Αυτό το ρίσκο ποιος θα το πάρει;

«…Η Ιστορία έχει πολλά πονηρά περάσματα, …,

Προσφέρει, όταν έχουμε την προσοχή αλλού στραμμένη

Και ό, τι προσφέρει, το δίνει με ευέλικτα μπερδέματα, …

Εξαπατάει με ψυθιριστές φιλοδοξίες, μας οδηγεί με ματαιοδοξίες…

Δίνει όταν η προσοχή μας περισπάται…

Δίνει πολύ νωρίς, στ’αδύναμα χέρια…

Ούτε ο φόβος ούτε η γενναιότητα μας διασώζουν…»

(ΤΣ Ελιοτ, 1920 – Γερόντιον – Μετάφραση Παυλίνα Παμπούδη)
 

Τα αποσπάσματα αυτά από το ποίημα του ΤΑ Έλιοτ, γραμμένο μετά τον 1^ο παγκόσμιο πόλεμο, περιγράφουν πολύ γλαφυρά πόσο δύσκολο είναι να προβλέψουμε τι μας επιφυλάσσει η Ιστορία.

Η ιστορία των αγορών είναι γεμάτη από περιστατικά όπου οι συμμετέχοντες άλλες φορές υποτίμησαν τους κινδύνους και άλλες τους υπερτίμησαν.

Ακόμη και ευρέως αναγνωρισμένοι οργανισμοί με δομές, εμπειρία και βαθιά γνώση των αγορών απέτυχαν κατά καιρούς να αναγνωρίσουν τις επερχόμενες εξελίξεις, καταλήγοντας σε μνημειώδεις αποτυχίες.

Η αβεβαιότητα είναι το μόνο σίγουρο ενδεχόμενο, ειδικά σε ένα τόσο περίπλοκο περιβάλλον, όπως αυτό των αγορών ηλεκτρικής ενέργειας.

Η εμπειρία που έχουμε από την ελληνική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας κατά τα προηγούμενα χρόνια δείχνει πως δεν έχουμε ακόμη ούτε την κατάλληλη κατανόηση, ούτε την κατάλληλη νοοτροπία για να διαχειριστούμε αποτελεσματικά τους κινδύνους με τους οποίους είμαστε αντιμέτωποι.

Ένας βασικός κανόνας είναι πως η ανάληψη ρίσκου εμπεριέχει κόστος.

Αυτό συχνά αγνοείται, είτε γιατί δεν έχουμε καταλάβει πως έχουμε αναλάβει ρίσκο, είτε γιατί υπερτιμούμε τις θετικές προοπτικές της δραστηριότητας μας και υποτιμούμε τις αρνητικές.

Αν πάντως κάποιος κατανοήσει την βασική αυτή αρχή θα πρέπει να είναι έτοιμος να πληρώσει κάποιο τίμημα για να μειώσει την έκθεσή του σε κίνδυνο ή να εισπράξει κάποιο τίμημα για να αναλάβει το ρίσκο κάποιου άλλου.

Υπάρχει κι ένας δεύτερος κανόνας σχετικά με το ρίσκο, πως πρέπει τελικά να καταλήγει σε αυτόν που μπορεί να το διαχειριστεί καλύτερα.

Αυτό δεν σημαίνει πως η μεταφορά πρέπει να γίνει δωρεάν (βλ. 1^ο κανόνα), αλλά πως τελικά είναι καλύτερο για όλους, τους κινδύνους να τους διαχειρίζονται αυτοί που μπορούν πιο αποτελεσματικά.

Η ιστορία της ελληνικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, είναι γεμάτη από παραδείγματα αδυναμίας κατανόησης του ρίσκου, παρεμβάσεων που αντί να το περιορίσουν το επέτειναν, ή το μετέφεραν σε αυτούς που δεν μπορούσαν να το διαχειριστούν.

Ή ακόμη χειρότερα το μετέφεραν κατά το δοκούν, αλλά ταυτόχρονα περιορίζοντας τους βαθμούς ελευθερίας αυτών που κλήθηκαν να το διαχειριστούν.

Η ελληνική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας ξεκίνησε πριν από σχεδόν 25 χρόνια σε ένα πολύ προστατευμένο περιβάλλον. Η τιμές χονδρεμπορικής μπορούσαν να κινηθεί εντός ενός στενού εύρους τιμών (0-150 και 300€/MWh αργότερα), οι μονάδες παραγωγής λειτουργούσαν με σχετικά προβλέψιμο κόστος (μακροχρόνιες συμβάσεις φ.α., χρήση εγχώριου λιγνίτη), υπήρχαν ελάχιστα ΑΠΕ, και οι αγορές ήταν μη συζευγμένες.

Οι συνθήκες άρχισαν να αλλάζουν σταδιακά και εκεί άρχισε να φαίνεται όλο και πιο καθαρά η αδυναμία κατανόησης της έννοιας του ρίσκου τόσο από τους συμμετέχοντες τόσο και από τις αρχές.

Πρώτο και πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η ανάπτυξη των ΑΠΕ.

Το κράτος και η Ευρωπαϊκή Ένωση αποφάσισαν πως για να βοηθήσουν την επίτευξη των στόχων της πράσινης μετάβασης, θα έπρεπε να πάρουν τον επιχειρηματικό κίνδυνο από τα χέρια των επενδυτών προσφέροντας μακροχρόνια και γενναιόδωρα PPAs.

Δεν άλλαξαν τακτική ούτε όταν είδαν την έντονη ζήτηση για τέτοια έργα, αλλά ούτε όταν το σύστημα αυτό βάδιζε προς την χρεοκοπία.

Δεν δοκιμάστηκε ποτέ η δυνατότητα ανάπτυξης έργων με καθαρά εμπορικούς όρους (χωρίς καμία στήριξη), για να αποδειχθεί αν υπήρχαν, ή όχι, διαθέσιμοι επενδυτές.

Δημιουργήθηκε έτσι μία γενιά επενδυτών (αλλά και χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων) που δεν είχαν αναλάβει κανένα ρίσκο. ¨Η που έτσι νόμιζαν.

Το κράτος που τελικά ανέλαβε το ρίσκο, αφού υπέστη τα αποτελέσματα της έκθεσής του, στην συνέχεια μετέφερε μέρος του πίσω στους επενδυτές (βλ. 2013, αλλά και με την επιβολή νέων υποχρεώσεων, περικοπών κτλ).

Εξακολουθεί όμως ταυτόχρονα να είναι διαθέσιμο να αναλάβει ρίσκο τρίτων, προφανώς υποτιμώντας το κόστος, ή αδιαφορώντας για αυτό.

Είναι επίσης πάντα έτοιμο να μεταφέρει ρίσκο από μία ομάδα συμμετεχόντων στην άλλη ανάλογα με τις επικρατούσες απόψεις για το… κοινό περί δικαίου αίσθημα.

Ιδέες που εφαρμόστηκαν, όπως τα ΑΔΙ, τα ΝΟΜΕ, το ΠΦΕΧΕΛ, η λειτουργία ΑΠΕ χωρίς κόστος εξισορρόπησης για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι πρόσφατοι διαγωνισμοί των μπαταριών, αλλά και άλλες που τελικά δεν εφαρμόστηκαν (βλ Green Pool), είναι ενδεικτικές των παραπάνω.

Με την εισαγωγή του target model το 2020 ο κίνδυνος από την έκθεση στην αγορά πολλαπλασιάστηκε. Οι ίδιοι φορείς που μέχρι τότε περιόριζαν με όποιον τρόπο μπορούσαν την μεταβλητότητα, αποδέχθηκαν να αυξηθούν τα όρια διακύμανσης των αγορών σε ύψη (± 10.000 €/MWh) τα οποία είναι δεδομένο πως δεν μπορεί να αντέξει η αγορά μας (και μάλλον σχεδόν καμία αγορά στην Ευρώπη).

Για άλλη μια φορά υποτιμήθηκε ή αγνοήθηκε πόσο μεγάλη ήταν αυτή η αλλαγή.

Το Target Model συνδυάστηκε με επικράτηση της κυμαινόμενης τιμής στα συμβόλαια φυσικού αερίου και φυσικά και με την σύζευξη των ευρωπαϊκών αγορών. Ο συνδυασμός οδήγησε στην «τέλεια καταιγίδα» του 2022, η οποία δημιούργησε τεράστια προβλήματα στις ευρωπαϊκές αγορές, χωρίς όμως οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας να πλησιάσουν ούτε κατά διάνοια τα πάνω όρια διακύμανσης.

Αντιμετωπίσαμε μόνο ένα μέρος του κινδύνου που εμπεριέχει ο τρέχον σχεδιασμός των αγορών. Πρόκειται για ένα κίνδυνο τον οποίο αποδείχθηκε πως δεν είμαστε ούτε προετοιμασμένοι, αλλά ούτε θα έχουμε την δυνατότητα να αντιμετωπίσουμε, όσο και να προετοιμαστούμε, αν ποτέ βρεθούμε αντιμέτωποι με το πλήρες μέγεθός του.

Παρόλα αυτά λίγα έχουν αλλάξει στην συμπεριφορά των συμμετεχόντων.

Οι αρχές συνεχίζουν να είναι πρόθυμες να αναλαμβάνουν ρίσκο τρίτων, διευκολύνοντας επενδυτές μέσω σχημάτων επενδυτικής ενίσχυσης, παρέχοντας υπηρεσίες τελευταίου καταφυγίου κτλ.

Η συμπεριφορά των αρχών ενθαρρύνει τους συμμετέχοντες να αποφεύγουν την διαχείριση του ρίσκου τους και να ζητούν από το κράτος να το αναλάβει, ή ελπίζοντας πως σε κάθε περίπτωση αν προκύψει πρόβλημα θα βρουν ex-post στήριξη.

Οι αρχές με την σειρά τους νιώθουν πως έχουν το ηθικό έρεισμα να αλλάζουν τους κανόνες και να μεταφέρουν ξανά κάποιο ρίσκο ή κόστος στους συμμετέχοντες, αφού προηγουμένως τους έχουν διευκολύνει.

Αυτός ο φαύλος κύκλος μετάθεσης ρίσκου, εκτός από το γεγονός ότι κρύβει προβλήματα κάτω από το χαλί (και άρα μπορεί να οδηγήσει σε νέες, ξαφνικές και εντονότερες κρίσεις), καταστρατηγεί και τους δύο προαναφερθέντες βασικούς κανόνες.

Σαν αποτέλεσμα έχουμε μεταφορά ρίσκου χωρίς να πληρώνεται κάποιο τίμημα και συνεπώς κάποιοι να ωφελούνται άδικα και κάποιοι αντίστοιχα να επιβαρύνονται άδικα.

Σημαντικότερα όμως από το παραπάνω είναι πως τελικά καλούνται να διαχειριστούν τους κινδύνους τις αγοράς οι πλέον ακατάλληλοι.

Η ολοένα και μεγαλύτερη ενοποίηση των αγορών, δεν θα μειώσει, αλλά θα εντείνει την έκθεση των συμμετεχόντων στον κίνδυνο που εμπεριέχουν. Το ελληνικό κράτος δεν θα έχει την δυνατότητα (λόγω του μεγέθους του) να διαχειριστεί το ρίσκο που αναλαμβάνει μέσω των παρεμβατικών πολιτικών του, και οι συμμετέχοντες δεν θα έχουν αναπτύξει τα κατάλληλα εργαλεία.

Είναι κρίσιμο αυτός ο φαύλος κύκλος να σπάσει. Να αναλάβουν δηλαδή αυτοί που πρέπει τους κινδύνους τις αγοράς και, ή να αναπτύξουν τις δεξιότητες που απαιτούνται, ή να τους μεταθέσουν (πληρώνοντας το τίμημα) σε αυτούς μπορούν να τους διαχειριστούν.

Για να γίνει αυτό πρέπει να εμπιστευτούμε τους μηχανισμούς της αγοράς, να την αφήσουμε να λειτουργήσει απρόσκοπτα ώστε να δημιουργήσει τα κατάλληλα σήματα προς όλους.

Να σταματήσουμε τον περιορισμό των βαθμών ελευθερίας των συμμετεχόντων, με χρεώσεις μη συμμόρφωσης και άλλων περιοριστικών μέτρων που θέλουν να επιβάλουν προκαθορισμένες συμπεριφορές που δεν αντικατοπτρίζουν τις πραγματικές συνθήκες.

Η Ιστορία, όπως είπε ο ποιητής, δεν είναι διατεθειμένη να μας κάνει την ζωή εύκολη και αν εθελοτυφλούμε νομίζοντας πως εμείς γνωρίζουμε καλύτερα, ή πως θα είμαστε πιο τυχεροί από τους προηγούμενους, δεν θα αργήσουμε να βρεθούμε αντιμέτωποι με την ιδιόμορφη αίσθηση του χιούμορ της.

________

Ο Ηρόδοτος Αντωνόπουλος είναι Πρόεδρος του ΕΣΕΠΗΕ

Το άρθρο περιλαμβάνεται στον τόμο GREEK ENERGY 2025 που εξέδωσε για 14η χρονιά η ομάδα του energypress.