Rem Korteweg: Αέριο στα "ταραγμένα" νερά της Κύπρου

Η ανακάλυψη πηγών φυσικού αερίου κάτω από τα κυπριακά νερά, περιπλέκει την πολιτική στην περιοχή. Εάν γίνει κακή διαχείριση, η ανάπτυξη του κυπριακού φυσικού αερίου θα μπορούσε να σκληρύνει τις πολιτικές διαιρέσεις στο νησί και να αυξήσει τις εντάσεις με την Τουρκία. Αλλά, εάν διαχειριστεί σωστά, αποτελεί μια σπάνια ευκαιρία για να βελτιωθούν οι σχέσεις στο νησί, να προαχθούν οι διπλωματικές και οικονομικές προοπτικές της περιοχής και να παράγει μια νίκη εξωτερικής πολιτικής για την Ευρώπη. Το κύριο ερώτημα είναι πώς θα φέρει η Κύπρος το αέριό της στην αγορά. Η ΕΕ έχει κυρίως επικεντρωθεί στη συμβολή που θα κάνουν οι υδρογονάνθρακες της Ανατολικής Μεσογείου προς την επίτευξη των ενεργειακών στόχων, αλλά θα πρέπει να πιέσει για μια λύση εξαγωγών της Κύπρου, που να ευνοεί την περιφερειακή σταθερότητα και να προάγει τη συμφιλίωση στο νησί. Αναμένεται ένα δύσκολο διπλωματικό σκάκι.

Η διχοτόμηση της Κύπρου είναι μια κηλίδα στην ευρωπαϊκή ιδέα που είναι «ενιαία και ελεύθερη» και είναι ένα τεράστιο πρόβλημα στις σχέσεις της ΕΕ με την Τουρκία, έναν όλο και πιο σημαντικό παίκτη σε θέματα ενέργειας και εξωτερικής πολιτικής. Μια λύση στο κυπριακό αδιέξοδο θα μπορούσε να ξεμπλοκάρει τις σχέσεις ΕΕ-ΝΑΤΟ: Η Τουρκία και η Κύπρος έχουν αποτρέψει τους δύο οργανισμούς από το να συζητήσουν μαζί στρατηγικά ζητήματα ή από το αξιοποιήσουν πλήρως ο ένας τα assets του άλλου. Η ΕΕ και το ΝΑΤΟ συνεργάζονται με το ένα χέρι δεμένο πίσω από την πλάτη τους, βλάπτοντας την ασφάλεια της Ευρώπης.

Το 2011, η αμερικανική Noble Energy ανακοίνωσε την ανακάλυψη ενός κοιτάσματος φυσικού αερίου, που ονομάστηκε Αφροδίτη, στην νοτιοανατολική θαλάσσια ζώνη της Κύπρου. Αρχικά το μέγεθός του αξιολογήθηκε σε περίπου 5-8 τρις. κυβικά πόδια, αλλά μια δεύτερη εκτίμηση το 2013 διόρθωσε την αρχική στα 4,1 τρις. κυβικά πόδια. (συγκριτικά, η Ευρώπη καταναλώνει ετησίως σχεδόν 18 τρις. κυβικά πόδια). Η Λευκωσία θέλει να εξάγει το μεγαλύτερο μέρος του αερίου της για να προσελκύσει ξένα κεφάλαια και να ελαφρύνει το βάρος της διάσωσης των 10 δισ. ευρώ που έλαβε το Μάρτιο του 2013 (και νωρίτερα το δάνειο των 2,5 δισ. ευρώ που έλαβε από τη Ρωσία). Οι Κύπριοι χρειάζονται απεγνωσμένα οικονομική ανάπτυξη: η πληγείσα από την ύφεση οικονομία αναμένεται να συρρικνωθεί 8% το 2013 και η ανεργία διαμορφώνεται στο 20%.

Η Κύπρος πρέπει να βρει έναν τρόπο να φέρει το αέριό της στην αγορά. Μεταξύ των πιθανών επιλογών, η φθηνότερη, ένας μικρός αγωγός από την Κύπρο στην Τουρκία, είναι μη ρεαλιστική. Αν και ένας αγωγός φυσικού αερίου θα μπορούσε θεωρητικά να είναι μέρος οποιασδήποτε πολιτικής διαπραγμάτευσης μεταξύ της Άγκυρας και της Λευκωσίας, οι δύο πλευρές δεν συνομιλούν, η εμπιστοσύνη απουσιάζει και η Λευκωσία θα είναι απίθανο να παραδώσει τον έλεγχο των διαμαντιών της στην Άγκυρα.

Οι σχέσεις μεταξύ των δύο πλευρών είναι πολύ κακές. Η Τουρκία και η μη αναγνωρισμένη Βόρεια Κύπρος έχουν εγείρει αξιώσεις σε τμήματα του θαλάσσιου χώρου που περιβάλλει το νησί, μεταξύ των οποίων και περιοχές που υποπτεύεται ότι είναι πλούσιες σε αέριο. Η εξερεύνηση προχωρά ωστόσο με τη γαλλική Total και την ιταλική Eni μεταξύ των εμπλεκομένων. Χωρίς μια συμφωνία για τα θαλάσσια σύνορα, αυτό θα αυξήσει τις εντάσεις με την Τουρκία. Η Άγκυρα δεν αναγνωρίζει την κυβέρνηση στη Λευκωσία και έχει απειλήσει με τη χρήση στρατιωτικής δύναμης εάν η Κύπρος επιτρέψει γεωτρήσεις στην αμφισβητούμενη θαλάσσια ζώνη. Μέχρι τώρα, δεν έχουν γίνει ανακαλύψεις στα αμφισβητούμενα ύδατα. Αλλά η Eni (σε μια κοινοπραξία με τη νοτιοκορεάτικη KOGAS) αναμένεται να ξεκινήσει τις γεωτρήσεις φέτος σε περιοχές που αξιώνουν οι τουρκοκύπριοι. Η πώληση διαφόρων άλλων περιοχών έχει καθυστερήσει διότι η Άγκυρα εγείρει αξιώσεις σε τμήματά των. Για να υπογραμμίσει τη σοβαρότητά της, στις αρχές του 2013 η Τουρκία ανέστειλε κάποιες από τις τουρκικές δραστηριότητες της Eni ως αντίποινα για τις κινήσεις της στην Κύπρο. Οι τουρκικές απειλές είναι απίθανο να οδηγήσουν σε στρατιωτική σύγκρουση, αλλά η Κύπρος έχει λάβει προληπτικά μέτρα και ενισχύει τις αμυντικές της σχέσεις, μαζί με το Ισραήλ και την Ιταλία, και αναμένεται να προμηθευτεί δύο γαλλικά πολεμικά πλοία. Έτσι, προς το παρόν, η ύπαρξη ενός αγωγού στην Τουρκία είναι αδύνατη.

Η Λευκωσία δηλώνει ότι οι οικονομικές της αποφάσεις δεν θα πρέπει να σταματούν λόγω των πολιτικών, και προχωρά με την ανάπτυξη των πόρων της. Έχει συμφέρον στο να εμπορευτεί αέριο όσο το δυνατό συντομότερο. Ενεργειακοί αναλυτές αναμένουν ότι οι τιμές αερίου παγκοσμίως ίσως αρχίσουν να υποχωρούν την επόμενη δεκαετία καθώς νέες πηγές, όπως το αμερικανικό σχιστολιθικό αέριο, γίνονται παγκοσμίως διαθέσιμες. Ο υπουργός Ενέργειας της Κύπρου, Γιώργος Λακκοτρύπης, έχει εκτιμήσεις ότι τα κέρδη για την Κύπρο από το κοίτασμα Αφροδίτη, θα είναι μεταξύ 8,8-13,2 δισ. ευρώ.

Η δεύτερη δυνατότητα εξαγωγής είναι ένας αγωγός στην Ελλάδα μέσω της Κρήτης. Τον Οκτώβριο του 2013, η Κομισιόν όρισε τον προτεινόμενο αγωγό της Ανατολικής Μεσογείου, ως «ένα project κοινού ενδιαφέροντος», καθιστώντας το δυνητικά επιλέξιμο για κοινοτική χρηματοδότηση. Η Κομισιόν είναι υπέρμαχος μιας ατζέντας για τη διαφοροποίηση των ενεργειακών εισαγωγών της από τη Ρωσία και θεωρεί το αέριο από την Ανατολική Μεσόγειο, συμπεριλαμβανομένης και της Κύπρου, μια ευπρόσδεκτη εναλλακτική λύση. Ο αγωγός EastMed θα παρακάμπτει την Τουρκία, αρνούμενη μεγαλύτερη επιρροή στην Άγκυρα σε σχέση με την ενεργειακή προμήθεια της Ευρώπης ως χώρα διέλευσης. (εάν η ΕΕ επιλέξει να εισάγει αέριο από την Κασπία, ή από το Ιράκ ή το Ιράν, η Τουρκία είναι ο διάδρομος διέλευσης). Ωστόσο, εξαιτίας του βάθους της Μεσογείου, ο αγωγός EastMed εγείρει μηχανικές προκλήσεις που θα μπορούσαν να καταστήσουν το κόστος απαγορευτικά υψηλό. Επίσης, ο αγωγός δεν θα έκανε πολλά για να μειώσει τις εντάσεις Κύπρου-Τουρκίας.

Η προτιμώμενη επιλογή της Λευκωσίας είναι να κατασκευάσει ένα τερματικό υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) στο Βασσιλικό, στη Νότια Κύπρο. Ένα τερματικό LNG θα έδινε στην Κύπρο τη μέγιστη εξαγωγική ανεξαρτησία, επιτρέποντάς της να πουλήσει το αέριό της παγκοσμίως –όπως και στην προσοδοφόρα ασιατική αγορά- αντί να δεθεί μέσω αγωγού με έναν πελάτη. Ένα τερματικό LNG θα μπορούσε να μετατρέψει την Κύπρο σε ένα περιφερειακό ενεργειακό κέντρο στην Ανατολική Μεσόγειο. Το Ισραήλ (ή ακόμη και ο Λίβανος και η Συρία) θα μπορούσαν εν τέλει να εξάγουν αέριο μέσω του κυπριακού τερματικού. Το να επεκτείνει έναν αγωγό που συνδέει το κοίτασμα Αφροδίτη και το τερματικό LNG με τα γειτονικά ισραηλινά offshore κοιτάσματα αερίου, θα είναι κάτι σχετικά απλό.

Πολλά θα εξαρτηθούν από την ποσότητα του διαθέσιμου αερίου. Σε ένα πρόσφατο συνέδριο στη Λευκωσία, ειδικοί για την ενέργεια από όλη την Ευρώπη, αμφισβήτησαν τη βιωσιμότητα του τερματικού LNG. Οι ανακαλύψεις κυπριακού αερίου ίσως να είναι ανεπαρκείς για την ανάπτυξη ακόμη και ενός μικρούς κλίμακας εργοστασίου LNG. Η Noble Energy έχει παραδεχθεί ότι θα χρειαζόταν 6-7 τρις. κυβικά πόδια για να εγγυηθούν την απαιτούμενη επένδυση των 8-10 δισ. ευρώ. Η Κύπρος είτε χρειάζεται να βρει περισσότερο αέριο είτε να προσελκύσει αέριο από τους γείτονές της για να τροφοδοτήσει το τερματικό LNG.

Ένας από αυτούς τους γείτονες, το Ισραήλ, έχει κάνει την μεγαλύτερη ανακάλυψη μέχρι τώρα στην Ανατολική Μεσόγειο, συμπεριλαμβανομένου του κοιτάσματος Λεβιάθαν των 18,9 τρις. κυβικών ποδιών και το κοίτασμα Ταμάρ των 10 τρις. κυβικών ποδιών. Το ανώτατο ισραηλινό δικαστήριο έχει αποφασίσει ότι το 40% των πόρων φυσικού αερίου της χώρας, θα διατεθούν για εξαγωγές.

Για το Ισραήλ, η κατασκευή ενός αγωγού στην Τουρκία είναι η φθηνότερη επιλογή, αλλά είναι γεωπολιτικά περίπλοκη. Οι διπλωματικές σχέσεις μεταξύ της Άγκυρας και του Ισραήλ έχουν βελτιωθεί αργά μετά από τη συγνώμη που ζήτησε ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Benjamin Netanyahu για το περιστατικό με το στολίσκο στη Γάζα, αλλά η Τουρκία επιμένει ακόμη ότι το Ισραήλ πρέπει να καταβάλει αποζημίωση στα θύματα. Ωστόσο, ένας ισραηλινό-τουρκικός αγωγός είναι προς το συμφέρον της Άγκυρας. Όχι μόνο τα σημαντικά κοιτάσματα του Ισραήλ θα συνέβαλαν στο να ικανοποιηθούν οι ολοένα και αυξανόμενες ενεργειακές ανάγκες της Τουρκίας, αλλά θα ενίσχυαν επίσης το ρόλο της ως χώρα διέλευσης.

Μια ισραηλινό-τουρκική συμφωνία δεν θα εμπόδιζε το Ισραήλ από το να συνεργαστεί και με την Κύπρο καθώς η κυβέρνηση του Ισραήλ έχει δηλώσει ότι προτιμά έναν συνδυασμό εξαγωγικών επιλογών. Είναι απίθανο το Ισραήλ να επιλέξει να εξάγει το σύνολο του αερίου του μέσω ενός κυπριακού τερματικού LNG, καθώς σε αυτή την περίπτωση θα καθιστούσε τις εξαγωγές του Ισραήλ ευάλωτες στα κυπριακά ζητήματα πολιτικής και ασφάλειας. Αλλά θα μπορούσε να εξάγει κάποιο μέρος.

Όλα αυτά δημιουργούν τη δυνατότητα μιας μεγάλης συμφωνίας μεταξύ της Τουρκίας, του Ισραήλ και της Κύπρου. Η Λευκωσία θα λάβει ένα μερίδιο από τις εξαγωγές του ισραηλινού αερίου για να το προωθήσει μέσω του τερματικού LNG της, καθιστώντας το οικονομικά βιώσιμο, και ως αντάλλαγμα η Λευκωσία θα συναινούσε σε έναν ισραηλινό-τουρκικό αγωγό που να διασχίζει την ΑΟΖ της. Η Τουρκία θα εξασφάλιζε μεγαλύτερη πρόσβαση σε αέριο και το Ισραήλ θα είχε διαφοροποιήσει τις εξαγωγικές της διόδους. Αυτή η αμοιβαία επωφελής συμφωνία θα μπορούσε να κατευνάσει τα νερά μεταξύ Άγκυρας και Λευκωσίας, και να ενθαρρύνει τη συμφιλίωση στο νησί. Αν και δύσκολο, είναι η επιλογή που θα παρήγαγε τα καλύτερα οικονομικά, πολιτικά και στρατηγικά οφέλη για τα περισσότερα μέρη, μεταξύ των οποίων και η ΕΕ.

Η Ρωσία ωστόσο, μπορεί να «χαλάσει» μια τέτοια τριμερή συμφωνία. Η ρωσική κυβέρνηση έχει εμπορικό και πολιτικό συμφέρον στο να μεγιστοποιήσει την ποσότητα ρωσικού αερίου που φθάνει στην Ευρώπη και να περιορίσει την ποσότητα του μη ρωσικού αερίου. Οι ρωσικές ενεργειακές εταιρείες έχουν κάνει διεισδύσεις στην Ανατολική Μεσόγειο, ιδιαίτερα εξασφαλίζοντας δικαιώματα εξερεύνησης φυσικού αερίου στη Συρία και φλερτάροντας με το Λίβανο. Στις αρχές του 2013 η Gazprom υπέγραψε συμφωνία για να εξάγει LNG από το κοίτασμα Ταμάρ του Ισραήλ. Μέχρι στιγμής, καμία ρωσική ενεργειακή εταιρεία δεν δραστηριοποιείται στην κυπριακή offshore, αλλά η Ρωσία έχει ακόμη σημαντική οικονομική και πολιτική επιρροή στο νησί. Η ΕΕ θα πρέπει να εξακολουθήσει να έχει το νου της στα εμπορικές και πολιτικές προσπάθειες της Ρωσίας στην περιοχή.

Η ικανότητα της Κύπρου να εξάγει LNG, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις ισραηλινές επιλογές. Εάν συνεχίσουν να ορθώνονται πολιτικά εμπόδια στο δρόμο προς έναν ισραηλινό-τουρκικό αγωγό, το Τελ Αβίβ μπορεί απλώς να δημιουργήσει ένα τερματικό LNG από μόνο του, καθιστώντας άκυρο ένα κυπριακό εργοστάσιο LNG. Η ΕΕ θα πρέπει να συνεχίσει να συνεργάζεται με το Ισραήλ και τις εταιρίες ενέργειας όπως η Noble Energy, ρίχνοντας το βάρος της στην περιφερειακή συνεργασία γύρω από ένα τερματικό LNG στην Κύπρο. Η υπηρεσία εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ θα πρέπει επίσης να εργαστεί με τις ΗΠΑ για να βοηθήσει στη βελτίωση των πολιτικών και οικονομικών σχέσεων μεταξύ του Ισραήλ και της Τουρκίας, ιδίως με έναν πιθανό αγωγό.

Η ΕΕ θα πρέπει να σκεφτεί στρατηγικά για τη σύνδεση της ενέργειας με την εξωτερική πολιτική. Οι Βρυξέλλες θα πρέπει να χρησιμοποιήσουν τη μόχλευσή τους ως ο πιο πιθανός προορισμός του φυσικού αερίου από την περιοχή. Όταν κάνει την εκτίμησή της για τις επιλογές εξαγωγών του κυπριακού αερίου, πρέπει να αναλογιστεί την επίδραση στην περιφερειακή σταθερότητα και τη δυναμική επίτευξης προόδου προς την κυπριακή συμφιλίωση. Εάν όχι, η ιστορία του κυπριακού φυσικού αερίου ίσως γίνει άλλη ένα παραμύθι χαμένων ευκαιριών.

Μπορείτε να δείτε το κείμενο εδώ:http://www.cer.org.uk/insights/gas-troubled-waters

(capital.gr)