Ασκήσεις επί χάρτου στην Ευρώπη για το ενεργειακό κόστος – Τι θα συζητηθεί στη Σύνοδο Κορυφής 

Οι Ευρωπαίοι ηγέτες ετοιμάζονται να αντιμετωπίσουν ένα νέο σοκ στις τιμές της ενέργειας, καθώς η εκτίναξη των τιμών του πετρελαίου και του φυσικού αερίου απειλεί να διαταράξει την εύθραυστη οικονομική ανάκαμψη της ηπείρου.  Σύμφωνα με προσχέδιο εγγράφου που κυκλοφορεί μεταξύ αξιωματούχων της ΕΕ, και αποκαλύπτει το Euractiv, στη σύνοδο κορυφής στις Βρυξέλλες, που έχει προγραμματιστεί για τις 19–20 Μαρτίου, οι αρχηγοί κυβερνήσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα συζητήσουν επείγοντα μέτρα για τον περιορισμό των εκρηκτικών αυξήσεων στις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας. 

Οι έκτακτες αυτές συζητήσεις έρχονται εν μέσω αυξανόμενης αναταραχής στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας, μετά την κλιμάκωση της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή. Τις τελευταίες ημέρες, οι τιμές του φυσικού αερίου στην Ευρώπη έχουν αυξηθεί πάνω από 50%, ενώ οι τιμές του πετρελαίου έχουν κατά στιγμές σχεδόν διπλασιαστεί. Η άνοδος αυτή αντανακλά τους αυξανόμενους φόβους για την ασφάλεια των θαλάσσιων μεταφορών στον Περσικό Κόλπο, ιδιαίτερα στα Στενά του Ορμούζ — μια στενή θαλάσσια δίοδο από την οποία διέρχεται περίπου το ένα τέταρτο του παγκόσμιου πετρελαίου και περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προμήθειας υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG).

Η ανησυχία στις αγορές

Καθώς ολοένα και περισσότεροι πλοιοκτήτες αρνούνται να περάσουν από τα στενά λόγω του κινδύνου επιθέσεων, οι αγορές αντέδρασαν άμεσα. Η ανησυχία για την προσφορά έχει προκαλέσει ισχυρούς κραδασμούς στις ευρωπαϊκές αγορές ενέργειας, όπου πολλές χώρες εξακολουθούν να εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα.

Η κατάσταση αυτή έχει προσδώσει νέα αίσθηση επείγοντος στη σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της επόμενης εβδομάδας, η οποία αρχικά αναμενόταν να επικεντρωθεί κυρίως στη μακροπρόθεσμη ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας. Πλέον, όμως, το άμεσο ζήτημα του πώς θα προστατευθούν νοικοκυριά και επιχειρήσεις από το αυξανόμενο κόστος ηλεκτρικής ενέργειας έχει ανέβει στην κορυφή της ατζέντας.

Σύμφωνα με προσχέδιο των συμπερασμάτων της συνόδου, με ημερομηνία 9 Μαρτίου, οι ηγέτες της ΕΕ αναμένεται να καλέσουν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να «παρουσιάσει επειγόντως προτάσεις για συγκεκριμένες δράσεις με στόχο τη μείωση των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας βραχυπρόθεσμα». Η διατύπωση αυτή αντανακλά την αυξανόμενη πολιτική πίεση σε ολόκληρη την Ένωση, καθώς οι κυβερνήσεις αντιμετωπίζουν αυξανόμενο κόστος για καταναλωτές και επιχειρήσεις.

Το έγγραφο υποστηρίζει ότι οι πρόσφατες αυξήσεις τιμών αναδεικνύουν τη στρατηγική ευαλωτότητα της ΕΕ όσον αφορά τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα. «Οι πρόσφατες αυξήσεις στις τιμές των εισαγόμενων ορυκτών καυσίμων δείχνουν ότι η ενεργειακή μετάβαση παραμένει η πιο αποτελεσματική στρατηγική», αναφέρεται στο προσχέδιο, τονίζοντας την ανάγκη επιτάχυνσης της στροφής προς ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Ωστόσο, το ίδιο κείμενο αναγνωρίζει ότι «στοχευμένες λύσεις απαιτούνται βραχυπρόθεσμα» για τη σταθεροποίηση των αγορών ηλεκτρικής ενέργειας όσο εξελίσσεται η μακροπρόθεσμη μετάβαση.

Μνήμες του 2022

Για πολλούς υπεύθυνους χάραξης πολιτικής στην ΕΕ, η παρούσα κρίση θυμίζει το ενεργειακό σοκ που ακολούθησε την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022. Εκείνη η σύγκρουση ανάγκασε την Ευρώπη να μειώσει γρήγορα την εξάρτησή της από το ρωσικό φυσικό αέριο, προκαλώντας μια έντονη προσπάθεια εξεύρεσης εναλλακτικών προμηθειών και επιτάχυνσης της ανάπτυξης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Παρότι η Ένωση έχει σημειώσει πρόοδο στη διαφοροποίηση του ενεργειακού της μείγματος, η πρόσφατη αναταραχή δείχνει ότι οι ευρωπαϊκές αγορές παραμένουν εκτεθειμένες σε γεωπολιτικούς κινδύνους.

Ένα ζήτημα που συγκεντρώνει ιδιαίτερη προσοχή ενόψει της συνόδου είναι το σύστημα τιμολόγησης άνθρακα της ΕΕ. Το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ (ETS), που εισήχθη το 2005, υποχρεώνει τους παραγωγούς ηλεκτρικής ενέργειας και τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις να αγοράζουν δικαιώματα για κάθε τόνο διοξειδίου του άνθρακα που εκπέμπουν. Με τον τρόπο αυτό τίθεται μια τιμή στη ρύπανση από άνθρακα, με στόχο να ενθαρρυνθεί η μετάβαση από τα ορυκτά καύσιμα σε καθαρότερες μορφές ενέργειας.

Η τιμολόγηση του άνθρακα

Ωστόσο, καθώς οι τιμές ενέργειας αυξάνονται, το ETS έχει γίνει πολιτικά ευαίσθητο ζήτημα. Παρότι η τιμή του άνθρακα αντιστοιχεί κατά μέσο όρο περίπου στο 10% του κόστους χονδρικής της ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη, η επίδρασή της μπορεί να είναι σημαντικά μεγαλύτερη σε περιοχές όπου η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας βασίζεται κυρίως σε ορυκτά καύσιμα.

Το προσχέδιο των συμπερασμάτων της συνόδου δείχνει ότι οι εθνικές κυβερνήσεις ανησυχούν όλο και περισσότερο για τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίζει η τιμολόγηση του άνθρακα στην επιδείνωση της τρέχουσας ενεργειακής κρίσης. Για τον λόγο αυτό, οι ηγέτες της ΕΕ αναμένεται να ζητήσουν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προτείνει τρόπους για να «μετριαστεί ο αντίκτυπός του στις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας», με σχετική νομοθετική πρόταση να αναμένεται έως τον Ιούλιο.

Αυξημένες πιέσεις

Η πολιτική πίεση αυξάνεται ήδη σε αρκετά κράτη μέλη, ιδιαίτερα στη Γερμανία, τη μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης. Το Βερολίνο έχει πληγεί ιδιαίτερα από την πρόσφατη άνοδο των τιμών των καυσίμων, με το κόστος του ντίζελ και του φυσικού αερίου να αυξάνεται ταχύτερα σε σχέση με πολλές γειτονικές χώρες. Μετά τα αμερικανοϊσραηλινά πλήγματα κατά του Ιράν, οι τιμές καυσίμων στη Γερμανία ξεπέρασαν το πολιτικά ευαίσθητο όριο των 2 ευρώ ανά λίτρο, προκαλώντας ανησυχία στους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής.

Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς αναγνώρισε την αυξανόμενη ανησυχία νωρίτερα αυτή την εβδομάδα. «Ανησυχούμε για την εξέλιξη των τιμών της ενέργειας», δήλωσε τη Δευτέρα, προειδοποιώντας ότι μια παρατεταμένη αναστάτωση στις αγορές θα μπορούσε να έχει ευρύτερες οικονομικές συνέπειες.

Ο πιθανός αντίκτυπος στη γερμανική οικονομία συζητείται ήδη στους κύκλους της πολιτικής και της οικονομίας. Σύμφωνα με δημοσιεύματα του γερμανικού περιοδικού Stern, οικονομολόγοι εξετάζουν ένα «εφιαλτικό σενάριο» στο οποίο το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν της χώρας θα μπορούσε να μειωθεί έως και κατά 1% εάν η ενεργειακή κρίση διαρκέσει περισσότερο από τρεις μήνες. Ακόμη και αν η ναυσιπλοΐα στον Περσικό Κόλπο αποκατασταθεί σχετικά γρήγορα, οι αναλυτές εκτιμούν ότι η οικονομία θα μπορούσε να χάσει περίπου 0,4 ποσοστιαίες μονάδες ανάπτυξης.

Τέτοιες προβλέψεις έχουν εντείνει το αίσθημα κατεπείγοντος σε ολόκληρη την Ευρώπη, όπου οι κυβερνήσεις φοβούνται ότι ένα νέο κύμα ενεργειακού πληθωρισμού θα μπορούσε να υπονομεύσει την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας και την κατανάλωση των νοικοκυριών. Πολλές ευρωπαϊκές βιομηχανίες εξακολουθούν να ανακάμπτουν από τις εκρηκτικές αυξήσεις στις τιμές ενέργειας μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία, οι οποίες ανάγκασαν ορισμένους ενεργοβόρους κλάδους να περιορίσουν την παραγωγή ή να μεταφέρουν δραστηριότητες στο εξωτερικό.

Τα μέτρα στο τραπέζι

Η επικείμενη σύνοδος κορυφής στις Βρυξέλλες αναμένεται, επομένως, να επικεντρωθεί τόσο σε άμεσα μέτρα ανακούφισης όσο και σε μακροπρόθεσμες διαρθρωτικές αλλαγές. Μεταξύ των ιδεών που συζητούνται είναι προσωρινές παρεμβάσεις στις τιμές, μεταρρυθμίσεις στους κανόνες της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας και μέτρα για την επιτάχυνση των επενδύσεων σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και συστήματα αποθήκευσης.

Ορισμένοι αξιωματούχοι έχουν επίσης θέσει το ενδεχόμενο επέκτασης των κοινών αγορών φυσικού αερίου, τις οποίες η ΕΕ εισήγαγε μετά την κρίση της Ουκρανίας για να ενισχύσει τη διαπραγματευτική ισχύ του μπλοκ στις διεθνείς αγορές. Άλλοι υποστηρίζουν ότι η τρέχουσα αναταραχή αποδεικνύει την ανάγκη βαθύτερης ενεργειακής ολοκλήρωσης στην Ευρώπη, επιτρέποντας την ευκολότερη ροή ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου μεταξύ των κρατών μελών σε περιόδους πίεσης στην προσφορά.

Οι Υπουργοί Ενέργειας

Στο πλαίσιο αυτό, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον αναμένεται το συμβούλιο των Υπουργών Ενέργειας της ΕΕ τη Δευτέρα, στο οποίο θα συμμετάσχει και ο Έλληνας υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, κ. Σταύρος Παπασταύρου.

Η άμεση πολιτική πρόκληση παραμένει η εξισορρόπηση μεταξύ μακροπρόθεσμων φιλοδοξιών και βραχυπρόθεσμης προσιτότητας των τιμών. Με τις τιμές της ενέργειας να αυξάνονται απότομα και την ανησυχία των πολιτών να εντείνεται, οι ηγέτες της ΕΕ αντιμετωπίζουν αυξανόμενη πίεση να παρουσιάσουν λύσεις γρήγορα.