Ν. Φρυδάς: Το νέο πλαίσιο συνεργασίας μεταξύ Μεταφοράς και Διανομής ηλεκτρικής ενέργειας

Το Ευρωπαικό Σύστημα Ηλεκτρικής Ενέργεας (ΕΣΗΕ) αντιμετωπίζει θεμελιώδεις αλλαγές στη φιλοσοφία σχεδιασμού και λειτουργίας του, καθώς η συνεχώς αυξανόμενη εγκατεστημένη ισχύς ΑΠΕ, εκτοπίζει θερμική ηλεκτρική παραγωγή. Η παραγωγή από πρωτογενείς μορφές ενέργειας όπως ο άνεμος και ο ήλιος εισάγει ένα σημαντικό βαθμό αβεβαιότητας όσον αφορά στη διαθεσιμότητά της αλλά και στερεί σε πολλές περιπτώσεις από το Διαχειριστή του συστήματος κάποιες τεχνικές υπηρεσίες όπως η αδράνεια, η υποστήριξη γιά τον έλεγχο συχνότητας και τάσης, υπηρεσίες που παρέχονται μέχρι τώρα από τους συμβατικούς σταθμούς παραγωγής.  Η πρόκληση για το ΕΣΗΕ του μέλλοντος είναι η περαιτέρω διείσδυση των ΑΠΕ χωρίς επιπλέον επιβάρυνση του κόστους γιά τον έλεγχο και λειτουργία του συστήματος, με ταυτόγχρονη διατήρηση της πολύ υψηλής αξιοπιστίας που απολαμβάνουν οι καταναλωτές.

Οι αλλαγές στο ισοζύγιο των τεχνολογιών παραγωγής συνοδεύονται και από δύο άλλα φαινόμενα. Το πρώτο είναι η αύξηση του σχετικού ποσοστού κατανεμημένης παραγωγής (κυρίως αποκεντρωμένη παραγωγή από ΑΠΕ που δεν υπόκειται σε κεντρικό έλεγχο), συνδεδεμένης στη μέση και χαμηλή τάση (δίκτυο Διανομής).

Το δεύτερο είναι η επιθυμία όλο και  περισσοτέρων τελικών καταναλωτών να συμμετέχουν απευθείας στην αγορά - είτε ως μικρο-παραγωγοί (prosumers), είτε συμμετέχοντες ενεργά στη διαμόρφωση της χονδρεμπορικής τιμής μέσω ανταπόκρισης (ελαστικότητας) της ζήτησης ηλεκτρικού φορτίου στην τιμή (Demand Side Response).

Συνεργασία

Οι εξελίξεις αυτές αυξάνουν το έλλειμμα (scarcity) όσον αφορά στη διαθεσιμότητα επικουρικών υπηρεσιών συστήματος και καθιστούν επιτακτική τη χάραξη ενός νέου πλαισίου συνεργασίας μεταξύ των διαχειριστών των συστημάτων μεταφοράς και των διαχειριστών των συστημάτων διανομής ηλεκτρικής ενέργειας. Το πλαίσιο αυτό πρέπει να απελευθερώνει τις δυνατότητες της κατανεμημένης παραγωγής και της ανταπόκρισης της ζήτησης να παρέχουν υπηρεσίες προς όφελος ολοκλήρου του ΕΣΗΕ έτσι ώστε να γεφυρωθεί το διευρυνόμενο χάσμα των αναγκών του συστήματος γιά ευελιξία.

Η εκμετάλλευση αυτών των δυνατοτήτων θα διευκολύνει την περαιτέρω διείσδυση των ΑΠΕ χωρίς επιβάρυνση κόστους γιά τον καταναλωτή καθώς θα υποκαταστήσει την ανάγκη γιά αγορά επικουρικών υπηρεσιών συστήματος από συμβατικούς σταθμούς.

Τόσο οι σχεδιαστικές όσο και οι λειτουργικές πρακτικές μεταξύ Μεταφοράς και Διανομής πρέπει να επανεξετασθούν και αναπτυχθούν στη βάση του νέου παραδείγματος έτσι ώστε να αποτελέσουν τον καταλύτη για τη δημιουργία ενός μοντέλου αγοράς που απελευθερώνει τις δυνατότητες συμμετοχής του τελικού καταναλωτή και προσδίδει τα κίνητρα γιά συμπεριφορά που συνάδει με τις εκάστοτε ανάγκες του συστήματος

Οι αρχές

Γιά τους λόγους αυτούς, το πλαίσιο συνεργασίας μεταξύ Μεταφοράς και Διανομής ηλεκτρικής ενέργειας έχει συγκεντρώσει πρόσφατα την προσοχή των Ευρωπαικών θεσμικών οργάνων διαμόρφωσης ενεργειακής πολιτικής.

Τόσο ο Οργανισμός Συνεργασίας των Ρυθμιστικών Αρχών Ενεργείας (ACER) όσο και η Ευρωπαική Επιτροπή έχουν καλέσει γιά στενότερη συνεργασία στις σχέσεις Μεταφοράς και Διανομής με σαφή προσδιορισμό των ρόλων και αρμοδιοτήτων, την ανάγκη γιά αποτελεσματική ανταλλαγή πληροφοριών και πλήρη συντονισμό στη διαχείριση των συμφορήσεων δικτύων και στο σχεδιασμό των συστημάτων.

Το Ευρωπαϊκό δίκτυο διαχειριστών συστημάτων μεταφοράς ηλεκτρικής ενεργείας (ENTSO-E) πρόσφατα δημοσίευσε (Ιανουάριος 2015) τις αρχές πάνω στις οποίες πρέπει να βασίζεται το πλαίσιο συνεργασίας με τους διαχειριστές των συστημάτων διανομής. Ηδη βρίσκεται σε εξέλιξη στενή συνεργασία μεταξύ ENTSO-E που αντιπροσωπεύει 41 Ευρωπαϊκούς διαχειριστές συστημάτων μεταφοράς με τους φορείς που εκπροσωπούν τους περίπου 2400 διαχειριστές συστημάτων διανομής της Ευρώπης. Η συνεργασία αυτή αναμένεται να καταλήξει σε συγκεκριμένες προτάσεις προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τις Ρυθμιστικές Αρχές εντός του Μαίου του 2015.

Συνοπτικά οι αρχές αυτές παρατίθενται κατωτέρω:

1.     Οι διαχειριστές των δικτύων οφείλουν να διευκολύνουν την πρόσβαση των καταναλωτών σε όλες τις αγορές (χονδρεμπορική ενέργειας, επικουρικών υπηρεσιών συστήματος, αγορά εξισορρόπησης, κ..α). Αυτό θα ενσωματώσει στην αγορά όλους τους διαθέσιμους πόρους ενέργειας (Παραγωγή, ανταπόκριση Ζήτησης, Αποθήκευση ενέργειας) που είναι συνδεδεμένοι στα δίκτυα και θα προσφέρει στο σύστημα απαραίτητες υπηρεσίες, κυρίως τη δυνατότητα ευελιξίας.

2.     Η διευκόλυνση της ενσωμάτωσης της ανταπόκρισης της ζήτησης ηλεκτρικού φορτίου (DSR), προυποθέτει την απομάκρυνση όλων των εμποδίων όσον αφορά στη συσσωμάτωση (aggregation) του φορτίου καταναλωτών σε οιαδήποτε τάση, περιοχή ή αγορά και αν είναι αυτοί συνδεδεμένοι.

3.     Πρέπει να αποφεύγεται η πολυδιάσπαση και η ανάπτυξη «εθνικών», «τοπικών» ή «ανεξάρτητων» αγορών από διαφορετικούς διαχειριστές δικτύων.Τα νέα προιόντα θα πρέπει να υλοποιούν τη μέγιστη πραγματική τους αξία μέσα στο πλαίσιο μιάς ολοκληρωμένης και ενιαίας αγοράς, η οποία να ενσωματώνει τις επιμέρους αγορές ενέργειας, εξισορρόπησης, επικουρικών υπηρεσιών, αγορά γιά την αποσυμφόρηση δικτύων, αγορά συμβολαίων με τη Μεταφορά ή και την Διανομή (ως εναλλακτική λύση γιά την αναβολή αναγκαίων ενισχύσεων στα δίκτυα), κλπ. Η αποφυγή πολυδιάσπασης των αγορών επιτυγχάνεται ευκολότερα με την δημιουργία μιάς ενιαίας, κεντρικής αγοράς  για τα προϊόντα ευελιξίας και εξισορρόπησης ενέργειας η οποία να επιβλέπεται από τους διαχειριστές των συστημάτων μεταφοράς ως υπεύθυνους γιά τη λειτουργία και αξιοπιστία ολόκληρου του συστήματος.

4.     Η ανάπτυξη ενιαίας αγοράς γιά τις υπηρεσίες συστήματος από όλους τους παίκτες ανεξαρτήτως μεγέθους, τοπολογίας ή τάσης διασύνδεσης, προυποθέτει της εύρυθμη λειτουργία λιανικής αγοράς,όπου οι καταναλωτές έχουν τη δυνατότητα εύκολης αλλαγής Προμηθευτή και έχουν πρόσβαση σε αξιόπιστη πληροφόρηση, έτσι ώστε να μπορούν να πάρουν σωστές αποφάσεις. Η απλούστευση στις διοικητικές διαδικασίες (π.χ. τιμολόγηση μέσω ενός και μόνου ανεξάρτητου παράγοντα) και στη διαχείριση των πληροφοριακών δεδομένων ενισχύει τη συμμετοχή των μικρών τελικών καταναλωτών.

5.     Απαιτείται ο σχεδιασμός από τα κράτη μέλη, ενός διαφανούς και σταθερού ρυθμιστικού πλαισίου όσον αφορά στη διαχείριση της πληροφοριακής βάσης δεδομένων: α) διαφάνεια και σαφής καθορισμός των δικαιωμάτων πρόσβασης – β) υψηλές προδιαγραφές ασφάλειας των δεδομένων – γ) υψηλός βαθμός αξιοπιστίας – δ) αποδοτική σχέση κόστους – ωφέλειας.

6.     Το μοντέλο αγοράς πρέπει να καθορίζει με σαφήνεια τους ρόλους και αρμοδιότητες της Μεταφοράς και της Διανομής και τις διαδικασίες μεταξύ τους όσον αφορά στη χρήση των διαθέσιμων πόρων. Ειδικότερα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τα εξής κριτήρια: α) Η χρήση των πόρων υπαγορεύεται από τη λογική της οικονομικής βελτιστοποίησης – β) εξάλειψη στρεβλώσεων υπέρ ενός ανταγωνιστικού πλαισίου – γ) διαφάνεια – δ) εμπιστοσύνη των καταναλωτών όσον αφορά στη συλλογή και χρήση των δεδομένων τους – ε) δίκαιη κατανομή κόστους.

7.     Ο εξορθολογισμός της σχέσης μεταξύ τιμών χονδρεμπορικής και λιανικής αγοράς μαζί με την ανάπτυξη ευφυών μετρητών και σε δεύτερη φάση ευφυών δικτύων και συσκευών, θα επιτρέψειστους Προμηθευτές να προσφέρουν συμβόλαια με κίνητρα γιά τους καταναλωτές να ελαττώσουν ή αναβάλλουν τη κατανάλωσή τους όταν είναι οικονομικά επωφελές. Νέοι παράγοντες της αγοράς όπως ενεργειακές επιχειρήσεις παροχής υπηρεσιών (ESCOs) ή ανεξάρτητοι Προμηθευτές θα μπορούν να προσφέρουν τυποποιημένα συμβόλαια ανταπόκρισης ζήτησης στους καταναλωτές, έτσι ώστε να τους δίνουν τα κίνητρα πλήρους αξιοποίησης της δυνατότητας που έχουν να προσφέρουν υπηρεσίες ευελιξίας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι μια πρόσφατη μελέτη του ImperialCollege στη Βρετανία για το  «πλυντήριο πιάτων».  Αν υπήρχε η δυνατότητα η γνωστή σε όλους μας οικιακή συσκευή να επικοινωνεί με το Προμηθευτή μας και να στέλνουμε (π.χ. μετά από κάποιο δείπνο) τα δεδομένα του όγκου των προς πλύσιμο σκευών, μέχρι ποιά ώρα το αργότερο πρέπει να είναι έτοιμα και την ανώτερη τιμή kWh που είμαστε διατεθειμένοι να πληρώσουμε, αυτή η δυνατότητα αξιολογήθηκε ότι εξοικονομεί σήμερα γύρω στα 10 ευρώ /έτος για το μέσο νοικοκυριό. Η μελέτη κατέληξε ότι η ίδια δυνατότητα θα προσφέρει εξοικονόμηση 200 ευρώ /έτος μέχρι το 2025.

8.     Υπάρχει ανάγκη γιά το πλήρη διαχωρισμό των διαχειριστών των συστημάτων διανομής από τις εμπορικές δραστηριότητες στην αγορά κατά το παράδειγμα των ανεξάρτητων διαχειριστών συστημάτων μεταφοράς που επιβλήθηκε με το 3^ο ενεργειακό πακέτο της Ε.Ε. Οι ανεξάρτητοι διαχειριστές συστημάτων διανομής θα μπορούν κανονικά  να αγοράζουν αλλά όχι και να προσφέρουν προιόντα ευελιξίας στην αγορά.

Οι ανάγκες του καταναλωτή

Τα ευφυή δίκτυα  θα δώσουν στους καταναλωτές τη δυνατότητα απευθείας συμμετοχής στην αγορά και μαζί με την αποθήκευση ενέργειας είναι τα απαραίτητα «εργαλεία» του μελλοντικού ΕΣΗΕ για να υλοποιήσει τους φιλόδοξους στόχους για την βιωσιμότητα και την κλιματική αλλαγή, ταυτόχρονα με τους στόχους για ανταγωνιστικότητα και ασφάλεια εφοδιασμού. Ένα νέο πλαίσιο συνεργασίας μεταξύ Μεταφοράς και Διανομής ηλεκτρικής ενέργειας απαιτείται. Η στρατηγική γιά τη χάραξη αυτού του πλαισίου οφείλει να εστιάζει στις ανάγκες του τελικού καταναλωτή και να τον εφοδιάζει με λύσεις γιά επιλογές, αξιοπιστία και ανταγωνιστικές τιμές.

* του Δρ Νίκου Φρυδά, Διευθυντή Προγραμματισμού του ENTSO-E

(το άρθρο περιλαμβάνεται στην έκδοση GREEK ENERGY 2015)