Η ενεργειακή πολιτική της ΕΕ μετατοπίζεται αλλά οι προκλήσεις παραμένουν -Αναγκαίοι οι χρηματοδοτικοί μηχανισμοί

Μια αντίδραση με ταχύτητα και συνοχή 

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε στις 8 Μαρτίου τον σχεδιασμό απεξάρτησης από το ρωσικό φυσικό αέριο, RePowerEU, σηματοδοτώντας μια νέα εποχή για την ενεργειακή πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στις 11 Μαρτίου, η Διακήρυξη των Βερσαλλιών, από την άτυπη Σύνοδο των 27 κρατών μελών, επισφράγισε την προτεινόμενη στρατηγική, προσθέτοντας νέες διαστάσεις, όπως η ενίσχυση μιας κοινής αμυντικής και οικονομικής βάσης. 

Αποτιμώντας το πρωτόγνωρο και ομιχλώδες γεωπολιτικό τοπίο που διαμόρφωσε η Ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η ΕΕ κατάφερε να επιδείξει ασυνήθιστα αντανακλαστικά, και να απαγκιστρωθεί από τις πολυετείς διεργασίες που διέπουν τη λήψη αποφάσεων. Μέσα σε 2 εβδομάδες, η Ευρώπη, των πολλαπλών ταχυτήτων και των ετερογενών χαρακτηριστικών, που θα χρειαζόταν άλλοτε μια τριετία για αναλύσεις και στοιχειώδη σύγκλιση, κατάφερε να παρουσιάσει μια συνεκτική και τολμηρή προσέγγιση, που συνιστά δομική μετατόπιση στην ενεργειακή της πολιτική. 

Η νέα στρατηγική θέτει ρητά στο επίκεντρο την ενεργειακή ασφάλεια, με ποσοτικοποιημένους πλέον στόχους, εφαρμόζοντας μια πρακτική που απουσίαζε εκκωφαντικά από τη νομοθετική δέσμη «Fit for 55». Παράλληλα, ισχυροποιήθηκε η έμφαση στην πράσινη μετάβαση, ως πυλώνα ενεργειακής αυτονομίας, πέραν της διάστασης της βιώσιμης ανάπτυξης και της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή. Είναι αποκαλυπτικό ότι από τα 279 bcm φυσικού αερίου που θα υποκατασταθούν έως το 2030, τα 205 bcm θα πρέπει να προέλθουν από ΑΠΕ.

Συγχρόνως, οι δηλώσεις Ευρωπαίων αξιωματούχων υποδεικνύουν μια προσωρινή ανοχή στον άνθρακα, στο πλαίσιο ενός ρεαλιστικού συμβιβασμού. Αντίστοιχα, αξίζει να τονιστεί ότι η πυρηνική ενέργεια δεν αναφέρεται καθόλου στον νέο σχεδιασμό, αντικατοπτρίζοντας τη διαφοροποίηση απόψεων. Είναι όμως σαφές ότι αποκτά ενισχυμένο ρόλο, ως μια λύση αυτονομίας, με ανταγωνιστική τιμή και μειωμένο περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Ήδη, χώρες όπως το Βέλγιο, η Ολλανδία, η Γαλλία και η Βουλγαρία ανακοίνωσαν χρονική μετατόπιση ή επανεξέταση στα σχέδια απόσυρσης πυρηνικών μονάδων ή ανάπτυξη νέων.    

Προκλήσεις εφαρμογής 

Η υλοποίηση του ευρωπαϊκού σχεδιασμού ενέχει σημαντικές προκλήσεις και απαιτεί εξειδίκευση κρίσιμων σημείων. Οι δυσκολίες εφαρμογής αφορούν πολλαπλά επίπεδα: οικονομικό, τεχνικό, κανονιστικό, αλλά και συντονιστικό, και μάλιστα σε κλίμακα που υπερβαίνει τα ευρωπαϊκά όρια. Αξίζει να τονιστεί ότι η αναμενόμενη αύξηση της κατανάλωσης φυσικού αερίου στην Κίνα ανά διετία θα ισοδυναμεί με την ετήσια κατανάλωση της Γαλλίας. 

Ενδεικτικά, η επιτάχυνση της πράσινης μετάβασης, ακόμη κι αν υπερβεί τις αδειοδοτικές προκλήσεις για τις ΑΠΕ και τους τεχνικούς περιορισμούς των δικτύων, θα βρεθεί αντιμέτωπη με περαιτέρω ανατιμήσεις υλικών, πιθανές διαταραχές στην εφοδιαστική αλυσίδα ή και ελλείψεις εξοπλισμού.

Επιπλέον, η επίτευξη των στόχων υπόκειται σε διεθνείς συνθήκες, που θα καθορίσουν τη ζήτηση φυσικού αερίου σε ανταγωνιστικούς προορισμούς. Αστάθμητοι παράγοντες, όπως οι καιρικές συνθήκες τον επόμενο χειμώνα στην Ασία και ο βαθμός υποκατάστασης φυσικού αερίου από άνθρακα στην Κίνα, θα επηρεάσουν καταλυτικά τις ποσότητες LNG που θα παραμείνουν δυνητικά διαθέσιμες για την Ευρώπης. Συγχρόνως, οι τελικές ποσότητες θα εξαρτηθούν από το αν υπάρξουν ελκυστικά επίπεδα τιμών ή αν επιτευχθούν μακροπρόθεσμες συμφωνίες, με ευνοϊκούς όρους, στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής διπλωματίας.   

Στόχευση για το 2022

Για το τρέχον έτος, η ευρωπαϊκή στρατηγική έχει θέσει ως στόχο τον περιορισμό των ρωσικών εισαγωγών κατά 2/3, μια ποσότητα που αντιστοιχεί σε 101.5 bcm (δις κυβικά μέτρα) από εκτιμώμενη ζήτηση 150 bcm. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η υποκατάσταση αυτή θα προκύψει ως εξής: 1) Αύξηση εισαγωγών LNG κατά 50 bcm. 2) Αύξηση αερίου αγωγών από άλλους προμηθευτές κατά 10 bcm. 3) Παραγωγή βιομεθανίου, που θα αντιστοιχεί σε 3.5 bcm φυσικού αερίου. 4) Επιτάχυνση της διείσδυσης των ΑΠΕ, που θα εξοικονομήσει 20 bcm. 5) Πιο αποτελεσματική χρήση της ενέργειας (π.χ. μέσω ρύθμισης θερμοστάτη κατά 1 βαθμό χαμηλότερα), που θα αντιστοιχεί σε 18 bcm. 6) Εγκατάσταση φωτοβολταϊκών στέγης (2.5 bcm) και αντλίες θερμότητας (1.5 bcm).

Παραδοχές και Αποκλίσεις 

Οι παραδοχές που διέπουν τον παραπάνω σχεδιασμό έχουν χαρακτηριστεί από αρκετούς αναλυτές αλλά και διεθνείς οίκους αξιολόγησης, ως υπεραισιόδοξες ή μη ρεαλιστικές. Σημαντικές ανησυχίες έχουν διατυπωθεί και για το υψηλό κόστος που συνεπάγονται.

Ενδεικτική είναι η ανάλυση της S&P Global Platts Analytics, που δημοσιεύτηκε στις 18 Μαρτίου, καταλήγοντας ότι η ΕΕ μπορεί να εξασφαλίσει για το 2022 περί τα 25 bcm LNG, έναντι 50 bcm που εκτιμά η Επιτροπή, υποδεικνύοντας ένα σημαντικό χάσμα. Ωστόσο, η παραπάνω ανάλυση είναι πιο αισιόδοξη αναφορικά με την προμήθεια αερίου αγωγών από εναλλακτικούς προμηθευτές, περιορίζοντας τελικά τη συνολική απόκλιση στα 10 bcm. 

Ειδικότερα, η προαναφερθείσα μελέτη υποδεικνύει ότι 25 bcm μπορεί να προέλθουν από LNG, 10 bcm από αύξηση παραγωγής στη Νορβηγία, 4.6 bcm από το στρατηγικό απόθεμα της Ιταλίας, 14 bcm μέσω πρόσθετων ροών στην Ιταλία από Αλγερία και Λιβύη (10 και 4 bcm αντίστοιχα), και 2 bcm από δυνητική επέκταση χρήσης του κοιτάσματος Groningen στην Ολλανδία. Στο σημείο αυτό, αξίζει να σημειωθεί ότι ο Διαχειριστής της Ολλανδίας εισηγήθηκε την αύξηση της παραγωγής από το Groningen κατά 3.7 bcm, αλλά η κυβέρνηση της χώρας δεν είναι θετική σε καμία αύξηση προς το παρόν, χαρακτηρίζοντας μια τέτοια επιλογή ως τελευταίο καταφύγιο, λόγω των σεισμικών δεδομένων στην περιοχή.

Γενικότερα, η διαφοροποίηση των εκτιμήσεων αλλά και το ευρύ φάσμα των προβλέψεων υπογραμμίζει τη δυσκολία του εγχειρήματος.  Σύμφωνα με την Rystad Energy, aν υποθέσουμε ότι η Ευρώπη  στοχεύσει όλες τις πρόσθετες προμήθειες από Ατλαντικό και Ασία το 2022, μια ρεαλιστική αύξηση θα κυμαινόταν στα 33 - 46 bcm. Η παραπάνω ανάλυση εκτιμά ότι η παγκόσμια παραγωγή LNG θα μπορούσε να αυξηθεί φέτος κατά 23 εκατ. τόνους, ενώ η Ευρώπη θα μπορούσε να προσελκύσει τη μισή ποσότητα στο πιο ευνοϊκό σενάριο. Επιπρόσθετα, αν η Ασία εφαρμόσει ισχυρή στροφή στον άνθρακα, μπορεί να αποδεσμευτούν έως και 15 bcm επιπλέον για την ΕΕ.

Στο πλαίσιο αυτό, θα ήταν χρήσιμο να παραθέσουμε κάποια δεδομένα αναφορικά με κρίσιμες παραμέτρους που αφορούν το LNG (όπως ποσότητες, τεχνικοί περιορισμοί και κόστη) αλλά και την αποθήκευση φυσικού αερίου.

1. Περιθώρια εξαγωγών LNG 

Η παραγωγική ικανότητα LNG ανήλθε στα 620 bcm παγκοσμίως, στα τέλη του 2021, με το ποσοστό αξιοποίησης να διαμορφώνεται γύρω στο 75%. Μεταξύ των εξαγωγικών χωρών, η Αυστραλία και το Κατάρ προσέγγιζαν ήδη το μέγιστο των δυνατοτήτων τους, ενώ σημαντικά περιθώρια διαφαίνονται στις ΗΠΑ, την Αλγερία και τη Νιγηρία. Πιο συγκεκριμένα, η Αυστραλία και το Κατάρ, οι δύο μεγαλύτεροι προμηθευτές παγκοσμίως, σημείωσαν ποσοστά άνω του 85%, οι ΗΠΑ 66%, η Αλγερία 44% και η Νιγηρία 55%.  Τα παραπάνω μεγέθη επιβεβαιώνουν ότι καμία χώρα μονομερώς δεν θα μπορούσε να καλύψει την απεξάρτηση της ΕΕ από το ρωσικό αέριο αλλά ότι υφίστανται συνδυαστικές δυνατότητες.  

Για το 2022, η αύξηση των εξαγωγών LNG από τις ΗΠΑ αναμένεται να αυξηθεί κατά 20%, ενσωματώνοντας τη λειτουργία νέας παραγωγικής δυναμικότητας. Στις 16 Μαρτίου, η αμερικανική κυβέρνηση ενέκρινε πρόσθετες εξαγωγές LNG από την Cheniere Energy και επέκτεινε το πεδίο προορισμών, συμπεριλαμβανομένης της Ευρώπης. Αξίζει να αναφερθεί ότι οι εξαγωγές LNG από τις ΗΠΑ σημείωσαν άνοδο 50% το 2021, σύμφωνα με στοιχεία της EIA. Το 1ο δίμηνο του 2022 τα φορτία LNG με προέλευση τις ΗΠΑ που κατευθύνθηκαν στην Ευρώπη και την Τουρκία ανήλθαν στα 164, σημειώνοντας επίπεδο ρεκόρ, έναντι προηγούμενης μέγιστης τιμής 125 φορτίων (στο 1ο τρίμηνο του 2020). 

2. Επίπεδα τιμών LNG

Ακόμη κι αν οι εξαγωγές LNG αυξηθούν στη βάση των παραπάνω περιθωρίων ή πρόσθετων επενδύσεων, που θα επιφέρει η σύναψη νέων μακροχρόνιων συμβάσεων, τα φορτία θα διοχετευτούν στις πιο ελκυστικές αγορές. Είναι χαρακτηριστικό ότι η ακύρωση παραδόσεων στην Ασία συνέβη όταν οι τιμές στην Ευρώπη ήταν επαρκείς για να απορροφήσουν τις ρήτρες μη παράδοσης και να διασφαλίσουν αξιοσημείωτα περιθώρια.

Είναι αποκαλυπτικό ότι τον Δεκέμβριο του 2021 απαιτήθηκαν τιμές TTF περί τα 180 €/MWh προκειμένου να ανακατευθυνθούν φορτία LNG από την Ασία στην Ευρώπη. Αντιθέτως, τον Φεβρουάριο του 2022 η αλλαγή αυτή συντελέστηκε σε επίπεδα γύρω στα 80 €/MWh.  Σύμφωνα με στοιχεία του ICIS, οι 6.4 εκατ τόνοι εξαγωγών LNG που διενεργήθηκαν από τις ΗΠΑ τον Φεβρουάριο αποτιμώνται θεωρητικά σε 17.2 δις δολάρια στην Ευρώπη και 13.5 δις στην Ασία. 

3. Δυναμικότητα αεριοποίησης LNG

H Ευρώπη διαθέτει τερματικούς σταθμούς αποθήκευσης και αεριοποίησης LNG με συνολική δυναμικότητα 15.5 bcm ανά μήνα. Τον Ιανουάριο, το ποσοστό αξιοποίησης αυτών των υποδομών σημείωσε ιστορικό υψηλό, προσεγγίζοντας το 75%. Ωστόσο, η δυνατότητα για διοχέτευση πρόσθετου LNG στην Ευρώπη δεν αντιστοιχεί στην μέγιστη θεωρητική τιμή. Περιορίζεται στην πράξη λόγω τεχνικών ζητημάτων, όπως θέματα υδραυλικότητας στα συστήματα μεταφοράς, συμφόρησης ή ανεπαρκών διασυνδέσεων. Είναι ενδεικτικό ότι οι 7 σταθμοί LNG της Ισπανίας δεν υπερέβησαν το 55% αξιοποίησης, λόγω απουσίας διασυνδετήριων αγωγών.

Οι εισαγωγές LNG στην Ευρώπη προσέγγισαν τον Ιανουάριο τα 10 bcm, και εκτιμάται ότι υπάρχει δυνατότητα περαιτέρω επαύξησης, έως 20% ανά μήνα. H μη δεσμευμένη δυναμικότητα είναι ωστόσο, αρκετά περιορισμένη στο προσεχές διάστημα. Επιπλέον, καθώς τα πλοία μεταφοράς LNG παγκοσμίως ανέρχονται στα 600, απαιτείται συντονισμός, ακόμη και σε επίπεδο εκφόρτωσης.

Η επαύξηση της δυναμικότητας σταθμών αεριοποίησης LNG, αν δεν είχε ήδη δρομολογηθεί σε εθνικό επίπεδο, δεν είναι άμεσα εφικτή στην Ευρώπη, καθώς ο χρόνος υλοποίησης ανέρχεται στα 2-3 έτη. Λύσεις FSU, έχουν προφανώς νόημα ως προσωρινή αποθήκευση, αλλά σχετικά περιορισμένη συμβολή στην κάλυψη της αιχμής.  

4. Συμβατικοί όροι

Σημαντικοί είναι και οι περιορισμοί που ανακύπτουν σε συμβατικό επίπεδο. Σύμφωνα με εκτιμήσεις εταιρειών trading, το 60% του LNG παγκοσμίως υπόκειται σε μακροπρόθεσμα συμβόλαια. Παράλληλα, περί τα 75 bcm συμβολαιοποιημένου φυσικού αερίου για το 2022 υπόκεινται σε ρήτρες take-or-pay. Η μη απορρόφηση λοιπόν αυτών των ποσοτήτων μπορεί να συνεπάγεται σημαντικά κόστη για τους προμηθευτές. H διαχείριση τους αποτελεί ζητούμενο, ώστε να μην αποτυπωθούν και στους τελικούς καταναλωτές. 

5. Αποθήκευση 

Ένα ακόμη φλέγον θέμα είναι η επίτευξη επαρκών αποθεμάτων φυσικού αερίου για τον επόμενο χειμώνα. Στις 23 Μαρτίου, η Κομισιόν, ακολουθώντας μια πιο συντηρητική προσέγγιση από τον IEA, ανακοίνωσε τον στόχο οι αποθήκες φυσικού αερίου να ανέλθουν σε επίπεδο πληρότητας 80% την 1η Νοεμβρίου 2022, και καθόρισε ενδιάμεσα ορόσημα που πρέπει να επιτευχθούν από τον Αύγουστο και ύστερα. 

Η πρόταση προβλέπει απαλλαγή από τις χρεώσεις αποθήκευσης, χωρίς να προσδιορίζει τον τρόπο ανάκτησης, από τον Διαχειριστή της υπόγειας αποθήκης. Το πιο σοβαρό ζήτημα είναι ότι δεν αντιμετωπίζει το υψηλό κόστος αγοράς του αερίου. Η παράμετρος αυτή είναι κομβικής σημασίας, καθώς η εποχική διακύμανση των τιμών έχει εξανεμιστεί και η δυναμική τους παραμένει εξαιρετικά αβέβαιη. 

Χωρίς να προβλέπεται κάποιος ευρωπαϊκός μηχανισμός στήριξης, επαφίεται στα κράτη μέλη η δυνατότητα να καλύψουν, από τους κρατικούς προϋπολογισμούς, τμήμα από τα κόστη που θα προκληθούν, κοινοποιώντας σχήματα κρατικής ενίσχυσης. Αρκετά τεχνικά σημεία χρήζουν επίσης διευκρίνισης, ιδίως για την εφαρμογή των υποχρεώσεων από τα κράτη μέλη που δεν διαθέτουν υπόγεια αποθήκη.

Συμπερασματικά, η μετατόπιση της ενεργειακής πολιτικής της ΕΕ προς την ενεργειακή ασφάλεια και ο εντυπωσιακός χρόνος αντίδρασης της στα πρωτόγνωρα γεωπολιτικά δεδομένα συνθέτουν αναμφίβολα, μια τομή στη σύγχρονη ιστορία. Η σύσταση ευρωπαϊκής TaskForce για από κοινού αγορές φυσικού αερίου, που ανακοινώθηκε στις 23 Μαρτίου, συνιστά μια ιδιαίτερα σημαντική κίνηση, όχι μόνο για τις οικονομίες κλίμακας που θα επιφέρει αλλά και για την ισχυροποίηση του γεωπολιτικού ρόλου της ΕΕ, συνολικά. 

Όπως όμως προαναφέρθηκε, οι προκλήσεις είναι πολλαπλές και δυσεπίλυτες, καθώς αναδύονται υπέρμετρα κόστη αλλά και ποικίλοι περιορισμοί τεχνικής φύσης. Παράλληλα, εντείνονται θεμελιώδεις αβεβαιότητες. Αν θεωρήσουμε ότι το φυσικό αέριο είχε αρχίσει να επιτυγχάνει, πριν τη ρωσική εισβολή, έναν πιο σαφή ορίζοντα ως μεταβατικό καύσιμο, η όποια σύγκλιση έχει πλέον ανατραπεί. Πέρα από τη διαφοροποίηση πηγών, η μείωση της κατανάλωσης αερίου συνιστά πλέον σαφές ευρωπαϊκό ζητούμενο. 

Στο πλαίσιο αυτό, είναι σύνθετο να αξιολογηθούν οι επενδύσεις σε υποδομές που θα κληθούν να καλύψουν τις νέες, έκτακτες συνθήκες, που επιφέρει η απεξάρτηση από τις ρωσικές εισαγωγές. Η ισορροπία ανάμεσα σε γρήγορα διαθέσιμες λύσεις και αποφυγή παγίων που κινδυνεύουν να καταλήξουν «stranded assets», αποτελεί στοίχημα για τις περισσότερες χώρες. Συγχρόνως, παρά την ενισχυμένη βούληση, η επιτάχυνση της μετάπτωσης σε υδρογόνο και βιομεθάνιο καθίσταται πιο σύνθετη στο νέο οικονομικό περιβάλλον.

Επιπλέον, η στρατηγική μεθανίου, που τόσο έντονα είχε προωθηθεί στην COP26, και οι κλιματικοί στόχοι, που αναθεωρήθηκαν πέρυσι, θα κληθούν να λάβουν υπόψη νέα, αντιφατικά δεδομένα, όπως η εντατικοποίηση εξορύξεων αερίου αλλά και χρήσης άνθρακα. Η πράσινη μετάβαση θα χρειαστεί να συμπορευτεί προσωρινά με εξελίξεις που είχε αποκηρύξει, και αυτό ήδη προκαλεί τριβές σε κάποιες χώρες.     

Τέλος, θα πρέπει να τονιστεί ότι, πέραν του συντονισμού και της ευρωπαϊκής διπλωματίας, είναι αναγκαία η δημιουργία ευρωπαϊκών μηχανισμών για τη στήριξη των καταναλωτών καθώς και χρηματοδοτικών εργαλείων, τόσο για τις υποδομές που θα απαιτηθούν αλλά πιθανόν, και για την προσαρμογή των συμμετεχόντων στην αγορά, σε νέες υποχρεώσεις ή συμβατικούς όρους.  Είναι ήδη φανερό πως τα κόστη που προκαλεί το νέο γεωπολιτικό τοπίο είναι υπέρογκα και αδύνατο να καλυφθούν από τους κρατικούς προϋπολογισμούς. 

Η χώρα μας εφαρμόζει μια συγκροτημένη προσέγγιση, τόσο σε βραχυπρόθεσμο όσο και μεσοπρόθεσμο ορίζοντα, μεγιστοποιώντας την ενεργειακή ασφάλεια και αμβλύνοντας, στο βαθμό του εφικτού, τις επιπτώσεις της ενεργειακής κρίσης στους καταναλωτές. Η υλοποίηση του RePowerEU επιφέρει σοβαρές ανατροπές, σε πανευρωπαϊκή κλίμακα, που απαιτούν αντίστοιχης εμβέλειας μηχανισμούς. Η ΕΕ καλείται να αποδείξει έμπρακτα ότι μπορεί να κάνει αυτό το βήμα ρεαλισμού, ώστε ο σχεδιασμός της να επιφέρει τα θεμιτά αποτελέσματα, χωρίς να διασαλεύσει την κοινωνική συνοχή στην Ευρώπη.  

Η κα. Νεκταρία Καρακατσάνη είναι μαθηματικός, με εξειδίκευση στα οικονομικά της ενέργειας. Το κείμενο εκφράζει προσωπικές σκέψεις.