Η διασφάλιση της διαφάνειας και του ανταγωνισμού στις αγορές ενέργειας, κρίσιμοι παράγοντες για την επόμενη ημέρα

Σε ένα περιβάλλον δυσμενών υγειονομικών και οικονομικών συνθηκών, οι αρμόδιοι θεσμικοί φορείς και οι συμμετέχοντες στις ενεργειακές αγορές της χώρας μας, αντιμετωπίζουν νέες προκλήσεις προερχόμενες από την έναρξη λειτουργίας του Μοντέλου Στόχου (Target Model), τον επιταχυνόμενο ρυθμό μετασχηματισμού των ενεργειακών αγορών και τις ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις. Στο πλαίσιο αυτό, η εύρυθμη λειτουργία των αγορών και του ανταγωνισμού είναι απολύτως κρίσιμοι παράγοντες για την υλοποίηση των εθνικών και των ευρωπαϊκών στόχων για την ενέργεια και το περιβάλλον, καθώς και για την επίτευξη βιώσιμης ανάπτυξης προς όφελος όλων των πολιτών.

Η διασφάλιση συνθηκών υγιούς και επι ίσιος όροις ανταγωνισμού, προϋποθέτει την εφαρμογή μηχανισμών παρακολούθησης και εποπτείας, την ενίσχυση της διαφάνειας και του ρόλου των καταναλωτών στην αγορά προμήθειας, καθώς και την αντιμετώπιση τυχόν αντι-ανταγωνιστικών συμπεριφορών, μέσω του αποτελεσματικού σχεδιασμού των αγορών και της λήψης αναγκαίων ρυθμιστικών μέτρων.

Παρακολούθηση και εποπτεία της χονδρεμπορικής αγοράς

Όσον αφορά τη χονδρεμπορική αγορά, ήδη έχει αποκτηθεί σημαντική εμπειρία, μετά την έναρξη λειτουργίας του Target Model τον Νοέμβριο του 2020. Η αποτελεσματικότητα και η εύρυθμη λειτουργία των νέων αγορών συναρτώνται άμεσα με την ποιότητα και τα χαρακτηριστικά του ανταγωνισμού μεταξύ των συμμετεχόντων. Είναι επομένως επιτακτική ανάγκη να ολοκληρωθεί άμεσα ο σχεδιασμός του Μηχανισμού Παρακολούθησης και Εποπτείας των Ενεργειακών Αγορών (Market Monitoring and Surveillance Mechanism – MMSM) από τη ΡΑΕ και να τεθεί σε εφαρμογή το συντομότερο. 

Η ελληνική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας έχει συγκεκριμένα δομικά χαρακτηριστικά, τα οποία καθορίζουν τους όρους υπό τους οποίους μπορεί να αναπτυχθεί ο ανταγωνισμός. Το σχετικά περιορισμένο μέγεθος της, η ασυμμετρία στα μεγέθη των παικτών, και ιδίως η κυρίαρχη θέση της δεσπόζουσας επιχείρησης, τόσο στην προμήθεια όσο και στην παραγωγή ενέργειας, το χαρτοφυλάκιό της οποίας περιλαμβάνει σημαντικό αριθμό μονάδων διαφορετικών τεχνολογιών, αυξάνουν εκθετικά το ενδεχόμενο ύπαρξης αντι-ανταγωνιστικών πρακτικών. 

Στο πλαίσιο αυτό, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να ενισχυθούν οι μηχανισμοί παρακολούθησης, όχι μόνο της συμπεριφοράς των παικτών κατά τη συμμετοχή τους στις επιμέρους χονδρεμπορικές αγορές ηλεκτρισμού και φυσικού αερίου, αλλά και τυχόν αντι-ανταγωνιστικών πρακτικών που προέρχονται και ευνοούνται από τη δομική διαμόρφωση της αγοράς. Παρά το γεγονός ότι, βάσει του σχεδιασμού της ελληνικής χονδρεμπορικής αγοράς, η κάθε μονάδα ηλεκτροπαραγωγής συμμετέχει διακριτά στην αγορά, οι δείκτες παρακολούθησης και εποπτείας θα πρέπει να αξιολογούν τη συγκέντρωση ισχύος αγοράς (market power concentration) που σχετίζεται με το σύνολο των μονάδων που περιλαμβάνονται στο χαρτοφυλάκιο του κάθε ιδιοκτήτη.

Ρυθμιστικό πλαίσιο και σχεδιασμός των αγορών

Η αποτελεσματική αξιοποίηση των μηχανισμών παρακολούθησης και εποπτείας των αγορών ενέργειας, τόσο της χονδρεμπορικής όσο και της λιανικής, συνεπάγεται τη θέσπιση εκ των προτέρων (ex-ante) ρυθμιστικών μέτρων, μέσω των οποίων θα αξιολογούνται με αλγοριθμικό τρόπο αντι-ανταγωνιστικές συμπεριφορές και θα επιβάλλονται διαφορετικές προσφορές σε περίπτωση που καταγράφεται υπέρβαση προκαθορισμένων ορίων (εφαρμογή “market power mitigation measures”), καθώς και την εφαρμογή εκ των υστέρων (ex-post) διαδικασιών, για την επιβολή προστίμων και διοικητικών κυρώσεων εφόσον διαπιστωθεί καταχρηστική συμπεριφορά.

Όσον αφορά τα ex-ante ρυθμιστικά μέτρα, είναι σημαντικό είναι να μη δημιουργηθεί ψευδής βεβαιότητα στους συμμετέχοντες ότι, εφόσον εκπληρώνουν τους προκαθορισμένους όρους και «δεν τους πιάνει ο αλγόριθμος», θα έχουν τη δυνατότητα να δρουν κατά βούληση, διαμορφώνοντας προσφορές και στρατηγικές που κινούνται ακριβώς στα όρια που τίθενται από το ρυθμιστικό πλαίσιο.

Κάνοντας χρήση των μηχανισμών παρακολούθησης και εποπτείας των αγορών, σημαντική αρμοδιότητα της ΡΑΕ είναι όχι μόνο ο εντοπισμός και η διόρθωση αντι-ανταγωνιστικών συμπεριφορών αλλά και η διάγνωση και αξιολόγηση φαινομένων ανεπάρκειας της αγοράς (market failures) εξαιτίας των δομικών χαρακτηριστικών της και τυχόν αδυναμίας να παράξει αποτελεσματικά οικονομικά σήματα (economic signals).

Οι μηχανισμοί παρακολούθησης και εποπτείας θα πρέπει να οργανωθούν με τρόπο που θα επιτρέπει την αξιολόγηση αντι-ανταγωνιστικών συμπεριφορών σε ολόκληρη την αλληλουχία των επιμέρους αγορών, συμπεριλαμβανομένων των αγορών του Target Model, των αγορών δυναμικότητας διασυνδέσεων και ιδίως των αγορών σε επίπεδο λιανικής. Οι μηχανισμοί θα πρέπει να εξετάζουν, τόσο τα υποκείμενα στοιχεία κόστους που συνθέτουν τα προσφερόμενα τιμολόγια προμήθειας, όσο και τον τρόπο που αυτά απεικονίζονται στις οικονομικές καταστάσεις των προμηθευτών, χωρίς βέβαια να περιορίζουν την εμπορική δραστηριότητα και την πρόθεση των προμηθευτών να προσφέρουν κατά τον δυνατόν καλύτερα προϊόντα στους πελάτες τους.

Ο σχεδιασμός των αγορών, με τρόπο που θα παρέχει επαρκή κίνητρα για την ενίσχυση του ανταγωνισμού και τον περιορισμό της συγκέντρωσης ισχύος, είναι εξαιρετικά σημαντικός, καθώς περιορίζει, σε θεμελιώδες στάδιο, τη δυνατότητα των συμμετεχόντων να προβούν σε αντι-ανταγωνιστικές συμπεριφορές. Αντιθέτως, η διατήρηση δομικών συνθηκών της αγοράς που επιτρέπουν αντι-ανταγωνιστικές συμπεριφορές, δύναται να καταστήσει την επιβολή προστίμων αναποτελεσματική, καθώς οι συμμετέχοντες είναι πιθανό να προτιμήσουν μέχρι και να παραβούν κάποιους από τους όρους, συνεκτιμώντας το σχετικό (άμεσο ή έμμεσο) όφελος.

Διαφάνεια και ανταγωνισμός στην αγορά προμήθειας

Θετική εξέλιξη αποτελεί η έναρξη λειτουργίας από τη ΡΑΕ, του Εργαλείου Σύγκρισης Τιμών (PCT) προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας και φυσικού αερίου. Η ενίσχυση της διαφάνειας και της δυνατότητας των καταναλωτών να αξιολογούν και να συγκρίνουν τα χαρακτηριστικά των προσφερόμενων ενεργειακών προϊόντων, είναι πρωταρχικής σημασίας για την εύρυθμη λειτουργία της αγοράς προμήθειας. Ωστόσο, προϋπόθεση για την επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού του Εργαλείου Σύγκρισης Τιμών, είναι η διασφάλιση της αξιοπιστίας και της πληρότητας των αξιολογούμενων στοιχείων, με απώτερο στόχο την ορθή και ολοκληρωμένη ενημέρωση των καταναλωτών. 

Το Εργαλείο Σύγκρισης Τιμών για την αγορά προμήθειας θα πρέπει να αξιοποιηθεί σε συνδυασμό με τον Μηχανισμό Παρακολούθησης και Εποπτείας για τη χονδρεμπορική αγορά, προκειμένου να παρακολουθείται συστηματικά ο βαθμός συσχέτισης μεταξύ των τιμών των δύο αγορών. 

Η εναρμόνιση των μεταβολών των τιμών της αγοράς προμήθειας, με τις διακυμάνσεις των τιμών της χονδρεμπορικής αγοράς, αποτελεί εδραιωμένο δείκτη της αποτελεσματικής λειτουργίας του ανταγωνισμού, τόσο στη χονδρική, όσο και στη λιανική αγορά. 

Η έλλειψη επαρκούς ρευστότητας για εργαλεία αντιστάθμισης κινδύνου στις ενεργειακές αγορές της χώρας μας, που θα επέτρεπαν την απορρόφηση των διακυμάνσεων των τιμών της χονδρεμπορικής αγοράς από τους προμηθευτές, καθιστούν τη σημασία του εν λόγω δείκτη ακόμη μεγαλύτερη. Δυστυχώς, σύμφωνα με στοιχεία των ACER και CEER, η χώρα μας κατά την τελευταία δεκαετία εμφανίζει, έναν από τους μικρότερους βαθμούς συσχέτισης μεταξύ της τιμής της ηλεκτρικής ενέργειας στη χονδρεμπορική αγορά και του ενεργειακού σκέλους των τιμών των οικιακών καταναλωτών, καταδεικνύοντας έτσι ότι οι συνθήκες ανταγωνισμού στις ενεργειακές αγορές τις χώρας μας χρήζουν σημαντικής ενίσχυσης.

Είναι επίσης σαφές ότι στα πλαίσια του εν εξελίξει μετασχηματισμού της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, με την αυξανόμενη διείσδυση των ΑΠΕ και των τεχνολογιών αποθήκευσης, η ανάπτυξη καινοτόμων υπηρεσιών και προϊόντων (π.χ. μακροχρόνιες συμβάσεις PPA) προς όφελος των καταναλωτών, προϋποθέτει τον επί ίσοις όροις ανταγωνισμό μεταξύ των συμμετεχόντων, τόσο στην χονδρεμπορική αγορά, όσο και στην αγορά προμήθειας.

Ο ρόλος των προμηθευτών ενέργειας

Στο πλαίσιο αυτό, οι προμηθευτές ενέργειας της χώρας μας, αναγνωρίζουν τον κρίσιμο ρόλο του ανταγωνισμού, και δεσμεύονται να συνδράμουν ουσιαστικά τους αρμόδιους θεσμικούς φορείς υποστηρίζοντας την ενίσχυση της διαφάνειας και τη διασφάλιση της εύρυθμης λειτουργίας των αγορών. Σε κάθε περίπτωση, ο αποτελεσματικός μετασχηματισμός των ενεργειακών αγορών, προϋποθέτει την ύπαρξη υγιών εταιρειών προμήθειας οι οποίες θα ανταγωνίζονται επί ίσοις όροις για την ανάπτυξη και την παροχή καινοτόμων υπηρεσιών και προϊόντων, προς όφελος των καταναλωτών.

------------------

*Ο Αναστάσιος Παπαναγιώτου είναι Πρόεδρος του Ελληνικού Συνδέσμου Προμηθευτών Ενέργειας (ΕΣΠΕΝ)

(Το άρθρο περιλαμβάνεται στον τόμο GREEK ENERGY 2021 που εκδίδει για 10η συνεχόμενη χρονιά το επιτελείο του energypress)