Aether Engineering: Το νέο Ειδικό Χωροταξικό για τις ΑΠΕ - Ένα ζήτημα εθνικής ενεργειακής ασφάλειας και δημοσίου συμφέροντος

Η ενεργειακή ασφάλεια 

Οι πρόσφατες συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή και η απειλή διατάραξης των ενεργειακών ροών μέσω των Στενών του Ορμούζ ανέδειξαν εκ νέου τη σημασία της ενεργειακής ασφάλειας, υπενθυμίζοντας το μάθημα που είχε προηγηθεί με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Είναι πλέον σαφές ότι μια περιφερειακή κρίση μπορεί να προκαλέσει παγκόσμιες ενεργειακές και οικονομικές αναταράξεις, ενώ η εξάρτηση από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα καθιστά την Ευρώπη ιδιαίτερα ευάλωτη στις γεωπολιτικές εντάσεις και στις απότομες διακυμάνσεις των διεθνών τιμών.

Η Ελλάδα μπορεί να μην έχει τη δυνατότητα να επηρεάσει άμεσα τις διεθνείς εξελίξεις, μπορεί όμως να ενισχύσει την ενεργειακή της ανθεκτικότητα και να περιορίσει τις επιπτώσεις τους στην οικονομία και την κοινωνία. Επιπτώσεις που εκδηλώνονται με την επιβάρυνση των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων, αλλά και με την ανάγκη διάθεσης σημαντικών δημόσιων πόρων για τη συγκράτηση του ενεργειακού κόστους.

Τα εγχώρια καύσιμα και η αποθήκευση ως εχέγγυο εθνικής ανθεκτικότητας

Στον αντίποδα, η Ελλάδα διαθέτει πλούσιο και διαφοροποιημένο ανανεώσιμο δυναμικό, καθώς και σημαντικές δυνατότητες ανάπτυξης συστημάτων αποθήκευσης. Η αξιοποίησή τους δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντική επιλογή, αλλά πολιτική ενεργειακής αυτονομίας, οικονομικής προστασίας και εθνικής ανθεκτικότητας, καθώς οι ανανεώσιμες πηγές δεν φέρουν πρακτικά κόστος καυσίμου και δεν εξαρτώνται από διεθνείς θαλάσσιες οδούς, αγωγούς ή γεωπολιτικές αστάθειες. 

Είναι ευρέως γνωστό και αντιληπτό, ότι η διεύρυνση της εγχώριας παραγωγής, μπορεί να μειώσει την έκθεση της χώρας στις διεθνείς διακυμάνσεις και να προσφέρει μεγαλύτερη σταθερότητα και προβλεψιμότητα στο κόστος ηλεκτρικής ενέργειας. Η σημασία των ΑΠΕ αποτυπώνεται και στο σταθμισμένο κόστος παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας (Levelized Cost of Energy – LCOE). Σύμφωνα με τη διεθνή ανάλυση της Lazard για το 2025, η χερσαία αιολική ενέργεια και τα φωτοβολταϊκά μεγάλης κλίμακας παραμένουν μεταξύ των οικονομικότερων τεχνολογιών ηλεκτροπαραγωγής. Ενδεικτικά, το LCOE της χερσαίας αιολικής ενέργειας εκτιμάται μεταξύ 37 και 86 δολαρίων ανά MWh και των φωτοβολταϊκών μεταξύ 38 και 78 δολαρίων ανά MWh, έναντι 149 έως 251 δολαρίων ανά MWh για μονάδες φυσικού αερίου αιχμής.

Η μεγαλύτερη διείσδυση των ΑΠΕ συνεπώς, ασκεί καθοδική πίεση στις τιμές της χονδρεμπορικής αγοράς, καθώς οι μονάδες αυτές, περιορίζουν τις ώρες κατά τις οποίες ακριβότερες μονάδες ορυκτών καυσίμων καθορίζουν την τιμή. Η επίδραση αυτή δεν μεταφέρεται πάντοτε αυτόματα και στο σύνολό της στους λογαριασμούς λιανικής, οι οποίοι περιλαμβάνουν κόστος δικτύων, φόρους, ρυθμιζόμενες χρεώσεις και άλλες επιβαρύνσεις. Σε κάθε περίπτωση, ένα ενεργειακό μίγμα με μεγαλύτερη συμμετοχή οικονομικά ανταγωνιστικών εγχώριων ΑΠΕ και μικρότερη έκθεση στις διεθνείς τιμές φυσικού αερίου δημιουργεί τις προϋποθέσεις για χαμηλότερες και πιο σταθερές τιμές ηλεκτρικής ενέργειας για τους καταναλωτές.

Ωστόσο λαμβάνοντας υπόψιν την στοχαστικότητα των ΑΠΕ, πρέπει στη συζήτηση να αναδειχθεί και ο ρόλος της αποθήκευσης. Ο συνδυασμός της πράσινης παραγωγής με την αποθήκευση ενέργειας θα δώσει την δυνατότητα χρήσης των εγχώριων ανανεώσιμων καυσίμων σε μεγαλύτερο εύρος ωρών της ημέρας μειώνοντας έτσι ακόμα περισσότερο την ανάγκη ενεργοποίησης ακριβότερων μονάδων που χρησιμοποιούν εισαγόμενα καύσιμα. Αυτός ο συνδυασμός μπορεί να μετατρέψει το εγχώριο ανανεώσιμο δυναμικό σε πραγματική ενεργειακή ασφάλεια και σε απτό οικονομικό όφελος για τους πολίτες και την εθνική οικονομία.
 

Εξηλεκτρισμός 

Η περιορισμένη δυνατότητα και τα προβλήματα του να βασιστεί η Ευρωπαϊκή οικονομία σε ακριβούς εισαγόμενους ορυκτούς πόρους, εντοπίζεται πλέον και στον ευρωπαϊκό ενεργειακό σχεδιασμό, ο οποίος κατευθύνεται σαφώς προς τον εξηλεκτρισμό. Η ηλεκτροκίνηση, οι αντλίες θερμότητας, ο εξηλεκτρισμός της βιομηχανίας, και οι νέες ανάγκες σε υποστήριξη ψηφιακών υποδομών για Data Centers, αναμένεται να επιφέρουν σημαντικά στην αύξηση των αναγκών σε ηλεκτρικό ρεύμα κατά τα επόμενα έτη. Αν η χώρα δεν εξασφαλίσει εγκαίρως τις αναγκαίες υποδομές ΑΠΕ, αποθήκευσης και δικτύων, κινδυνεύει να βρεθεί αντιμέτωπη με αυξημένη ζήτηση χωρίς αντίστοιχη επάρκεια φθηνής εγχώριας παραγωγής.

Οι υποδομές που θα χρειαστούμε την επόμενη δεκαετία δεν μπορούν να αρχίσουν να σχεδιάζονται όταν η πρόσθετη ζήτηση θα έχει ήδη εμφανιστεί. Τα έργα απαιτούν πολυετή ανάπτυξη, μελέτες, αδειοδοτήσεις, ηλεκτρικό χώρο, χρηματοδότηση και κατασκευή. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται σήμερα σε επίπεδο θεσμικού και κανονιστικού πλαισίου, θα καθορίσουν, αν η Ελλάδα θα είναι έτοιμη να αντιμετωπίσει με επιτυχία τις ενεργειακές προκλήσεις του αύριο.

Νέο Ειδικό Χωροταξικό για τις ΑΠΕ 

Η τροποποίηση του Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας αποτελεί μία από τις σημαντικότερες θεσμικές παρεμβάσεις για το ενεργειακό μέλλον της χώρας, λαμβάνοντας υπόψιν ότι το υφιστάμενο πλαίσιο είναι σε ισχύ από το 2008. Το νέο πλαίσιο δεν θα καθορίσει απλώς πού επιτρέπεται να εγκατασταθεί ένα έργο ΑΠΕ. Θα επηρεάσει, για πολλά χρόνια, τη δυνατότητα της Ελλάδας να αξιοποιήσει τους εγχώριους ανανεώσιμους πόρους της με βέλτιστο τρόπο, να περιορίσει την εξάρτησή της από εισαγόμενα καύσιμα και να ανταποκριθεί στις συνεχώς αυξανόμενες ανάγκες ηλεκτρικής ενέργειας.

Σε κάθε περίπτωση, η ανάπτυξη των ΑΠΕ πρέπει να συνοδεύεται από αυστηρή περιβαλλοντική αξιολόγηση και ουσιαστική προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος, της βιοποικιλότητας και του τοπίου. Το τεκμήριο της ορθολογικής χωροθέτησης όμως, δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να συγχέεται με τη συρρίκνωση του διαθέσιμου χώρου μέσω γενικευμένων απαγορεύσεων και οριζόντιων αποκλεισμών. Ένα σύγχρονο χωροταξικό πλαίσιο οφείλει να κατευθύνει τα έργα προς τις καταλληλότερες περιοχές βάσει σύγχρονων τεχνικών, περιβαλλοντικών, ενεργειακών και κοινωνικοοικονομικών δεδομένων.

Ιδιαίτερα η χερσαία αιολική ενέργεια πρέπει να αξιολογείται με βάση την πραγματική της συνεισφορά. Πρόκειται για εγχώριο ανανεώσιμο πόρο με υψηλή ενεργειακή απόδοση και ανταγωνιστικό κόστος, ο οποίος μπορεί να παράγει ενέργεια και κατά τις ώρες που η παραγωγή από φωτοβολταϊκά είναι περιορισμένη ή μηδενική. Επιπλέον, η μόνιμη κατάληψη εδάφους ενός αιολικού έργου αντιστοιχεί σε μικρό μέρος της συνολικής του έκτασης, καθώς οι γύρω περιοχές μπορούν να συνεχίσουν να χρησιμοποιούνται για δασικές, κτηνοτροφικές ή άλλες συμβατές δραστηριότητες.

Ο κίνδυνος ενός πλαισίου που θα λειτουργήσει αντίστροφα

Σκοπός των Ειδικών Χωροταξικών Πλαισίων είναι να παρέχονται σαφείς οδηγίες προς τους ενδιαφερόμενους φορείς και τις αδειοδοτούσες αρχές, να παρέχεται ασφάλεια δικαίου, να ορίζεται σαφώς η ιεραρχία των πλαισίων και να καθορίζονται ενιαίοι και προβλέψιμοι κανόνες που προκύπτουν βάσει επιστημονικών μεθόδων και  ήδη εφαρμοσμένων εργαλείων κατά την πολυετή παρουσία των ΑΠΕ στην Ελληνική επικράτεια αλλά και διεθνώς.

Αντιθέτως, εάν εισάγονται ασαφείς έννοιες, αλληλεπικαλυπτόμενες αρμοδιότητες και περιορισμοί χωρίς επαρκή επιστημονική αιτιολόγηση, υπάρχει κίνδυνος να επέλθει αποτέλεσμα αντίθετο από το επιδιωκόμενο. Αντί να απλοποιείται η διαδικασία και να περιορίζονται οι συγκρούσεις, μπορεί να τίθενται σημαντικά εμπόδια μέσω της πρόκλησης αποκλινουσών ερμηνειών μεταξύ των υπηρεσιών.

Ένα πλαίσιο με ελλιπή τεκμηρίωση μπορεί επίσης να καταστήσει περισσότερο ευάλωτες σε προσφυγές τις διοικητικές πράξεις που αφορούν έργα αναγκαία για την επίτευξη των εθνικών ενεργειακών στόχων. Το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι η εμπλοκή ώριμων επενδύσεων σε πολυετείς δικαστικές διαμάχες, η απώλεια παραγωγικών θέσεων με αξιόλογο ανανεώσιμο δυναμικό και η ενίσχυση της αβεβαιότητας για τις επιχειρήσεις, τη Διοίκηση και τις τοπικές κοινωνίες.

Για να αποφευχθεί αυτό το θεσμικό “backfire”, απαιτούνται ουσιαστικές και στοχευμένες αλλαγές πριν από την οριστικοποίηση του πλαισίου. Οι περιορισμοί πρέπει να είναι αναλογικοί, επιστημονικά αιτιολογημένοι και συνδεδεμένοι με τα πραγματικά χαρακτηριστικά κάθε περιοχής, με χρήση της πολυετούς πλέον εμπειρίας στον τομέα των ΑΠΕ. Παράλληλα, πρέπει να προστατεύεται η δικαιολογημένη εμπιστοσύνη των φορέων έργων που έχουν ήδη προχωρήσει βάσει απαιτήσεων του Νόμου σε αδειοδοτικές ενέργειες και να διαμορφωθεί μία σαφής και εφαρμόσιμη μεταβατική διαδικασία.

Το δημόσιο συμφέρον

Το κρίσιμο ερώτημα ωστόσο θα έλεγε κανείς ότι δεν είναι αν θα επιλεγεί η περεταίρω ανάπτυξη των ΑΠΕ αντί των συμβατικών ορυκτών καυσίμων. Πρόκειται για μια τεχνητή και αδιέξοδη αντιπαράθεση καθώς έκαστοι πόροι είναι απαραίτητη για την εύρυθμη λειτουργία του ηλεκτρικού συστήματος. Το πραγματικό ζητούμενο είναι πώς θα αναπτυχθούν οι αναγκαίες ενεργειακές υποδομές με τον μικρότερο δυνατό περιβαλλοντικό και κοινωνικό αντίκτυπο και με το μεγαλύτερο δυνατό όφελος για τη χώρα.

Η Ελλάδα έχει την ευκαιρία να οικοδομήσει ένα περισσότερο αυτόνομο και ανθεκτικό ενεργειακό σύστημα, βασισμένο στον σωστό συνδυασμό ΑΠΕ, αποθήκευσης και σύγχρονων δικτύων. Για να το πετύχει, χρειάζεται κανόνες αυστηρούς όπου απαιτείται, αλλά ταυτόχρονα σαφείς, τεκμηριωμένους και εφαρμόσιμους. Το νέο Ειδικό Χωροταξικό επομένως, πρέπει να αποτελέσει εργαλείο ορθολογικής ανάπτυξης και όχι μηχανισμό γενικευμένης αποτροπής, ενώ ειδική αναφορά πρέπει στο ρόλο που θα μπορούσε να αποκτήσει μία θεσμική παρέμβαση στην ευρύτερη κοινωνική αποδοχή των έργων μέσω της ουσιαστικής αύξησης των ανταποδοτικών ενεργειών προς τους τοπικούς φορείς και πολίτες. Μία σχετικά και ουσιαστική παρέμβαση θα μπορούσε να είναι η θέσπιση της απευθείας δυνατότητας των ΟΤΑ να προμηθεύονται το ρεύμα τους από μονάδες ΑΠΕ εντός της επικράτειάς τους με κόστος που αντιστοιχεί σε κλάσμα του σημερινού κόστους που επιβαρύνει σημαντικά τους προϋπολογισμούς τους.

Εν κατακλείδι, η συζήτηση δεν αφορά αποκλειστικά τον κλάδο των ΑΠΕ ή την κατανομή των χρήσεων γης. Αφορά άμεσα το δημόσιο συμφέρον, την ενεργειακή ασφάλεια, το κόστος ηλεκτρικής ενέργειας, την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας και την ανθεκτικότητα της χώρας απέναντι σε διεθνείς κρίσεις τις οποίες δεν μπορεί να ελέγξει.

Σχετικά με την Aether Engineering

Η Aether Engineering είναι ελληνική εταιρεία συμβούλων μηχανικών, με εξειδίκευση στην ανάπτυξη έργων ΑΠΕ από την αρχική αξιολόγηση και την αδειοδοτική ωρίμανση έως την κατασκευή και τη λειτουργία. Με εμπειρία σε χαρτοφυλάκιο άνω του 1 GW, παρέχει ολοκληρωμένες υπηρεσίες ανάπτυξης έργων ΑΠΕ, αποθήκευσης και Repowering, τεχνικού σχεδιασμού, due diligence, μεταφοράς εξοπλισμού, κατασκευής και construction management.