη-μέλη πρέπει να διασφαλίζουν ότι οι εγκαταστάσεις αποθήκευσης φυσικού αερίου φτάνουν σε συγκεκριμένα επίπεδα πληρότητας πριν από τον χειμώνα. 

Ωστόσο, υπάρχει μία ανισότητα στον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται οι υποχρεώσεις.

Οι απαιτήσεις συνδέονται σε σημαντικό βαθμό με τη δυναμικότητα αποθήκευσης μιας χώρας και όχι απλώς με την ποσότητα φυσικού αερίου που η ίδια η χώρα αναμένεται να καταναλώσει κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Για μια χώρα όπως η Ολλανδία, με τόσο μεγάλη υπόγεια δυναμικότητα, αυτό μπορεί να σημαίνει μια υποχρέωση αποθήκευσης που είναι δυσανάλογα μεγάλη σε σχέση με τις δικές της ανάγκες.

«Όπως και τα άλλα κράτη-μέλη, η Ολλανδία πρέπει να γεμίσει τις εγκαταστάσεις αποθήκευσής της στο 80%», δήλωσε πρόσφατα ο René Peters, διευθυντής επιχειρηματικής ανάπτυξης για τις ενεργειακές υποδομές στον ερευνητικό οργανισμό TNO, στην ολλανδική ραδιοφωνική εκπομπή EenVandaag. «Αυτό σημαίνει ότι γεμίζουμε μέρος της μεγάλης δυναμικότητας αποθήκευσής μας προκειμένου να συμβάλουμε στη διασφάλιση του εφοδιασμού με φυσικό αέριο σε ολόκληρη την Ευρώπη».

Με άλλα λόγια, η Ολλανδία δεν γεμίζει απλώς τις εγκαταστάσεις της για τα ολλανδικά νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις. Οι υποδομές της εξυπηρετούν την ευρύτερη ευρωπαϊκή αγορά φυσικού αερίου.

Όταν η αποθήκευση ήταν κερδοφόρα

Υπήρχε μια εποχή που αυτή η κατάσταση ήταν επικερδής. Παραδοσιακά, οι ενεργειακές εταιρείες μπορούσαν να αγοράζουν φυσικό αέριο όταν οι τιμές ήταν σχετικά χαμηλές την άνοιξη και το καλοκαίρι, να το διοχετεύουν σε υπόγειες εγκαταστάσεις αποθήκευσης και στη συνέχεια να το πωλούν κατά τους ψυχρότερους μήνες, όταν η ζήτηση -και συνήθως οι τιμές-  αυξάνονταν.

Η διαφορά μεταξύ της τιμής αγοράς το καλοκαίρι και της τιμής πώλησης τον χειμώνα μπορούσε να καλύψει το κόστος αποθήκευσης και να αποφέρει κέρδος.

Αυτό το επιχειρηματικό μοντέλο έχει ανατραπεί. «Η διεθνής αγορά φυσικού αερίου έχει αλλάξει εντελώς», δήλωσε ο Peters. «Σήμερα, το φυσικό αέριο είναι μερικές φορές ακόμη ακριβότερο το καλοκαίρι από ό,τι τον χειμώνα».

Ως εκ τούτου εάν η τιμή του φυσικού αερίου δεν αυξάνεται από τη στιγμή που εισάγεται στις εγκαταστάσεις αποθήκευσης έως τη στιγμή που αποσύρεται, οι εταιρείες έχουν ελάχιστο εμπορικό κίνητρο να αναλάβουν το κόστος και τον κίνδυνο της αποθήκευσής του.

Η υποχρέωση, όμως, παραμένει.

Από την εμπορική ευθύνη στους φορολογούμενους

Καθώς οι ιδιωτικές εταιρείες εμφανίζονται όλο και λιγότερο πρόθυμες να επωμιστούν το κόστος πλήρωσης των εγκαταστάσεων αποθήκευσης, η κυβέρνηση έχει αναλάβει σε μεγαλύτερο βαθμό το έργο μέσω της Energie Beheer Nederland (EBN), της κρατικής εταιρείας που δραστηριοποιείται στον ενεργειακό τομέα.

Επομένως, το φυσικό αέριο αγοράζεται και αποθηκεύεται με δημόσια οικονομική στήριξη.

Η υπουργός Κλίματος και Πράσινης Ανάπτυξης, Stientje van Veldhoven, έχει περιγράψει την εξέλιξη ως μετατόπιση της ευθύνης από τον ιδιωτικό τομέα προς το κράτος.

«Οι εμπορικές εταιρείες εξασφάλιζαν παλαιότερα ότι υπήρχε αρκετό φυσικό αέριο στις αποθήκες κατά τη διάρκεια του χειμώνα, αλλά τώρα βλέπετε ότι αυτό το καθήκον περνά εξ ολοκλήρου στο κράτος», δήλωσε. «Η κρατική εταιρεία φυσικού αερίου αναπληρώνει πλέον τα αποθέματα, πράγμα που σημαίνει ότι ο λογαριασμός περνά στους φορολογούμενους».

Τα ποσά δεν είναι διόλου ευκαταφρόνητα. Μάλιστα, ο Peters έχει εκφράσει τη διαφωνία του για το γεγονός ότι η Ολλανδία αναγκάζεται να δαπανά περίπου 1 δισ. ευρώ για την αποθήκευση φυσικού αερίου, αλλά τα οφέλη εκτείνονται πολύ πέρα από την ολλανδική αγορά. 

Το φυσικό αέριο μπορεί τελικά να πωληθεί σε πελάτες άλλων ευρωπαϊκών χωρών κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Από την πλευρά της ολλανδικής κυβέρνησης, επομένως, δημόσιο χρήμα χρησιμοποιείται για τη χρηματοδότηση ενός αποθέματος το οποίο στη συνέχεια μπορούν να αγοράσουν άλλες χώρες.

Η δυσκολία είναι ότι η τιμή στην οποία θα πωληθεί τελικά το φυσικό αέριο μπορεί να μην αποζημιώσει το ολλανδικό κράτος για το κόστος και τους κινδύνους που ανέλαβε όταν το αγόρασε και το αποθήκευσε.

«Ολόκληρη η ευρωπαϊκή αγορά επωφελείται, επειδή άλλες χώρες αγοράζουν αυτό το φυσικό αέριο από εμάς τον χειμώνα», δήλωσε ο Peters.

Ένα ευρωπαϊκό πρόβλημα με εθνικό λογαριασμό

Η Ολλανδία βρίσκεται ανάμεσα σε δύο συστήματα. Από τη μία πλευρά βρίσκεται το ευρωπαϊκό πλαίσιο ενεργειακής ασφάλειας, το οποίο αντιμετωπίζει την αποθήκευση φυσικού αερίου ως κοινό στρατηγικό πόρο. Από την άλλη βρίσκεται μια εμπορική αγορά στην οποία οι εταιρείες λαμβάνουν αποφάσεις με βάση το αναμενόμενο κόστος, τις τιμές και τις αποδόσεις.

Τα δύο αυτά συστήματα δεν ταιριάζουν πλέον απόλυτα.

Η Van Veldhoven υποστηρίζει ότι η Ευρώπη θα πρέπει να επανεξετάσει τον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται οι υποχρεώσεις αποθήκευσης. Αντί να εστιάζουν τόσο έντονα στο πόση δυναμικότητα αποθήκευσης διαθέτει μια χώρα, οι κανόνες θα πρέπει να λαμβάνουν περισσότερο υπόψη την πραγματική ζήτηση για φυσικό αέριο.

Αυτό θα μπορούσε να μειώσει την επιβάρυνση χωρών όπως η Ολλανδία, των οποίων οι υποδομές αποθήκευσης είναι δυσανάλογα μεγάλες σε σχέση με την εγχώρια χειμερινή κατανάλωση.

Έχει επίσης προτείνει οι χώρες που επωφελούνται από το φυσικό αέριο που διατηρείται ως απόθεμα για λογαριασμό τους στις ολλανδικές εγκαταστάσεις να συμμετέχουν οικονομικά στο κόστος. Εάν, για παράδειγμα, φυσικό αέριο αποθηκεύεται στην Ολλανδία για χρήση στη Γερμανία ή την Πορτογαλία, το κόστος δεν θα πρέπει αυτομάτως να επιβαρύνει τους Ολλανδούς φορολογούμενους.

«Ο λογαριασμός πρέπει να μοιράζεται πιο δίκαια σε ολόκληρη την Ευρώπη», υποστηρίζει η Van Veldhoven.

Ο ρόλος των εταιρειών

Το δεύτερο σκέλος της προσέγγισης της ολλανδικής κυβέρνησης θα ήταν οι εταιρείες να αναλάβουν πιο ενεργό ρόλο.  Μία από τις προτάσεις είναι να υποχρεωθούν οι προμηθευτές να αποθηκεύουν φυσικά μέρος του φυσικού αερίου που έχουν δεσμευτεί να παρέχουν στους πελάτες τους.

Μια τέτοια υποχρέωση θα μετατόπιζε μέρος του βάρους από το κράτος. Δεν θα εξαφάνιζε, όμως, το υποκείμενο κόστος.

Ο Peters έχει προειδοποιήσει ότι οι ενεργειακές εταιρείες πιθανότατα θα θεωρούσαν την υποχρεωτική αποθήκευση πρόσθετο κόστος. Εάν οι εταιρείες υποχρεώνονταν να αγοράζουν και να αποθηκεύουν φυσικό αέριο ανεξάρτητα από το αν αυτό είναι εμπορικά συμφέρον, θα μπορούσαν να μετακυλίσουν το κόστος στους πελάτες τους. Έτσι, η δαπάνη θα μεταφερόταν από τους φορολογούμενους στους καταναλωτές, αντί να εξαλειφθεί.

Η αλλαγή στην αγορά

Το ολλανδικό δίλημμα καταδεικνύει τον ευρύτερο μετασχηματισμό του ευρωπαϊκού ενεργειακού συστήματος.

Η αποθήκευση φυσικού αερίου είχε σχεδιαστεί γύρω από ένα σχετικά προβλέψιμο εμπορικό μοντέλο: αγορά τούς θερμότερους μήνες, φθηνή αποθήκευση και πώληση όταν η χειμερινή ζήτηση ωθούσε τις τιμές υψηλότερα. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις μπορούσαν σε σημαντικό βαθμό να βασίζονται στις ιδιωτικές εταιρείες για να λειτουργεί αυτό το σύστημα.

Η αγορά φυσικού αερίου δεν λειτουργεί πλέον τόσο προβλέψιμα. Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη έχει δώσει μεγαλύτερη έμφαση στη διατήρηση σημαντικών αποθεμάτων για την προστασία από διακοπές του εφοδιασμού. Αυτό που κάποτε ήταν κυρίως μια εμπορική δραστηριότητα έχει, επομένως, αποκτήσει στρατηγική και πολιτική διάσταση.

Για την Ολλανδία, το γεωλογικό της πλεονέκτημα έχει μετατραπεί σε οικονομική επιβάρυνση.  Η κυβέρνηση πληρώνει πλέον για τη διατήρηση αποθεμάτων που συμβάλλουν στην ασφάλεια της ευρύτερης ευρωπαϊκής αγοράς, ενώ το εμπορικό κίνητρο για κάτι τέτοιο έχει εξασθενήσει.