Η δύσκολη εξίσωση του ρωσικού φυσικού αερίου – Η νέα «μεταβλητή» της Αυστριακής OMV , οι κινήσεις της Gazprom και οι επιπτώσεις στην ΕΕ

Το χρονικός ενός προαναγγελθέντος «ενεργειακού διαζυγίου»… Η Μόσχα προχώρησε άμεσα σε πραγματοποίηση της απειλής της να κλείσει τις στρόφιγγες φυσικού αερίου προς την Αυστρία, τερματίζοντας μια συμφωνία διαμετακόμισης με την OMV, νωρίτερα από ό,τι ήταν προγραμματισμένο.

Οι «μηδενικές ροές» ισχύουν από το Σάββατο το πρωί, και παρά το γεγονός ότι αποτελούν ένα μικρό ποσοστό του ενεργειακού εφοδιασμού της Ευρώπης, οι επιπτώσεις της έχουν ήδη φανεί στα… νούμερα.

Την περασμένη εβδομάδα, η είδηση και μόνο ότι επίκειται διακοπή της ροής είχε ως αποτέλεσμα να εκτιναχθούν στα ύψη οι τιμές του αερίου, με το TTF να ξεπερνά τα 47 ευρώ ανά μεγαβατώρα (υψηλό 12μήνου),  καταδεικνύοντας για μία ακόμα φορά το πόσο ευάλωτη είναι η αγορά σε κάθε γεγονός.

Η απόφαση της διαιτησίας

Όλα ξεκίνησαν την περασμένη Τετάρτη όταν η OMV ανακοίνωσε τη λήψη διαιτητικής απόφασης σύμφωνα με τους κανόνες του Διεθνούς Εμπορικού Επιμελητηρίου (ICC) σε σχέση με τις παράτυπες γερμανικές προμήθειες φυσικού αερίου της Gazprom Export, οι οποίες τελικά είχαν λήξει τον Σεπτέμβριο του 2022. Η OMV ξεκίνησε αυτό το αίτημα για διαιτησία τον Ιανουάριο του 2023.

Σύμφωνα με την απόφαση η OMV μπορεί να ανακτήσει αποζημιώσεις ύψους 230 εκατομμυρίων ευρώ πλέον τόκων και εξόδων, γεγονός που σύμφωνα με την εταιρεία,  συμβάλλει θετικά στην εξισορρόπηση των αντίστοιχων οικονομικών ζημιών που προκλήθηκαν το 2022.

Και υπογράμμισε ότι λαμβάνει τα απαραίτητα επόμενα βήματα για την εκτέλεση της διαιτητικής απόφασης με άμεση ισχύ. Δηλαδή, προχωρά σε συμψηφισμό των αξιώσεών της έναντι των τιμολογίων στο πλαίσιο της αυστριακής σύμβασης προμήθειας φυσικού αερίου.

Στην ανακοίνωσή της η OMV αναγνωρίζει ότι αναμένεται να υπάρξει επιδείνωση της συμβατικής σχέσης βάσει της αυστριακής σύμβασης προμήθειας της OGMT με την Gazprom Export, συμπεριλαμβανομένης πιθανής διακοπής της προμήθειας φυσικού αερίου. «Σε αυτή την περίπτωση, θα μπορούσαν να προκύψουν μικρές εφάπαξ ζημίες αντιστάθμισης, αλλά θα αντισταθμιστούν σαφώς από τις θετικές επιπτώσεις από τις ανακτηθείσες ζημίες» αναφέρει.

Όπερ και εγένετο.

Η απάντηση της Μόσχας

Αν και παράγοντες της αγοράς υποστήριζαν ότι οι πρώτες συνέπειες θα διαφαίνονταν περίπου στις 20 Νοεμβρίου (ημερομηνία κατά την οποία γίνονται συνήθως οι πληρωμές της OMV) η αντίδραση της Μόσχας ήταν άμεση: την Παρασκευή ενημέρωσε την αυστριακή εταιρεία ότι από το Σάββατο νωρίς το πρωί κλείνει τις στρόφιγγες. Πράγμα το οποίο έκανε.

Σε κανονικά επίπεδα

Παρόλα αυτά η Gazprom επιβεβαίωσε ότι οι διαμετακομιστικές ροές μέσω Ουκρανίας κινούνται στα συνήθη επίπεδα. Ειδικότερα οι ροές από την Ουκρανία προς τη Σλοβακία συνεχίστηκαν κανονικά στο συνοριακό σημείο Velke Kapusany.

Οι παραδόσεις από τη Σλοβακία στην Αυστρία στο Baumgarten συνεχίζονται παρά τη μείωση 17% σε σύγκριση με την Παρασκευή. Και τούτο καθώς, μετά τη διακοπή της OMV, το φυσικό αέριο μετακινείται από άλλους αγοραστές.

«Θα μπορούσε να πουληθεί από οποιονδήποτε – σε αντίθεση με την OMV – εξακολουθεί να λαμβάνει φυσικό αέριο από την Gazprom με μακροπρόθεσμα συμβόλαια. Με τη σειρά του, ο καθένας μπορούσε να το αγοράσει, συμπεριλαμβανομένης της OMV» δήλωσε η Katja Yafimava, ανώτερη ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Ενεργειακών Μελετών της Οξφόρδης.

Η ίδια πρόσθεσε ότι, ενώ αυτή η συμφωνία θα μπορούσε να συνεχιστεί στο μέλλον, η προσφορά θα είναι εκτεθειμένη σε διακυμάνσεις άμεσης τιμής και ως εκ τούτου πιο ευμετάβλητη.

Οι ροές στην κεντρική Ευρώπη

Οι ροές ρωσικού φυσικού αερίου προς την Κεντρική Ευρώπη ενδέχεται να προσαρμοστούν μέχρι τα μέσα της εβδομάδας, δεδομένου ότι χρειάζονται περίπου τρεις ημέρες για να μεταφερθεί το φυσικό αέριο από τη Ρωσία στο Baumgarten της Αυστρίας και η περικοπή στην OMV ήρθε απότομα, δήλωσε ο Karel Hirman, πρώην υπουργός Οικονομίας της Σλοβακίας.

Ο Leo Lehr, ρυθμιστής ανταγωνισμού στο E-Control της Αυστρίας, επιβεβαίωσε ότι το ρωσικό αέριο προς το παρόν εξακολουθεί να φτάνει στο Baumgarten.

«Το ρωσικό αέριο θα συνεχίσει να καταλήγει στην Αυστρία χωρίς απαγόρευση εισαγωγής. αυτή είναι η δυναμική της αγοράς. Ωστόσο, ο τερματισμός της σύμβασης με την OMV σημαίνει διακοπή των μακροπρόθεσμων εμπορικών δεσμών με την Gazprom – κάτι που είναι τελικά πολύ πιο σημαντικό από το από πού προέρχεται πραγματικά το μεμονωμένο φυσικό αέριο», όπως τόνισε.

Ψυχροπολεμικές σχέσεις

Οι σχέσεις της Αυστρίας με το ρωσικό –τότε σοβιετικό- φυσικό αέριο χρονολογούνται από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Η Αυστρία ήταν μία από τις πρώτες δυτικές χώρες που εισήγαγε φυσικό αέριο από την τότε Σοβιετική Ένωση το 1968 με τον κόμβο Baumgarten κοντά στα σύνορα με τη Σλοβακία να υλοποιεί τις παραδόσεις μέσω Ουκρανίας.

Η σχέση αυτή επρόκειτο να τερματιστεί στις αρχές του επόμενου έτους με τη λήξη της σύμβασης μεταξύ της Gazprom και της OMV, στο πλαίσιο της γενικότερης 5ετούς συμφωνίας διαμετακόμισης του ρωσικού αερίου μέσω Ουκρανίας.

Μάλιστα, ενόψει της αυξανόμενης αβεβαιότητας σχετικά με τις προμήθειες ρωσικού φυσικού αερίου στην Ευρώπη, η Αυστρία φρόντισε να αναζητήσει εναλλακτικούς δρόμους, ενισχύοντας τον εφοδιασμό της από άλλες χώρες, όπως η Τουρκία και η Νορβηγία.

«Όσον αφορά την ασφάλεια του εφοδιασμού, δεν είναι πραγματικά πρόβλημα. Έχουμε αρκετό αέριο στην αποθήκευση και υπάρχουν αρκετές άλλες πηγές φυσικού αερίου. Αυτό σημαίνει ότι δεν θα υπάρξει έλλειψη, ακόμα κι αν ο χειμώνας είναι πολύ κρύος. Αλλά ήδη βλέπουμε συνέπεια στην τιμή», σχολίασε ο Βάλτερ Μπολτς, πρώην μέλος του διοικητικού συμβουλίου της ρυθμιστικής αρχής αγορών ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου της Αυστρίας, E-Control.

Πριν από την εισβολή στην Ουκρανία το 2022, η Ρωσία προμήθευε την ΕΕ με περίπου το 40% των αναγκών της σε φυσικό αέριο.

Παρά την τεράστια πτώση της προσφοράς από τότε που το Κρεμλίνο ξεκίνησε τον ολοκληρωτικό του πόλεμο στην Ουκρανία, η ΕΕ εξακολουθεί να βασίζεται στη Ρωσία για σχεδόν το ένα πέμπτο των προμηθειών της σε φυσικό αέριο και η απερχόμενη Επίτροπος Ενέργειας Κάντρι Σίμσον ήταν σαφής όταν ρωτήθηκε εάν το μπλοκ είναι έτοιμο να συμπεριλάβει το φυσικό αέριοστο συνεχώς διευρυνόμενο καθεστώς κυρώσεων.

 «Παραμένουμε πλήρως προσηλωμένοι στην ολοκλήρωση της σταδιακής εξόδου από το ρωσικό φυσικό αέριο, κάτι που μπορεί να γίνει χωρίς να αμφισβητηθεί η ενεργειακή ασφάλεια εφοδιασμού της Ευρώπης», είπε η Σίμσον σε δημοσιογράφους στις Βρυξέλλες την περασμένη εβδομάδα.

Οι τιμές

Όπως ήταν αναμενόμενο, οι ευρωπαϊκές τιμές φυσικού αερίου δεν δέχτηκαν καλά τα νέα. Τα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης ανέβηκαν 2,7% στα 47,49 ευρώ ανά μεγαβατώρα, καθώς οι έμποροι προετοιμάζονται για μια ακόμη αναταραχή σε μια ήπειρο που έχει ήδη δει αρκετό ενεργειακό δράμα. Ο εφοδιασμός φυσικού αερίου της Ευρώπης είναι στα ύψη από την ενεργειακή κρίση του 2022, με κάθε δυσκολία να φέρνει τις αγορές σε φρενίτιδα.

Αν και η OMV έσπευσε να καθησυχάσει ότι θα εξακολουθεί να είναι σε θέση να ανταποκρίνεται στις υποχρεώσεις προμήθειας μέσω «εναλλακτικών πηγών», το timing είναι αρκετά επιβαρυντικό καθώς ο χειμώνας έχει ήδη χτυπήσει την πόρτα της Ευρώπης. Ακόμη και ένας απλός υπαινιγμός για προβλήματα στην προσφορά, προσφοράς νευρικότητα στις κυβερνήσεις σχετικά με τους λογαριασμούς θέρμανσης και την ενεργειακή ασφάλεια.

Το εύθραυστο τοπίο

Η κίνηση της Gazprom είναι μια υπενθύμιση της φθίνουσας, αλλά ακόμα ισχυρής ενεργειακής επιρροής της Ρωσίας στην Ευρώπη. Σίγουρα, η ήπειρος έχει ξοδέψει τα τελευταία δύο χρόνια διαφοροποιώντας τις πηγές ενέργειας της - συλλέγοντας φορτία LNG και αξιοποιώντας εναλλακτικούς αγωγούς - αλλά η ικανότητα της Gazprom να προκαλεί ταραχή είναι ζωντανή.

Καθώς ξεκινά η περίοδος θέρμανσης της Ευρώπης, αυτή η διαμάχη μεταξύ της Gazprom και της OMV υπογραμμίζει πόσο εύθραυστο παραμένει το ενεργειακό τοπίο. Αν μη τι άλλο, είναι μια έγκαιρη υπενθύμιση για την Ευρώπη να συνεχίσει να εργάζεται σε αυτά τα σχέδια έκτακτης ανάγκης — και ίσως να συγκεντρώσει μερικές επιπλέον κουβέρτες. Ο χειμώνας είναι εδώ και μαζί του περισσότερα γεωπολιτικά παιχνίδια.

Ιστορικά σημαντικός προμηθευτής φυσικού αερίου, η Ρωσία έχει δει το μερίδιο αγοράς της να διαβρώνεται μετά τη σύγκρουση στην Ουκρανία, με χώρες όπως η Νορβηγία και οι ΗΠΑ να καλύπτουν το κενό. Η απόσυρση της Αυστρίας αφήνει την Ουγγαρία και τη Σλοβακία ως τα μόνα εναπομείναντα ευρωπαϊκά έθνη που εξαρτώνται σημαντικά από το ρωσικό αέριο, κυρίως μέσω ενός αγωγού με έδρα την Τουρκία.

Οι προμήθειες ρωσικού φυσικού αερίου στην Ευρώπη μέσω της Ουκρανίας ενδέχεται να σταματήσουν εντελώς από την 1η Ιανουαρίου 2025 μετά τη λήξη της τρέχουσας πενταετούς συμφωνίας, καθώς το Κίεβο αρνήθηκε να διαπραγματευτεί τους νέους όρους της διέλευσης με τη Μόσχα κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Ουκρανική διαδρομή

Ο αγωγός Urengoy-Pomary-Uzhgorod της σοβιετικής εποχής φέρνει αέριο από τη Σιβηρία μέσω της πόλης Sudzha –που τώρα βρίσκεται υπό τον έλεγχο των ουκρανικών στρατιωτικών δυνάμεων– στην περιοχή Kursk της Ρωσίας. Στη συνέχεια ρέει μέσω της Ουκρανίας στη Σλοβακία.

Στη Σλοβακία, ο αγωγός φυσικού αερίου χωρίζεται σε κλάδους που πηγαίνουν προς την Τσεχία και την Αυστρία.

Η Αυστρία εξακολουθεί να λαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του φυσικού αερίου της μέσω της Ουκρανίας, ενώ η Ρωσία αντιπροσωπεύει περίπου τα δύο τρίτα των εισαγωγών φυσικού αερίου της Ουγγαρίας.

Η Σλοβακία παίρνει περίπου 3 bcm από τον ενεργειακό κολοσσό Gazprom ετησίως, επίσης περίπου τα δύο τρίτα των αναγκών της.

Η Τσεχία μείωσε σχεδόν πλήρως τις εισαγωγές φυσικού αερίου από τα ανατολικά πέρυσι, αλλά άρχισε να παίρνει φυσικό αέριο από τη Ρωσία το 2024.

Οι περισσότερες άλλες διαδρομές ρωσικού φυσικού αερίου προς την Ευρώπη είναι κλειστές, συμπεριλαμβανομένης της Yamal-Europe μέσω Λευκορωσίας και του Nord Stream κάτω από τη Βαλτική.

Η μόνη άλλη λειτουργική διαδρομή ρωσικού αγωγού φυσικού αερίου προς την Ευρώπη είναι ο Blue Stream και ο TurkStream προς την Τουρκία κάτω από τη Μαύρη Θάλασσα. Η Τουρκία στέλνει ορισμένους όγκους ρωσικού φυσικού αερίου στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης της Ουγγαρίας.

Γιατί η ουκρανική διαδρομή εξακολουθεί να λειτουργεί;

Ενώ οι εναπομείναντες όγκοι διαμετακόμισης ρωσικού φυσικού αερίου είναι μικροί, το ζήτημα παραμένει δίλημμα για την ΕΕ. Πολλά μέλη της ΕΕ, όπως η Γαλλία και η Γερμανία, έχουν πει ότι δεν θα αγοράζουν πλέον ρωσικό αέριο, αλλά η στάση της Σλοβακίας, της Ουγγαρίας και της Αυστρίας, που έχουν στενότερους δεσμούς με τη Μόσχα, αμφισβητεί την κοινή προσέγγιση της ΕΕ.

Οι χώρες, που εξακολουθούν να λαμβάνουν ρωσικό αέριο, υποστηρίζουν ότι είναι το πιο οικονομικό καύσιμο και κατηγορούν επίσης τις γειτονικές χώρες της ΕΕ για την επιβολή υψηλών τελών διαμετακόμισης για εναλλακτικές προμήθειες.

Η Ουκρανία εξακολουθεί να κερδίζει 0,8-1 δισεκατομμύριο δολάρια σε τέλη διαμετακόμισης από τη ρωσική μεταφορά φυσικού αερίου. Η Ρωσία κερδίζει πάνω από 3 δισεκατομμύρια δολάρια από πωλήσεις μέσω Ουκρανίας με βάση μια μέση τιμή φυσικού αερίου 200 δολαρίων ανά 1.000 κυβικά μέτρα, σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Reuters.