State of the Union: Η ενέργεια στο επίκεντρο της νέας ευρωπαϊκής στρατηγικής ασφάλειας – Τι θα ανακοινώσει σήμερα η φον ντερ Λάιεν

Η ενεργειακή ασφάλεια και επάρκεια αναμένεται να τεθούν στο επίκεντρο της σημερινής ομιλίας της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν για την Κατάσταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα νέο κύμα ενεργειακής αβεβαιότητας και υψηλού κόστους.

Η γεωπολιτική αναταραχή στη Μέση Ανατολή έχει επαναφέρει στο προσκήνιο τις ανησυχίες μεταξύ των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων ότι η απεξάρτηση από τη ρωσική ενέργεια δεν αρκεί για να εξασφαλίσει ενεργειακή ασφάλεια. Η Ευρώπη εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις διεθνείς αγορές πετρελαίου και φυσικού αερίου και παραμένει εκτεθειμένη σε πολέμους, διαταραχές στις θαλάσσιες μεταφορές και απότομες μεταβολές των τιμών.

Σύμφωνα με πληροφορίες από τις Βρυξέλλες το μήνυμα της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αναμένεται να είναι ότι η ενεργειακή μετάβαση δεν αποτελεί πλέον μόνο εργαλείο για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Αποτελεί ταυτόχρονα ζήτημα οικονομικής ανταγωνιστικότητας, γεωπολιτικής ασφάλειας και στρατηγικής αυτονομίας.

Την ίδια ώρα, ένας διαφορετικός αλλά εξίσου σημαντικός κίνδυνος αναδύεται στο εσωτερικό της ίδιας της Ευρώπης: η κλιματική αλλαγή και, ειδικότερα, η έλλειψη νερού απειλούν πλέον την ικανότητα των ενεργειακών υποδομών να παράγουν και να μεταφέρουν ηλεκτρική ενέργεια.

Από τη ρωσική εξάρτηση στη συνολική ενεργειακή ασφάλεια

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει μειώσει θεαματικά την εξάρτησή της από το ρωσικό φυσικό αέριο. Το μερίδιό του στις ευρωπαϊκές εισαγωγές έχει υποχωρήσει από περίπου 45% πριν από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία σε περίπου 12%.

Ωστόσο, η διαδικασία δεν έχει ολοκληρωθεί. Η πλήρης κατάργηση του ρωσικού φυσικού αερίου αναμένεται να ολοκληρωθεί το 2027, ενώ το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο έχει προειδοποιήσει ότι οι απαιτούμενες επενδύσεις σε υποδομές και εναλλακτικές πηγές ενέργειας υπολείπονται των αναγκών.

Το πρόβλημα είναι πλέον ευρύτερο. Η αντικατάσταση του ρωσικού αερίου με LNG από άλλους προμηθευτές μειώνει τη συγκεκριμένη γεωπολιτική εξάρτηση, αλλά δεν εξαλείφει την εξάρτηση από τις παγκόσμιες αγορές.

Η νέα κρίση στη Μέση Ανατολή το αποδεικνύει. Η άνοδος των τιμών πετρελαίου και φυσικού αερίου μεταφέρεται γρήγορα στην ευρωπαϊκή οικονομία, επιβαρύνοντας τα νοικοκυριά, τη βιομηχανία και τον πληθωρισμό.

Ο εξηλεκτρισμός ως απάντηση

Σε αυτό το περιβάλλον, ο εξηλεκτρισμός της ευρωπαϊκής οικονομίας αναμένεται να αποκτήσει κεντρικό ρόλο.

Η Επιτροπή έχει προετοιμάσει σχέδιο για την επιτάχυνση της χρήσης ηλεκτρικής ενέργειας στις μεταφορές, στη θέρμανση και στη βιομηχανία. Στην ατζέντα περιλαμβάνονται ηλεκτρικά οχήματα, αντλίες θερμότητας, συστήματα αποθήκευσης και μεγαλύτερη χρήση ανανεώσιμης ηλεκτρικής ενέργειας.

Η λογική είναι ότι όσο μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας που καταναλώνει η Ευρώπη παράγεται από εγχώριες πηγές, τόσο μικρότερη θα είναι η έκθεσή της στις διεθνείς τιμές των ορυκτών καυσίμων. Η αιολική, η ηλιακή, η υδροηλεκτρική και η πυρηνική ενέργεια αποκτούν έτσι όχι μόνο περιβαλλοντική αλλά και γεωπολιτική σημασία.

Το μεγάλο πρόβλημα παραμένει η τιμή

Η μετάβαση, όμως, προσκρούει σε ένα κρίσιμο ζήτημα: το κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας. Το ευρωπαϊκό σύστημα τιμολόγησης επιτρέπει στο φυσικό αέριο να επηρεάζει σημαντικά τη χονδρική τιμή του ηλεκτρικού ρεύματος, ακόμη και όταν μεγάλο μέρος της παραγωγής προέρχεται από φθηνότερες ανανεώσιμες ή πυρηνικές πηγές.

Η Επιτροπή εξετάζει τρόπους περιορισμού αυτής της εξάρτησης, μεταξύ άλλων μέσω συμβάσεων αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, συμβάσεων επί διαφοράς και κρατικών ενισχύσεων.

Παράλληλα, η φον ντερ Λάιεν έχει ζητήσει αλλαγές στη φορολογία, επισημαίνοντας ότι σε ορισμένα κράτη-μέλη η ηλεκτρική ενέργεια φορολογείται έως και 15 φορές περισσότερο από το φυσικό αέριο.

Σαφής επιδίωξη των Βρυξελλών είναι φθηνότερη ηλεκτρική ενέργεια ώστε η μετάβαση από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο να γίνει οικονομικά ελκυστική για νοικοκυριά και επιχειρήσεις.

Χωρίς δίκτυα, η ενεργειακή μετάβαση δεν μπορεί να προχωρήσει

Ένα ακόμη μεγάλο στοίχημα είναι οι υποδομές.

Η Ευρώπη μπορεί να αυξήσει σημαντικά την παραγωγή ανανεώσιμης ενέργειας, αλλά χωρίς επαρκή δίκτυα και διασυνδέσεις δεν μπορεί να μεταφέρει την ηλεκτρική ενέργεια εκεί όπου απαιτείται. Γι' αυτό η Επιτροπή δίνει πλέον ιδιαίτερη έμφαση στα ηλεκτρικά δίκτυα και στις λεγόμενες «ενεργειακές λεωφόρους».

Η ενεργειακή ασφάλεια δεν αφορά πλέον μόνο την παραγωγή. Αφορά την ικανότητα της Ευρώπης να μεταφέρει, να αποθηκεύει και να διαχειρίζεται την ενέργεια σε ολόκληρη την ενιαία αγορά.

Η βιομηχανία στο επίκεντρο

Το ενεργειακό ζήτημα έχει εξελιχθεί ταυτόχρονα σε ζήτημα βιομηχανικής πολιτικής. Οι υψηλές τιμές ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου πλήττουν ιδιαίτερα τις ενεργοβόρες βιομηχανίες, όπως η χαλυβουργία, τα χημικά και τα μέταλλα, αυξάνοντας τον κίνδυνο μεταφοράς επενδύσεων και παραγωγής εκτός Ευρώπης.

Η Επιτροπή προωθεί για τον λόγο αυτό χρηματοδοτικά εργαλεία που θα βοηθήσουν τις επιχειρήσεις να επενδύσουν στην απανθρακοποίηση και στη μείωση της χρήσης ορυκτών καυσίμων.

Η νέα ευρωπαϊκή προσέγγιση επιχειρεί έτσι να συνδέσει τρεις στόχους: καθαρότερη ενέργεια, χαμηλότερο ενεργειακό κόστος και ισχυρότερη βιομηχανική βάση.

Ο άμεσος κίνδυνος: ο χειμώνας

Βραχυπρόθεσμα, η κατάσταση των αποθεμάτων φυσικού αερίου παραμένει κρίσιμο ζήτημα. Στη Γερμανία, τη μεγαλύτερη αγορά φυσικού αερίου της Ευρώπης, τα αποθέματα βρίσκονταν στις αρχές Σεπτεμβρίου περίπου στο 53%, το χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων 15 ετών.

Ακόμη και αν δεν προκύψει πραγματική έλλειψη, τα χαμηλά αποθέματα αυξάνουν την ευαισθησία της αγοράς σε νέες γεωπολιτικές αναταράξεις και μπορούν να διατηρήσουν τις τιμές σε υψηλά επίπεδα. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την ευρωπαϊκή οικονομία, καθώς το ενεργειακό κόστος επηρεάζει άμεσα τον πληθωρισμό και την ανταγωνιστικότητα.

Η λειψυδρία γίνεται ενεργειακός κίνδυνος

Υπάρχει, όμως, ένας ακόμη παράγοντας που μέχρι πρόσφατα βρισκόταν στο περιθώριο της ευρωπαϊκής συζήτησης για την ενεργειακή ασφάλεια: το νερό.

Οι ακραίοι καύσωνες και η ξηρασία που έπληξαν την Ευρώπη το φετινό καλοκαίρι περιόρισαν την υδροηλεκτρική παραγωγή και ανάγκασαν πυρηνικούς και θερμικούς σταθμούς να μειώσουν την παραγωγή τους, καθώς η διαθεσιμότητα νερού για τα συστήματα ψύξης περιορίστηκε.

Ενεργειακοί και κλιματικοί ειδικοί καλούν πλέον την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να εντάξει τη λειψυδρία και τους κλιματικούς κινδύνους στο νέο πλαίσιο ενεργειακής ασφάλειας που αναμένεται να επικαιροποιηθεί εντός του έτους.

Το αίτημα είναι να υπάρξει μια σαφής ευρωπαϊκή πολιτική για το νερό μέσα στην ενεργειακή πολιτική. Όπως επισημαίνουν ειδικοί, το νερό δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ζήτημα που αφορά μόνο τη γεωργία ή το περιβάλλον, όταν η διαθεσιμότητά του επηρεάζει πλέον άμεσα την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.

Η πυρηνική ενέργεια αντιμέτωπη με ένα νέο πρόβλημα

Το ζήτημα έχει ιδιαίτερη σημασία για την πυρηνική ενέργεια, την οποία αρκετές ευρωπαϊκές χώρες θεωρούν βασικό πυλώνα της ενεργειακής ασφάλειας και της απανθρακοποίησης. Η Γαλλία, ειδικότερα, στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στους πυρηνικούς σταθμούς της. Όμως οι υψηλές θερμοκρασίες και η έλλειψη νερού μπορούν να περιορίσουν τη λειτουργία τους, καθώς οι αντιδραστήρες χρειάζονται μεγάλες ποσότητες νερού για την ψύξη.

Ήδη εξετάζονται τεχνολογικές λύσεις που θα μπορούσαν να μειώσουν την εξάρτηση των μελλοντικών πυρηνικών έργων από το γλυκό νερό. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται εναλλακτικές τεχνολογίες ψύξης, ακόμη και λύσεις που βασίζονται σε άλατα ή νάτριο, ιδιαίτερα για νέους αντιδραστήρες και μικρούς αρθρωτούς αντιδραστήρες.

Ωστόσο, ειδικοί προειδοποιούν ότι η απάντηση δεν μπορεί να περιοριστεί σε μεμονωμένες τεχνολογικές λύσεις. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να αντιμετωπίσει το νερό οριζόντια, σε όλους τους ενεργειακούς τομείς, καθώς οι κλιματικοί κίνδυνοι μετατρέπονται από έκτακτα περιστατικά σε μόνιμη παράμετρο του ενεργειακού σχεδιασμού.

Το νέο στοίχημα της Ευρώπης

Η ομιλία της φον ντερ Λάιεν αναμένεται επομένως να επιχειρήσει να μετατρέψει την ενεργειακή κρίση σε επιχείρημα υπέρ μιας ταχύτερης, αλλά πιο ρεαλιστικής μετάβασης. Η στρατηγική μπορεί να συνοψιστεί σε έξι κατευθύνσεις: προστασία καταναλωτών και επιχειρήσεων από τις υψηλές τιμές, ταχύτερος εξηλεκτρισμός, μαζικές επενδύσεις στα δίκτυα, ολοκλήρωση της απεξάρτησης από τη ρωσική ενέργεια, αντιμετώπιση της λειψυδρίας και ενίσχυση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας.