Η νέα ενεργειακή κρίση απαιτεί μια πιο ανθεκτική και κοινωνικά δίκαιη Ευρώπη

Η Ευρώπη βρίσκεται ξανά αντιμέτωπη με μια ενεργειακή κρίση. Δεν πρόκειται μόνο για μια κρίση τιμών ή εφοδιασμού, αλλά για κρίση εξάρτησης, ασφάλειας και κοινωνικής συνοχής.

Σήμερα, το 57% της ενέργειας που καταναλώνουμε εξακολουθεί να προέρχεται από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα. Μόνο πέρυσι, οι εισαγωγές αυτές κόστισαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση 340 δισεκατομμύρια ευρώ. Στις πρώτες εβδομάδες της τελευταίας κρίσης, πληρώσαμε επιπλέον 30 δισεκατομμύρια ευρώ, για ακριβώς τις ίδιες ποσότητες πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Το κόστος αυτό δεν είναι μόνο οικονομικό. Πίσω από κάθε αύξηση τιμών βρίσκονται νοικοκυριά κι επιχειρήσεις, που δοκιμάζονται από το αυξανόμενο ενεργειακό κόστος.

Για τους Ευρωπαίους Σοσιαλιστές και Δημοκράτες, η ενέργεια αποτελεί δημόσιο αγαθό. Δεν είναι ούτε πολυτέλεια, ούτε προνόμιο για όσους έχουν την οικονομική δυνατότητα να την εξασφαλίσουν.

Η πρωτοβουλία AccelerateEU της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που στοχεύει στην άμεση ανακούφιση ευάλωτων νοικοκυριών κι επιχειρήσεων καθώς και σε διαρθρωτικές παρεμβάσεις προς μια «Ενεργειακή Ένωση», κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση. Η επιτυχία της βεβαίως, θα κριθεί στην πράξη.

Το AccelerateEU βασίζεται σε πέντε βασικούς πυλώνες:

1. Προστασία των πολιτών απέναντι στην ενεργειακή φτώχεια

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ορθώς άνοιξε τον δρόμο για στοχευμένη εισοδηματική στήριξη, ενεργειακά κουπόνια και χαμηλότερη φορολογία στην ηλεκτρική ενέργεια για τα ευάλωτα νοικοκυριά. Παράλληλα, μέσω του Citizens' Energy Package, έθεσε στο επίκεντρο της ενεργειακής πολιτικής, τους πολίτες που πλήττονται από την ενεργειακή φτώχεια.

Οι εθνικές κυβερνήσεις έχουν ήδη δεσμεύσει περισσότερα από 11 δισεκατομμύρια ευρώ, ωστόσο, πάνω από το 17% εξακολουθεί να κατανέμεται οριζόντια, ενώ θα έπρεπε να κατευθύνεται αποκλειστικά σε όσους έχουν πραγματικά ανάγκη.

Δεν μπορούμε να αποδεχθούμε μια Ευρώπη όπου οι ενεργειακοί κολοσσοί καταγράφουν υπερκέρδη, ενώ οι οικογένειες εξακολουθούν να δυσκολεύονται να καλύψουν βασικές ενεργειακές ανάγκες.

Η φορολόγηση των υπερκερδών στους τομείς του πετρελαίου και του φυσικού αερίου και η επιστροφή των πόρων στα νοικοκυριά και στις μικρές επιχειρήσεις αποτελεί ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης.

Η προστασία των πολιτών προϋποθέτει διαφανείς συμβάσεις, εγγυήσεις για τους καταναλωτές και, πάνω απ' όλα, διασφάλιση ότι κανένα ευάλωτο νοικοκυριό δεν θα στερηθεί την πρόσβαση στην ενέργεια. Όταν η αγορά αποτυγχάνει, η παρέμβαση των δημόσιων αρχών αποτελεί αναγκαία έκφραση του κοινωνικού συμβολαίου.

2. Ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και νέα ενεργειακή ασφάλεια

Η κοινή πλήρωση των αποθηκών φυσικού αερίου και η αξιοποίηση των στρατηγικών αποθεμάτων πετρελαίου, ενισχύουν την ευρωπαϊκή ανθεκτικότητα.

Η αλληλεγγύη μεταξύ των κρατών-μελών είναι το συλλογικό μας δίχτυ ασφαλείας και πρέπει να συμβαδίζει με τη στρατηγική δέσμευση της Ευρωπαϊκής Ένωσης να τερματίσει την εξάρτησή της από τη ρωσική ενέργεια.

Ταυτόχρονα, η Ευρωπαϊκή Ένωση χρειάζεται ένα νέο πλαίσιο ενεργειακής ασφάλειας, που θα λαμβάνει υπόψη τις επιπτώσεις της αγοράς φυσικού αερίου στην αγορά ηλεκτρικής ενέργειας και θα θωρακίζει την Ευρώπη απέναντι στην εργαλειοποίηση της ενέργειας από τρίτες χώρες.

Η πρόσφατη εμπειρία απέδειξε ότι η Ευρώπη χρειάζεται μια πιο ανθεκτική στρατηγική, όχι μόνο στον εφοδιασμό φυσικού αερίου, αλλά και σε κινδύνους που αφορούν τις κρίσιμες πρώτες ύλες και τις τεχνολογίες της ενεργειακής μετάβασης.

3. Εγχώρια καθαρή ενέργεια με τους πολίτες στο επίκεντρο

Η παραγωγή περισσότερης εγχώριας καθαρής ενέργειας αποτελεί τη μόνιμη απάντηση στην ενεργειακή εξάρτηση και ενισχύει την ευρωπαϊκή ενεργειακή κυριαρχία.

Οι Ενεργειακές Κοινότητες, η αυτοπαραγωγή και η συμμετοχή των πολιτών, βασικοί άξονες του Citizens' Energy Package, αποτελούν τον πυρήνα της Ενεργειακής Δημοκρατίας. Όταν πολίτες, δήμοι και συνεταιρισμοί παράγουν, αποθηκεύουν και μοιράζονται τη δική τους ανανεώσιμη ενέργεια, δεν μειώνουν μόνο το ενεργειακό κόστος. Επαναφέρουν τον έλεγχο της ενέργειας στις τοπικές κοινωνίες.

Στην Ελλάδα, οι Ενεργειακές Κοινότητες που ξεκίνησαν να συζητούνται στο Συμβούλιο Ενέργειας κατά την ελληνική προεδρία του 2014, θεσπίστηκαν με τον Ν. 4513/2018. Στην πράξη, όμως, το θεσμικό πλαίσιο αξιοποιήθηκε και από μεγάλους επενδυτές, για προνομιακή πρόσβαση στο ηλεκτρικό δίκτυο, ευνοϊκότερη αδειοδότηση και πρόσβαση σε επιδοτήσεις, χωρίς ουσιαστική συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών. Από τα 1.465 MW έργων Ενεργειακών Κοινοτήτων που βρίσκονταν σε λειτουργία στην Ελλάδα έως τον Σεπτέμβριο του 2025, το 93% (1.364 MW) αφορούσαν εμπορικά έργα, ενώ μόλις το 7% (101 MW) αφορούσαν έργα αυτοπαραγωγής. 

4. Σύγχρονα δίκτυα και πραγματική ευρωπαϊκή αγορά ενέργειας

Η πράσινη ενέργεια έχει αξία αν μπορεί να φτάσει στους πολίτες και στις επιχειρήσεις. Γι’ αυτό στηρίζουμε το EU Grids Package και τα έργα Energy Highways, τις ηλεκτρικές διασυνδέσεις, τα υποθαλάσσια καλώδια και τις υποδομές αποθήκευσης.

Απαιτείται να ολοκληρωθεί η μεταρρύθμιση της ευρωπαϊκής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, ώστε οι τιμές να μην εξακολουθούν να εξαρτώνται από το ακριβότερο ορυκτό καύσιμο του ενεργειακού μείγματος. Αυτές είναι και οι προτεραιότητές μου ως σκιώδης εισηγητής των Σοσιαλιστών και Δημοκρατών για τον Μηχανισμό «Συνδέοντας την Ευρώπη»  (Connecting Europe Facility-CEF), που θα διαθέσει την επόμενη 7ετία, 30δις € στα κράτη – μέλη.

5. Επενδύσεις με κοινωνικό αποτύπωμα

Η ενεργειακή μετάβαση απαιτεί σημαντικές δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις. 

Οι επενδύσεις αυτές πρέπει να μειώνουν το ενεργειακό κόστος, να δημιουργούν ποιοτικές θέσεις εργασίας και να ενισχύουν την περιφερειακή συνοχή. Κάθε ευρώ που επενδύεται πρέπει να έχει όχι μόνο οικονομική απόδοση, αλλά και κοινωνικό όφελος.

Κοινός παρονομαστής όλων αυτών των προτεραιοτήτων είναι η Δίκαιη Μετάβαση. Μια μετάβαση που δεν αφήνει πίσω κανέναν πολίτη, καμία Περιφέρεια και καμία τοπική κοινωνία, με τους πολίτες ενεργούς συμμέτοχους της ενεργειακής μετάβασης. 

Η ενεργειακή μετάβαση θα κριθεί μόνο αν οι πολίτες αισθανθούν ότι συμμετέχουν και ωφελούνται από αυτήν. Η Ευρώπη χρειάζεται μια ισχυρή Ενεργειακή Ένωση, που θα συνδυάζει ασφάλεια, καθαρή ενέργεια, κοινωνική δικαιοσύνη και στρατηγική αυτονομία. Μόνο έτσι θα οικοδομήσουμε μια Ευρώπη ανθεκτικότερη, δικαιότερη και περισσότερο κυρίαρχη. 

_____________

Καθ. Γιάννης Μανιάτης

Ευρωβουλευτής, Αντιπρόεδρος Ευρωπαίων Σοσιαλιστών και Δημοκρατών (S&D)

Πρ. Υπουργός Περιβάλλοντος, Ενέργειας & Κλιματικής Αλλαγής